الماتىدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن جانە الماتى قالاسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ كەدەندىك وداققا ەنۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەرگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. جيىن جۇمىسىنا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قاتىستى. “ دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشقان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەندىك وداققا مۇشە بولعان قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا بىرلەسە اتقاراتىن ءىس-شارالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
جيىندا العاش ءسوز العان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا ءۇش جاقتى كەدەن وداعىن قۇرۋداعى ەڭ باستى ماقسات جانە ونىڭ كەلەشەكتەگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن اۋقىمدى جوبالارى جونىندە جان-جاقتى بايانداپ بەردى. جاڭادان قۇرىلعان كەدەن وداعى قازاقستاندىق وندىرىسشىلەرگە كەلەشەكتە رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى رىنوگىنا جول اشىپ, ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن مولايتۋعا يگى ىقپال ەتپەك. كەدەندىك وداق جۇمىسىنداعى اتاپ ايتارلىق ەڭ باستى ماسەلە – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەدەندىك وداق اياسىنداعى شەشىمدەر الداعى ۋاقىتتا ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى كونسەنسۋس جولىمەن عانا قابىلدانادى.
ەگەر دە وداققا مۇشە ءبىر مەملەكەت كەيبىر ماسەلە بويىنشا ءوز كەلىسىمىن ءبىلدىرمەسە, وندا شەشىم مۇلدە شىعارىلمايدى. مينيستر جانار ايتجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ 80 پايىزى شيكىزاتتان تۇرادى. سوعان وراي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزىنىڭ شيكىزات سەكتورىنىڭ قايتا وڭدەۋ وندىرىسىنە جىبەرىلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. سونىمەن قاتار كەدەندىك وداق قىزمەتىنە قاتىسۋدا قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءارى باستى مۇددەلەرى دە ەسكەرىلىپ وتىر. كەدەندىك وداقتى قۇرۋ پروتسەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى – وسى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاعىمدى جاعداي جاساۋ, مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ بولىپ تابىلاتىندىعىندا. ينۆەستورلار ءبىزدىڭ رىنوكقا كەلۋ-كەلمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە, تەك جەكەلەگەن قازاقستان رىنوگىن عانا ەمەس, وسى جالپى كەدەندىك وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەر مۇددەلەرىن دە ەسكەرەتىن بولادى دەپ ەسەپتەيدى سالا باسشىسى. قازاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماقسات بولىپ تابىلادى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, رەسەيدە ساپا جونىندەگى نورمالار قاتاڭداتىلعان. قازاقستاندىق ەت ونىمدەرى بۇل مەملەكەتتەر رىنوگىنا ءالى جول تابا الماي وتىر. ونىڭ باستى سەبەبى رەسەي ۆەتەرينارلىق تالاپتارىنىڭ ءبىزدىڭ ەت ونىمدەرىنە سايكەس كەلمەۋىنەن دەپ ۇعىنۋ قاجەت.
ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, سونىمەن قاتار وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى قوماقتى ءىس-شارالارعا دا كەڭىنەن توقتالدى. ماسەلەن, رەسەي جىل سايىن, انىعىراق ايتقاندا, 560 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 780 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن كۆوتا تەتىگى رەتىندە شەتەلدەردەن – اقش-تان, ارگەنتينا, برازيليا جانە دە باسقا مەملەكەتتەردەن الىپ كەلىپ وتىر. ەگەردە ء“بىزدىڭ ەلىمىزدەگى ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرىلسە, وندا رەسەي رىنوگىنا ەمىن-ەركىن بارۋعا بولاتىندىعىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى”, دەيدى ول. الەمدە قازىرگى كۇنى 12 كەدەندىك وداق قۇرىلعان. ولاردىڭ بارلىعى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىندا جۇمىس جاساپ جاتىر.
مينيستر سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپورىندارى ءۇشىن وتاندىق تاۋارلاردىڭ ەۋروپا ەلدەرىنە شىعارىلۋى ءۇشىن رەسەيدىڭ كولىكتىك-ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتىنىڭ قولدانىلۋ ءمۇمكىندىگى توڭىرەگىندە دە ءسوز قوزعادى. سوعان وراي ول بۇگىنگى تاڭدا رەسەيدىڭ تەمىر جول وكىلدىكتەرىمەن جانە مۇناي-گاز قۇبىرلارى وكىلدىكتەرىمەن ەكى جاقتى كەلىسىمدەر ءجۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنان دا كوپشىلىكتى حاباردار ەتتتى. سونىمەن, وسى كەلىسىمدەردىڭ بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكسپورتقا باعىتتالىپ ءوندىرىلگەن ونىمدەرىنە قاتىستى تاريفتەر تومەندەتىلمەك. تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ, ماسەلەن, ۆەتەرينارلىق تالاپتاردىڭ ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرىلۋى قازاقستان تاۋارلارىنىڭ جاقىن ارادا رەسەي مەن بەلارۋس رىنوگىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, سىرتقى ەلدەرمەن ساۋدا ساياساتىن ءبىر دەڭگەيدە جۇرگىزۋ جانە وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ساياساتىن ەمىن-ەركىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋ قاجەتتىگى دە مينيستر نازارىنان تىس قالمادى.
– سوندىقتان دا ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسات جانە رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ شەشكەن بارلىق ءىس-شارالارىمىزدىڭ ءتۇيىنى – ەڭ الدىمەن مۇنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيتىندىگىندە. قازىرگى كەزدە كەدەندىك وداق كوميسسياسىنىڭ بارلىق شەشىمدەرى وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ ءوزارا ورتاق كەلىسىمى ناتيجەسىندە عانا قابىلدانادى. كونسەنسۋستىق كەلىسىم ارقىلى ءجۇزەگە اسىرىلاتىن شەشىمدەردىڭ قاتەلىككە جول بەرمەيتىندىگى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى. ەگەر قازاقستان مەملەكەتى قانداي دا ءبىر شەشىممەن كەلىسپەيتىن بولسا, وندا ول شەشىم ءمۇلدەم قابىلدانبايدى جانە ىسكە اسىرىلمايدى دا, – دەيدى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا ءوز ويىن ورتاعا سالىپ.
جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى كەيبىر ءباسپاسوز بەتتەرىندە, كەدەندىك وداققا قاتىستى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر دە ايتىلۋدا. ماسەلەن, ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ بارلىق داۋىسىن رەسەي مەن بەلارۋسكە بەرىپ قويىپ, وزىنە ىڭعايلى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن شەشىمدەردى قابىلداۋى مۇمكىن دەگەن سياقتى پىكىرلەر دە ورىن الۋدا. مينيستر بۇل ماسەلە ءتوڭىرەگىندە دە ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ, مۇنىڭ ءبارى بوس اڭگىمە دەگەن ءتۇيىنگە كەلدى. كەدەندىك وداقتىڭ كەلىسىمدىك بازاسى بۇگىندە 51 حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن, ونىڭ ىشىندە كەدەندىك وداق كوميسسياسى شەشىمدەرىنەن تۇرادى. ەگەر دە وسى 51 كەلىسىمدى جان-جاقتى تۇردە قارايتىن بولساق, ولاردىڭ ىشىندەگى ماڭىزىنا قاراي ونى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ەڭ ءبىرىنشى توپ – جاڭاعى سىرتقى ساۋدا شارالارى ماسەلەلەرىن قارايتىن توپ بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلارعا كەدەندىك باج قاي دەڭگەيدە قولدانىلماق؟ سونداي-اق, ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلارعا قانداي شەكتەۋ قويىلادى دەگەن ساۋالدار كوپشىلىكتى مازالاۋدا. بۇل شەشىمدەردى كوميسسيا جوعارىدا اتاپ وتكەن كونسەنسۋستىق مەحانيزم ارقىلى ىسكە اسىرماق. ەكىنشى توپ, ول تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق-ۆەتەرينارلىق شارالاردى ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى.
– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, – دەيدى اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرعان مينيستر, – 1995 جىلدان باستاپ وسى تمد-عا مۇشە 12 مەملەكەت اراسىندا ەمىن-ەركىن ساۋدا اينالىمى جۇمىس ىستەپ جاتىر. جاڭاعى زاڭ تۇرىندە قابىلدانعان, سول جەڭىلدەتىلگەن ساۋدا كەلىسىمدەرىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز, مىسالى, كورشى ەلدەرگە ەمىن-ەركىن بارا الماي وتىر. ويتكەنى, وندا كەدەندىك باج دەڭگەيى ء“نول” پايىز بولسا دا, وندا تاريفتىك ەمەس اكىمشىلىك شارالار قولدانىلىپ جاتىر. سول شارالاردى قىسقارتۋ ءۇشىن, ياعني ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ ءۇشىن ەكىنشى توپتاعى كەلىسىمدەر قابىلدانعان بولاتىن.
ءمينيستردىڭ حابارلاۋىنشا, كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا بىرقاتار كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزىلگەن. سول كەلىسسوزدەردىڭ ءناتيجەسىندە, قازاقستان رەسەي فەدەراتسياسىنداعى كەدەندىك باجدىڭ دەڭگەيى نەعۇرلىم جوعارى بولعاندىقتان 400-دەن اسا تاۋارلاردى وتكىزۋ ءۇشىن وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ماسەلەن, ءدارى-دارمەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوبىنەسە سىرتتان الىناتىنى جاسىرىن ەمەس, ال ءوزىمىزدە شىعارىلاتىن ءدارى-دارمەكتەر جەتكىلىكتى ەمەس. سوندىقتان بەس جىلدىق وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىم جاسالىپ, حيميالىق ونىمدەر, پوليمەر ونىمدەرى تۋرالى ءتورت جىلدىق وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ال تسەلليۋلوزا, تەمىر جول, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار جانە باسقا دا مەملەكەتىمىزدە ماڭىزدى ونىمدەر دە نازاردان تىس قالمادى. “سىرتقى ەلدىڭ يمپورتىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ءبىز وسى 400-دەن استام تاۋارلارعا وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك”, دەدى مينيستر ءوز سوزىندە. سوعان وراي كەلەشەكتە ءوندىرىستى ۇلعايتۋ ماسەلەسى دە قولعا الىنباق. ماسەلەن, سەمەي قالاسىنداعى مەديتسينالىق ونىمدەر زاۋىتىن قايتا قۇرۋ جوبالارى قازىر تالقىلانىپ جاتىر. ال بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرىپ, ءوزىمىزدىڭ رىنوكتىڭ جاڭاعى قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرمەن تولىعۋىنا قول جەتكىزۋدىڭ, ياعني وتاندىق ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە جول اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور.
بۇل ورايدا جيىندا اليۋميني ونىمدەرى بويىنشا, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىن ودان ءارى دامىتۋ, استانادا لوكوموتيۆتەر زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعى دا جاريالاندى. مۇناي-حيميا سالالارى بويىنشا دا بىرنەشە جوبالار دايىندالۋدا. اتاپ ايتقاندا, اتىراۋدا مۇناي-حيميا, گاز كەشەنىن, استانادا مەتالل-پلاستيكالىق قۇبىر ءوندىرۋ زاۋىتتارى جانە شىنى-پلاستيكالىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ زاۋىتتارىن سالۋ بۇگىنگى تاڭداعى باستى جوبالار.
ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا جينالعاندارعا كەيبىر زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى دا حابارلادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالار تۋرالى زاڭ جوباسىنا بىرنەشە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم بار. رەسپۋبليكاعا شەتەلدەردەن, گەرمانيا, جاپونيا جانە وزگە دە دامىعان مەملەكەتتەردەن تەحنولوگيالاردى يمپورتتاي الۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق مەحانيزم تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋ قاجەت. ءبىر قۇپتارلىعى, وسىنداي ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردى قازاقستان جانە دە رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى ءبىر دەڭگەيدە قولدانا الاتىندىعى تۋرالى كەلىسىم دە جاسالعان. تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن ماسەلە, كەدەندىك وداققا مۇشە وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى تاۋارلار ەمىن-ەركىن ءجۇرۋى ءۇشىن ولاردىڭ اراسىندا بارلىعىنا بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي جاسالۋى ءتيىس. سالا جەتەكشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءۇش مەملەكەتتە جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا باسەكەلەستىك رەتتەۋ پرينتسيپتەرى ءبىر جاعدايعا, ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرىلەتىن بولادى. “سونىڭ ءناتيجەسىندە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق تاۋارلار مەن ءبىزدىڭ قىزمەت كورسەتۋ كومپانيالارىمىزدىڭ وسى كەدەندىك وداق قۇرىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ رىنوگىنا ەمىن-ەركىن بارۋىنا جاعداي جاساۋ – ەڭ باستى ماقسات”, دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن مينيستر.
ءۇش جاقتى كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى جانە بۇل وداقتىڭ كەلەشەكتەگى جوبالارى جونىندە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ءوز پىكىرىمەن ءبولىسىپ, جينالعانداردىڭ ساۋالدارىنا دا جاۋاپ بەردى. “مەنىڭ ءوزىم كەدەندىك اكىمشىلىك جوسپارلاۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەمىن دەپ ويلاپ ەدىم”, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن بولات جامىشەۆ. سونىمەن, كەدەندىك وداقتىڭ وزەگىندە نە بار دەگەن ساۋالعا كەلسەم, مەنىڭ ويىمشا, بۇل وتە ورىندى شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەدە كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس وكىلدەرى ۇتادى. كوپشىلىككە جاعىمدى تاعى ءبىر جاڭالىق, شەكارادا ەڭ باستىسى قۇجاتتاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ جانە كەدەندىك تولەمدەر تولەۋ جۇرگىزىلمەيدى. كەلەسى 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەندىك باقىلاۋ جۇمىسى مۇلدەم توقتاتىلادى. ال مۇنىڭ بارلىعى بيزنەستى جۇرگىزۋ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەتىندىگى ءسوزسىز.
قازاقستاننان 200 شاقىرىم جەردە 6 ميلليون تۇرعىنى بار رەسەيدىڭ ءىرى قالالارى ورنالاسقان. ال مۇنىڭ ءوزى قازاقستان بيزنەسىنە قولايلى جاعداي تۋدىرىپ وتىرعاندىعى ايداي انىق. قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, كەدەندىك وداقتى قۇرۋ, ەڭ الدىمەن اۋقىمدى مۇمكىندىكتەرگە كەڭىنەن جول اشۋ بولىپ تابىلادى.
قارجى ءمينيسترى بولات ءجامىشەۆ ءوز كەزەگىندە جينالعاندارعا ۆاليۋتالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى قازىردە تالقىلانىپ جاتقاندىعىن, سونداي-اق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءوزارا ساۋدادا قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەۋدىڭ كەيىنگە شەگەرىلگەندىگىن دە ايتتى. سونىمەن قاتار, كەدەندىك وداقتا جاناما سالىقتاردى جيناۋ كەدەن ورگاندارىنان سالىق ۇيىمدارىنا وتەدى. مۇنىڭ ءوزى ىشكى ساۋدادا, قوسىمشا قۇن سالىعىن (ندس) جيناۋ, ىشكى ساۋدادا اكتسيزدەردى جيناۋ سالىق ورگاندارىنا وتەدى دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا “بۇل جاعدايدا كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس وكىلدەرى نە ۇتادى” دەگەن ورىندى ساۋال تۋاتىندىعى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, ءوزارا ساۋداداعى ەرەجەلەر قولايلىلىعىمەن ەرەكشەلەنۋدە, ياعني قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەۋ مەرزىمىن 50 كۇنگە دەيىن شەگەرۋ جوبالانۋدا. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ءجايت, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستە تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋدا قوسىمشا قۇن سالىعى بويىنشا نولدىك ستاۆكامەن, ۇستەمە بەكىتىلگەن. ال, مۇنىڭ ءوزى ەكسپورتتاۋشىلارعا ققس قايتارىلادى دەگەندى اڭعارتادى.
بولات جامىشەۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, “كەدەندىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا وراي قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر قوسىمشا پايدا تاباتىندىعى ءسوزسىز. ونىڭ نەگىزگى ءمانىسى – قازاقستاندا سالىق كولەمى رەسەيگە قاراعاندا ايتارلىقتاي تومەن. مىنە, وسىعان وراي رەسەيلىك بيزنەستەگى شارتتار قازاقستاندىق بيزنەسكە قاراعاندا ناشارلاۋ بولادى دەگەندەي قاۋىپ تە بار. ارينە, ءباسەكەلەستىكتى ەشكىم دە وزگەرتە المايدى. سالا باسشىسى قازاقستاننىڭ تومەنگى مولشەردەگى سالىق ۇستەمەلەرى ستاۆكاسى ساياساتىن ۇستايتىنىن جانە كەلەشەكتە دە سول باعىتتان اينىمايتىندىعىن اشىق ايتادى. ماسەلەن, بۇل بەلارۋستە – 20 پايىز, رەسەيدە – 18 پايىز جانە قازاقستاندا 12 پايىز كولەمىندە قالىپ وتىر.
قارجى ءمينيسترى, سونىمەن قاتار بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ شەكارادا كەدەندىك رەسىمدەۋ, كەدەندىك بارلىق تولەمدەردى تولەۋ, دەكلاراتسيالاۋ جۇرگىزىلمەيتىندىگىن دە مالىمدەدى. سونداي-اق, كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى شىلدەسىنەن باستاپ شەكارالاردا كەدەندىك باقىلاۋ مۇلدەم بولمايدى. قارجى ءمينيسترى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى ناتيجەسىندە كەلەشەكتە كەدەندىك الىمنان, جيناقتان بيۋدجەتكە ءتۇسىم كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيەتىندىگى تۋرالى دا حابارلادى. “بىزدەر قازىرگى كەزدە قانداي دا ءبىر فيسكالدىق بيۋدجەتتىك شىعىندار تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمىزدا, مەنىڭ وعان ايتارىم تومەندەگىدەي. ەگەر ءۇشىنشى ەلدەردەن يمپورت الىنسا, وندا بۇل يمپورتتاعى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 3,5 پايىزدى عانا قۇرايدى. بىراق, ءۇشىنشى ەلدەردەن يمپورتتىق باجدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس قازاقستاننىڭ ۇلەسى 7,33 پايىزدى قۇرايدى”, دەيدى بولات جامىشەۆ. ونىڭ ءسوزى بويىنشا مۇنىڭ ءوزى بيۋدجەتكە ءتۇسىمدى ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سالا جەتەكشىلەرىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى تۇپتەپ كەلگەندە – ونىڭ قۇرامىنداعى ءۇش مەملەكەت تۇگەلدەي دەرلىك پايدالانۋعا ۇمتىلاتىن اۋقىمدى مۇمكىندىك.
قازىرگى كەزەڭدە الەمدە 230 ەل جانە جۇزگە جۋىق مەملەكەتارالىق وداقتار بار. جالپىلاي العاندا بىرلەسۋ قاعيداسى الەمدىك ەكونوميكاعا ءتان ەكەندىگىن, ايتپەسە كەدەندىك وداققا ۇقساس سونشاما بىرلەستىكتىڭ بولۋى نەعايبىل ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن قارجى ءمينيسترى كەدەندىك وداق قۇرۋ باعىتىنداعى جۇمىستىڭ ءالى اياقتالماعاندىعىن دا ايتتى. ءسويتىپ, بۇل جۇمىس ۋاقىت تالابىنا وراي ودان ءارى جەتىلدىرىلمەك, بىراق ەڭ باستىسى, ول حالىقارالىق ستاندارتتاردان اۋىتقىمايدى. كەدەندىك وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا پايدا بولعاندىعى, سوندىقتان دا وسى ۋاقىت ىشىندە ساياساتكەرلەر, ەكونوميستەر مەن ساراپشىلاردىڭ وداق تۋرالى بىرقاتار تۇجىرىمدار دا جاساعاندىعى ءمالىم.
ءۇش جاقتى كەدەندىك وداققا قازاقستاننىڭ ەنۋى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جيىن سوڭىندا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا جانە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ قوعامدىق ۇيىمدار, بيزنەس اسسوتسياتسيا وكىلدەرى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار ساۋالدارىنا جان-جاقتى جاۋاپ بەردى. سونىمەن قاتار, دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ كەدەندىك وداققا ەنۋىنە وراي ءوز پىكىرلەرىن, ۇسىنىستارىن دا ورتاعا سالدى.
قر ۇعا اكادەميگى راحىمجان ەلەشوۆتىڭ كەدەندىك وداق, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورى توڭىرەگىندەگى پىكىرلەرى كوپشىلىك نازارىن اۋداردى.
– مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى تۇتاستاي العاندا ەكونوميكانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالىپ وتىر. اتاپ ايتۋ قاجەت, مۇنىڭ ءوزى ەڭ باستى ماقسات, سوندىقتان دا, كەدەندىك وداققا ەنۋ, مەنىڭ ويىمشا, ورىندى شەشىم. ماسەلەن, بىزدەر اگرارلىق سالا عالىمدارى تمد ەلدەرى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, بيىل ءتورتىنشى جىل جۇمىس ىستەۋدەمىز, ءوز وداعىمىزدى قۇردىق. رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرى عالىمدارىمەن جىل سايىن كەزدەسىپ, كوپتەگەن عىلىمي كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرگە شەشۋدەمىز. اتاپ ايتارلىعى, بۇگىندە ەڭ الدىمەن وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ, ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە ستاندارتتاۋ ماسەلەلەرىندەگى كوپ تۇيتكىلدى شەشۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىز مول, سوندىقتان دا تاۋار ءوندىرۋشىلەرىمىزگە قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ارينە, جاسىراتىنى جوق, ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاراستىراتىن ىشكى ماسەلەلەر دە بار. قورىتا ايتقاندا, ءونىمدى ەڭبەك ەتسەك, ۇكىمەت ءبىزدى قولداسا, كوزدەگەن بيىك ماقساتقا قول جەتكىزەمىز. سوندىقتان, مەن عالىم رەتىندە, ازامات رەتىندە ايتارىم, وداقتى قولدايمىن, – دەيدى راقىمجان ەلەشوۆ.
دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن قورىتىندىلاعان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋىندەگى ەڭ باستى ماقسات – تاۋار وتكىزۋ رىنوگىن كەڭەيتۋ, ال مۇنىڭ ءوزى, ەڭ الدىمەن بيزنەسكە قاتىستى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن, وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ پايدا بولۋى, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتاردى دامىتۋ باعىتىنداعى جوبالار جالعاسپاق.
باقىت بالعارينا, الماتى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
الىس-بەرىس مولايادى
ءاليا بەكقوجيەۆا, اتىراۋ وبلىستىق كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر وداعىنىڭ ءتورايىمى.
قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىسى رەسەيمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, كەدەندىك وداقتىڭ ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن پايدالى تۇستارى جەتەرلىك. سەبەبى, ەل مەن ەل قوڭسى وتىرعاننان كەيىن اراداعى الىس-بەرىسپەن, بارىس-كەلىسپەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس جاسايتىن كاسىپكەرلەرىمىز كوپ. قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ورتاق كەلىسىمىنەن سوڭ كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى شەكاراداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە شەك قويىپ وتىر. بۇل, اسىرەسە, رەسەيدە, بەلورۋسسيادا وندىرىلگەن ونىمدەردى قازاقستانعا تاسىمالدايتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولعانى داۋسىز. ەلارالىق شەكارادان تاۋار تاسىمالداۋدىڭ, اسىرەسە, رەسەيمەن شەكارالاس وتىرعان وبلىستارداعى كاسىپكەرلەردىڭ ءىسىن العا باستىرار بولسا, قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرىمىزگە دە وزدەرى وندىرگەن ونىمدەرىن كورشى ەلدەرگە كەدەرگىسىز وتكىزۋىنە مۇمكىندىك اشىلدى.
ەندى ءبىز وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەر كورشىلەس ەلدەرگە ساپالى تاۋار شىعارۋدىڭ قامىن قاراستىرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, رەسەيدە, نە بەلورۋسسيادا سۇرانىسقا يە بولاتىنداي باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر وندىرۋگە بەت بۇرۋىمىز كەرەك. ول قانداي ونىمدەر بولۋى مۇمكىن؟ بۇل ءۇشىن الدىمەن, ارينە, كورشى ەلدەر نارىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى قاجەت شىعار. قالاي بولعاندا دا, قازاقستاندىق برەندتى تانىتاتىن ءوتىمدى تاۋار بولعانى دۇرىس. سونىمەن بىرگە, كەدەندىك وداق رەسەيدە, بەلورۋسسيادا شىعارىلاتىن ءتۇرلى تەحنيكا, وزگە دە جابدىقتاردى قازاقستاندا قۇراستىراتىنداي بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋدىڭ ورايىن كەلتىرىپ وتىر. ويتكەنى, وسى ەلدەردەن قاجەتتى جابدىقتاردى, قوسالقى بولشەكتەردى شەكارادان وتكىزۋگە كەدەرگى جوق. دەمەك, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىندەگى ءوزىمىزدىڭ رىنوكقا قاجەتتى ونىمدەردى قازاقستاندا شىعارۋدىڭ مۇمكىندىگى كەلىپ تۇرعان سىڭايلى. مىنە, كەدەندىك وداقتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعى وسىنداي ءتيىمدى تۇستارىمەن بايقالادى. ەل مەن ەل اراسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ الىس-بەرىسى مولايىپ, بارىس-كەلىسى كوبەيە تۇسكەلى وتىر.
اتىراۋ وبلىسى.
ۇتارىمىز كوپ
سەرگەي تيموفەەۆ, “وسنوۆانيە” قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى.
بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان اراسىندا كەدەندىك وداق قۇرىلىپ, كۇشىنە ەنۋىن قۋاتتاي قارسى العانداردىڭ ءبىرىمىن. نەگە دەيسىز عوي؟ تۇسىندىرەيىن.
مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن “وسنوۆانيە” جشس قۇرىلىس جۇمىستارىمەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ كەلەدى. بۇگىندە ۇجىمدا ءتورت جۇزدەي ادام ەڭبەك ەتەدى. نەگىزىنەن باسپانا تۇرعىزۋ ىسىمەن اينالىسامىز. ەلباسىنىڭ جاڭا تۇرعىن ءۇي ساياساتى باعدارلاماسىنا وراي قۇرىلىس يندۋسترياسىن جانداندىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىن جان-جاقتى قاراستىرىپ كەلەمىز. وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرە وتىرىپ قۇرىلىسقا ءزارۋ ماتەريالداردى ءوزىمىز شىعاراتىن دارەجەگە جەتتىك. ماسەلەن, پلاستيكالىق ەسىكتەر مەن تەرەزەلەر, بەتون قۇيمالار جاساۋ ءبىز ءۇشىن پالەندەي قيىندىق تۋدىرمايدى.
دەسەك تە, بىرقاتار قۇرىلىس ماتەريالدارى ءالى دە سىرتتان ساتىپ الىنادى. ءارىپتەستىك تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان ەلدەردىڭ ءبىرى — رەسەي. جىل وتكەن سايىن ونىڭ ومبى, تۇمەن سەكىلدى شەكارالس ايماقتارىمەن ىسكەرلىك بايلانىسىمىز نىعايىپ كەلەدى. كىرپىش, تسەمەنت سەكىلدى قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دەگەن ءزارۋلىگىمىزدى وسىلايشا وتەپ وتىرمىز. ولاردىڭ ۇسىنىس-سۇرانىستارىن ءبىز دە اياقسىز قالدىرىپ كورگەن ەمەسپىز. شىنى كەرەك, الىس-بەرىس سالاسىندا تۇيتكىلدى ءماسەلەلەر كەزدەسپەي قويمايتىن. اسىرەسە, كەدەن بەكەتتەرىندە ءبىراز تۇسىنبەۋشىلىكتەر بولىپ جاتاتىن. ەندى, مىنە, ۇشتىك وداق اياسىندا رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاننىڭ تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىر ارنادا باس توعىستىرۋى ابدەن قۇپتارلىق دەر ەدىم. قازىر كەدەندىك وداققا قاتىستى نەشە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. كوكەيگە قوناتىنى دا, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماستان ۇشقارىلاۋ ايتىلاتىنى دا بار. ول زاڭدى دا. ويتكەنى, جاڭا نارسەنى بىردەن قابىلداۋ قيىن. ءبىز سياقتى ءىستىڭ ادامدارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا ءتيىمدى ەكەنىن جەتە تۇسىنەدى. ال باسقالار شە؟ سوندىقتان كەدەندىك وداقتىڭ پايدالى جاقتارى جايلى تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىن قالار ەدىك. ۋاقىت وتكەن سايىن ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر قاناتىن كەڭگە جايىپ بارادى. ونى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. وزگە رىنوك كوزدەرىن ىزدەستىرۋ, تابۋ – تابيعي قۇبىلىس. وعان ۇركە قاراۋعا بولمايدى. قايتا باسقا اۋماقتارعا ساپالى, ءوتىمدى ونىمدەر جەتكىزۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. سوندا ۇتارىمىز كوپ بولماق.
ەل ۇكىمەتى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ ساپالى ءوندىرىلۋىنە بارلىق العى-شارتتاردى جاسارى انىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
قوسىمشا شىعىن قىسقارىپ, ۋاقىت ۇنەمدەلەدى
قۇدايبەرگەن بەكەنوۆ, “جەلدورفارماتسيا” جشس ديرەكتورى, وبلىستىق
ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.
قازاقستان, بەلورۋسسيا جانە رەسەي فەدەراتسياسى بىرىگىپ وتىرعان كەدەن وداعى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ءۇش ەلدىڭ ءوزارا كەدەندىك وداققا كىرۋى قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا قايتارىمدى بولماق. ەڭ باستىسى, ءوز ونىمدەرىمىزدى وسى ەلدەردىڭ رىنوگىنا شىعارعىمىز كەلسە, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋىنا جەتۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردى وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا يتەرمەلەيدى, ونسىز الەمدىك ستاندارتتارعا ساي ءونىم شىعارۋ قيىن. كەدەن وداعى ەكونوميكامىز بەن تۇرمىسىمىزعا ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلەدى, ساۋدا اياسىنىڭ, وتكىزۋ رىنوگىنىڭ كەڭەيۋىنە العىشارت جاسايدى.
ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك وبلىس حالقىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. كورشىلەس رەسەيدىڭ فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى كاسىپورىندارىنىڭ ءدارى-دارمەگىن اكەلىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق, الىس شەت ەلدەردە شىعاتىن ءدارى-دارمەكتى دە وسى ەلدىڭ جابدىقتاۋشى فيرمالارىنان الامىز. شىنى كەرەك, ولار اناعۇرلىم ساپالى ءارى سالىستىرمالى تۇردە ارزان دا. بىراق, سول ءدارى-دارمەكتەر ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنا وتكەن سوڭ قىمباتتاپ شىعا كەلەدى. وعان باستى سەبەپ, كەدەندىك كەدەرگىلەر دەۋ ورىندى. بىرىنشىدەن, كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندە, بۇل تاۋارلار ۋاقىتشا ساقتاۋ قويماسىنا قويىلادى. تەگىن ەمەس, ارينە. ودان كەيىن زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, سەرتيفيكاتتالادى. بۇل دا اقىلى. ەڭ باستىسى, كەدەننەن وتكەنمەن بۇل ءدارى-دارمەكتەر تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە اپتالاپ-ايلاپ كىدىرىپ قالادى. باسقا تاۋارلار دا سولاي. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە ءتيىمسىز. كەدەندىك وداق تالاپتارى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇلاردىڭ ءبىرى دە بولمايدى. كاسىپكەر تاۋارلاردى ءوندىرۋشى كاسىپورىننان نەمەسە جابدىقتاۋشى فيرمالاردان بىردەن تۇتىنۋشىعا جەتكىزەدى. بۇل تاۋاردىڭ باعاسىنىڭ ارزان بولۋىنا, تۇتىنۋشىعا تەز جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. تەز جەتكەن تاۋار تەز وتەتىنى جانە بەلگىلى. بۇل كاسىپكەر تابىسىنىڭ ارتۋىنا العىشارت جاسايدى. ەڭ اياعى, كەدەندىك تولتىرۋلار ءۇشىن دە التىن ۋاقىتىڭ زايا كەتپەيدى. ءبىر سوزبەن ايقاندا, بارلىق جاعىنان ۇتىمدى. الدا كەدەندىك وداقتىڭ پايداسىن كورەمىز بە دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا بولاشاقتا دارىلەردىڭ 50 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدە شىعارىلاتىنىن جەتكىزدى. ارينە, بۇل ارادا تاعى دا ساپا ماسەلەسى الدان شىعادى. سول دارىلەرىمىز ساپالى بولسا, كەدەندىك وداق يگىلىگىنىڭ ارقاسىندا كورشىلەس ەلدىڭ رىنوگىنا ەركىن شىعا الار ەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق فارماتسەۆتيكا كاسىپورىندارىن ءوز جۇمىسىن وسى باستان ساپالى ءونىم وندىرۋگە باعىتتاۋعا يتەرمەلەيتىنى ءسوزسىز. كەدەندىك وداق قاي سالادا بولماسىن تيىمدىلىك اكەلەتىن تابىستى تۇتقا بولىپ تابىلادى. ونىڭ يگىلىگىن كورەتىن كەز جاقىن. ارينە, ول ءۇشىن كەدەن سالاسىندا جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە قازىردەن بەيىمدەلۋىمىز كەرەك. مەن ءوز باسىم كەدەندىك وداقتىڭ ەلگە دە, كاسىپكەرگە دە پايدالى ەكەنىن اڭعارامىن. بۇرىنعى كەدەندىك كەدەرگىلەردىڭ قيىندىقتارىن كوردىك. بۇل الەمدىك قارجى داعدارىسىنان بىرىگىپ شىعۋدىڭ دا ءساتتى قادامدارى بولسا كەرەك. ولاي بولسا, مۇنىڭ ءوزى قوعامدىق دامۋدىڭ دا, ۋاقىتتىڭ دا تالابى دەۋ ورىندى.
اقتوبە وبلىسى.