وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءبىز گازەتىمىزدە «قالماققىرىلعان نەگە ەلەۋسىز قالعان؟..», «كوكىرەگىمە كوشكەن قالماققىرىلعان, اقشيمان» م.اۋەزوۆ» دەپ ەكى ماقالا جازدىق. ماقالادا قالماققىرىلعان تاريحى – اشىلماعان ارال سەكىلدى ەكەنىن, تالاي جىل بويى وبلىستىق ىشكى ساياسات, مادەنيەت, تۋريزم باسقارمالارى تاراپىنان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى كەزىنەن باستاپ تاريحي-تانىمدىق جۇمىس جۇرگىزىلمەگەنىن ايتقان ەدىك.
ەندى مىنە, ەلەۋسىز قالعان قالماققىرىلعان تاۋىنىڭ سىرى اشىلا باستادى.
وسى جۋىردا وبلىس ورتالىعىنداعى Toraighyrov University-تە «قالماققىرىلعان تاۋلارىنداعى ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. جەرگىلىكتى عالىمدار تاريحتاعى «قالماققىرىلعان» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى قازاق-قالماق شايقاسىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەرمەن ءبولىستى. كونفەرەنتسياعا ستۋدەنتتەر, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا شايقاستىڭ جىلى, ۋاقىتى, ورنى انىقتالىپتى. ءتىپتى شايقاس ساتتەرىن كورسەتەتىن كارتانى قاتىسۋشىلار نازارىنا ۇسىندى.
جيىندا وقۋ ورنىنىڭ ە.بەكماحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى امانتاي قۇداباەۆتىڭ «سەرەكتاس شايقاسى» دەگەن كىتابى تانىستىرىلدى.
– سوندىقتان, – دەيدى وقۋ ورنىنىڭ ە.بەكماحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى امانتاي قۇداباەۆ, – شايقاس وتكەن جەردى «قالماققىرىلعان» ەمەس, «قالماققىرعان» دەپ اتاعان دۇرىس. شايقاس ماي اۋدانى, اقشيمان اۋىلىنىڭ ماڭىندا 1741 جىلى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا بولعان. ول جەردى «قالماققىرعان» دەسەك, قازاقتىڭ قالماقتى قىرعان جەرى بولىپ شىعادى. بۇل تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەن. ال ەگەر «قالماققىرىلعان» دەسەك, وندا قالماقتار وزدىگىنەن قىرىلىپ قالعان سياقتى كورىنەدى, – دەيدى تاريحشى عالىم.
ياعني «سەرەكتاس شايقاسى» كىتابىنا تاريحشى, ەتنوگراف عالىمداردىڭ «قالماققىرىلعان» تاريحي شايقاسى تۋرالى ماقالالارىن توپتاستىرىپ بەرگەن. كىتاپتا قازاق-قالماق شايقاستارىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەر, كونەكوز قاريالاردىڭ ەستەلىكتەرى, ولكەتانۋشىلار مەن جۋرناليست قاۋىمنىڭ ماقالالارى بار.
ال Toraighyrov University ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور مەرتستىڭ ايتۋىنشا, قازىر قالماققىرىلعان تاۋى تۇبەگەيلى زەرتتەلۋدە. تاۋدىڭ سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنان قالماقتاردىڭ كونە تۇراقتارى انىقتالعان. بۇل جەرلەر كوشىپ-قونۋعا اسا ىڭعايلى بولعان. سول سەبەپتى ولار وسى جەرلەرگە قىزىعىپ, جاۋلاپ العىسى كەلگەن.
تاۋ ماي اۋدانى, اقشيمان اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا قاراي ورنالاسقان. تاۋدىڭ ەنى – 10, ۇزىندىعى 17 شاقىرىم. باياناۋىل تاۋلارىمەن جالعاسادى. ارالىعى 80 شاقىرىمداي.
جيىنعا قاتىسقان ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دۇنيەجۇزى تاريحى كافەدراسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا ەروفەەۆا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى شىعىستانۋشى ۆلاديمير مويسەەۆتىڭ زەرتتەۋى بارىسىندا قالماققىرىلعان جايلى تاريحي وقيعانى العاش بىلگەندەرىن ايتىپ ءوتتى.
– الداعى ۋاقىتتا اقشيمان جەرىن, قالماققىرىلعان تاۋىن زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. شايقاس تۋرالى ماتەريالدار ورتالىق جانە ايماقتىق مۇراعاتتاردا ساقتاۋلى. دەرەكتەردىڭ بارلىعى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. الداعى ۋاقىتتا ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسىپ زەرتتەمەكپىز, – دەيدى رەسەي عىلىم اكادەمياسى قالماق عىلىمي ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى ۆ. تەپكەەۆ.
قالماققىرىلعان تاۋىنا, اقشيمان اۋىلىنا جەتۋ – الىستىڭ الىسى. ماي اۋدانىنىڭ ورتالىعى كوكتوبەدەن شىققان كولىك تاۋسىلىپ بىتپەيتىن ۇزاق جولعا باستايدى.
اۋىلداعى مەكتەپتە تەحنولوگيا پانىنەن ساباق بەرەتىن نۇربەك ءجۇمادىلوۆتىڭ دە قالماققىرىلعان جايلى ايتارى از ەمەس. وبلىستىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرى «قالماققىرىلعان» جوباسىن دا قولعا الىپتى. بۇل جوباعا ەرمات بايقۇرمانوۆ, ابىلقاق تۇگەلباەۆتار باستاعان بەلسەندىلەر ۇلەس قوسۋدا.
وبلىستا اكىم بولعان ەرلان ارىننىڭ كەزىندە «باتىرلار جولى» اتتى تاريحي-تانىمدىق جوبا ۇيىمداستىرىلدى. جاستار باياناۋىلدان قالماققىرىلعان تاۋىنا دەيىنگى ارالىقتاعى 80 شاقىرىم جەردى جاياۋ ءجۇرىپ وتسە, «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا» وراي « ۇلى دالا ەلى» تاريحي-مادەني رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسى دا قالماققىرىلعان تاۋىنا كەلىپ كەتكەن.
نەگىزى وسىنداي تاريحي تاۋلى جەر ەرەكشە قورعالاتىن ايماققا الىنادى. قالماققىرىلعان تاۋىنداعى تاستارعا قالاي بولسا سولاي جازىلعان بەيبەرەكەت جازۋلار, قوقىستار كوزگە تۇسەدى. كۇتىم كەرەكتىگى كورىنىپ تۇر.
مۇحتار Əۋەزوۆ 1958 جىلى باياناۋىلعا كەلەدى. قاسىندا جۇرگەن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى:
– مۇحتار اعا, بۇرىن باياناۋىلدا بولىپ پا ەدىڭىز؟ – دەپ سۇراق قويادى. سوندا مۇحتار اۋەزوۆ:
– باياناۋىلدا بولعانىم جوق. بىراق باياناۋىل ۇنەمى مەنىمەن بىرگە, مەنىڭ قاسىمدا. مەنىڭ دوستارىم Əلكەي مارعۇلان, قانىش سəتباەۆ وسى باياناۋىلدان شىققان ازاماتتار عوي. ولاردىڭ ايتۋى, سۋرەتتەۋى بويىنشا اقبەت تاۋى, قالماققىرىلعان جوتاسى, جاسىباي, سابىندى, تورايعىر كولدەرى ءəلى كارتاعا تۇسپەي جاتىپ, مەنىڭ كوكىرەگىمە كوشكەن. ەندى, مىنە باياناۋىلعا قۇمارتىپ كەلە جاتقان جايىم بار, – دەگەن ەكەن.
مۇحاڭ ايتىپ كەتكەن ء«الى كارتاعا تۇسپەي جاتىپ» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى بۇگىنگە جەتتى. ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى ەلەۋسىز قالعان قالماققىرىلعان سياقتى تاريحي جەرلەردى, ولاردىڭ اتاۋلارىن زەرتتەپ-زەردەلەپ جازىپ, كارتاعا ءتۇسىرۋ كەرەكتىگىن ەندى قولعا الۋدامىز.
امانتاي قۇداباەۆتىڭ «سەرەكتاس شايقاسى» دەگەن كىتابىنىڭ بۇلاي اتالۋىنا كەلسەك, 1756 جىلى ولجاباي باتىر باستاعان باياناۋىل مەن ەرتىس وزەنى ارالىعىنداعى قازاق-جوڭعار شايقاسىنا كۋا بولعان سەرەكتاس تاۋلارى – قالماقتى قىرعان جەڭىستەن سوڭ قالماققىرعان دەپ اتالعانى تاريحتا ايتىلادى.
بىراق عالىم-تاريحشى قالماققىرعان دەپ اتاعىسى كەلگەن اتاۋ ماي اۋدانى, اقشيمان اۋىلى ماڭىنداعى قالماققىرىلعان اتاۋىنان باسقا, ەلىمىزدىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىندا, اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانىندا دا بار, قازاق جەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ كۋاسى بولعان تاريحي جەرلەر دەلىنەدى.
جالپى, تاريحتا بولعان وقيعانى اتا-بابالارىمىز «قالماققىرىلعان» دەپ بەكەر اتاماعان بولار. اڭىراقاي, بۇلانتى, ءتىپتى, قالماقتارمەن بولعان شايقاستاردىڭ ءبارىن دە حالقىمىز «قالماققىرىلعان» دەپ اتاپ كەلگەن.
ارينە اڭىراقاي, بۇلانتى شايقاستارىنىڭ قاتارىنا ەندى قالماقتاردى قىرعان «سەرەكتاس شايقاسى» قوسىلسا – وسى كۇنگە دەيىن ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن بۇل شايقاس جايلى ءبارى دە بىلەتىنى قۋانتادى.
بۇل شايقاس جايلى ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز «وسى قىرعىننان كەيىن قايتىپ قالماقتىڭ تابانى سارىارقاعا تيگەن ەمەس» دەپ جازدى.
سەرەكتاستاعى «قالماققىرىلعان شايقاسى» جايىندا ءاليحان بوكەيحان, الكەي مارعۇلان, باسقا دا تاريحشىلار جازىپ كەتكەنىمەن, كەڭەس كەزىندە بۇل ماسەلە جابىق كۇيىندە قالا بەردى.
كەي جەرلەردە, جىرلاردا سەرىكتاس بولىپ تا اتالىپ ءجۇر. شەجىرەدە اركىم ءارتۇرلى تاراتادى. ايتسە دە ەرتەدەن جەرگىلىكتى حالىق «قالماققىرىلعان» اتاپ كەتكەن اتاۋدى, وسى كۇنگە دەيىن ساناسىنا سىڭىرگەن تاريحي وقيعانى, وتكەن تاريحتى قاستەرلەيىك. اتاۋىن وزگەرتكىمىز كەلسە, سەرەكتاستىڭ ءوزى دە بۇرىن جەرگىلىكتى قارتتاردىڭ ايتۋلارىنشا قاراسيىر دەپ اتالعان ەكەن. «قاراسيىرداعى شايقاس» جايلى دا وتكەن تاريحتا مالىمەتتەر بار.
قازىر بىزگە كەرەگى: وڭىردەگى ەندى عانا قۇپيالى تاريحى اشىلعان قالماققىرىلعان تاۋىن تاريحي-تانىمدىق ماعىناسىندا قورعاۋعا الۋ قاجەت. تۋريستەر كەلىپ تاڭداي قاعاتىنداي-اق, تابيعاتى دا, ءوزىنىڭ ەش جەردە جوق ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسەتىن ۇشكىر, جارتاستى تاۋلاردى قازاق جەرىنىڭ كەرەمەتى رەتىندە تانىستىرۋ قاجەت.
بۇل جەرگە كەلگەندە بويىڭدى تىلسىم قۇبىلىس جەڭىپ, باسقاشا اسەردە بولاسىز. اقشيمانعا كەلەر جول بويىندا «قالماققىرىلعان تاۋى» دەپ جازىلىپ, نۇسقاۋ بەلگىلەرى بولۋى قاجەت. سونداي-اق قالماققىرىلعاندا تاريحي-تانىمدىق تۋريزم جاساۋ ءۇشىن بۇل جاققا جول سالۋىمىز قاجەت.
وسى كورىنىستەردى تۇسىرەتىن كاسىبي فوتوگرافتاردى, ءتىپتى, شاعىن دەرەكتى كينو تۇسىرەتىن مامانداردى دا شاقىرۋ كەرەك. عالامتوردان قالماققىرىلعان تاۋلارىنىڭ دوڭگەلەنگەن كورىنىستەرىن كورسەتەتىن سۋرەت تابۋىڭ دا قيىن.
ءبىز دە قالماققىرىلعان تاۋى, اقشيمان اۋىلى جاققا بىرنەشە رەت بارىپ قايتتىق. ءار تاسىندا جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ كۇڭگىر كونە ءۇنى قالىپ, جاڭعىرادى.
پاۆلودار وبلىسى,
ماي اۋدانى