چەرنياەۆتىڭ حاتى ءھام اۋليەاتا قاسىرەتى

رەسەي وتارشىلدارىنىڭ بۇل كەلۋى اۋليەاتا وڭىرىنەن قوقاندىقتاردى ىعىس­تىرعانىمەن, قىلىش سۇيرەتكەن قاھار­لى ورىستاردىڭ باستى ماقساتى باسقا بولاتىن. سول 1864 جىلى پولكوۆنيك چەرنياەۆ باسقارعان ورىس اسكەرلەرى ۆەرنىي قالاسىنان شىعىپ, اۋليەاتا جەرىنە كەلەدى. ولاردىڭ اۋەلى قىرعىز ەلىنىڭ توقماق قالاسىنا ايالداپ, كەيىن مەركىنى العانى تاريحتان ايان. «بۇعان دەيىن اق پاتشا بارلاۋشىلارى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ءسۇزىپ وتكەن. شاعىن اسكەري توپپەن ەلدى ارالاپ, وزدەرىنە جاقتاستاردى دا ىزدەستىردى. قىرعىز ماناپتارىمەن, قازاق باتىرلارىمەن, بيلەرىمەن پىكىرلەسىپ, سىي-سياپات ۇلەستىردى. مۇنداي جۇمىستاردى وزگە ورىس وفيتسەرلەرى دە جۇرگىزگەن. وسى جو­رىقتىڭ الدىندا, ناقتىراق ايتساق, ەكى جىل بۇرىن پولكوۆنيك م.گەراسيموۆ باستاعان شاعىن توپ مەركىگە دەيىنگى قا­زاق جەرىن ارالاپ, بارلاۋ جۇرگىزگەنى جاي­لى دەرەكتەر بار. سول سياقتى ستارشينا بۋتاكوۆتىڭ اۋليەاتاعا بارار جول­داعى قىرعىز ماناپتارىمەن تىلدەسىپ, رە­سەيگە بودان بولۋ ءۇشىن بەرگەن انتتارىن قابىلداپ قايتقانى, بۇل از دەسەڭىز, تىڭ­شىلار قىرعىز بەن قازاق اراسىنداعى داۋ-دامايدى, بارىمتانى دا ءوز پايدالارىنا شەشىپ وتىرعانى تۋرالى جازبالاردا كەزدەسەدى. گەنەرال-مايور كرويەپۋس چەرنياەۆتىڭ مالىمەتىن تولىقتىرا وتىرىپ, وسى جايتتاردى حابارلاعان», دەپ جازعان بولاتىن مۇراعات دەرەكتەرى نەگىزىندە جا­زۋشى, مارقۇم ماقۇلبەك رىسداۋلەت. اري­نە پاتشا اسكەرى اۋليەاتانى الاتىن كەزدە قالانىڭ ىشكى, سىرتقى قورعانىسى, حالىقتىڭ قۇرامى جانە وزگە دە ءتيىستى مالىمەتتەردى جاقسى بىلگەن. بۇل تۋرالى گەنەرال-مايور ا.كرويەپۋستىڭ رەسەي وكى­مەتىنىڭ ۆيتسە-كانتسلەرىنە 1864 جىلى 7 ناۋرىزدا حات تا جولداعان. ال بۇل كەزدەگى اۋليە­اتانىڭ احۋالى قانداي ەدى؟ گەنەرال-مايور كرويەپۋس ءوز اقپارىندا اۋليەاتا قالاسىنىڭ ىشكى قورعانى 170ح50, 70ح275 كولەمىندە تىك ءتورتبۇرىشتى ەكەنىن, قور­­عاندا ۇزىن بەس كوشە مەن ونى قيىپ جات­قان تار بەس كوشەدەگى 517 ۇيدە جايما دۇكەن بارىن, 66 ۇيدە دۇكەننىڭ جوقتىعىن حابارلاعان. قورعاننىڭ ىشىندە شويىن قۇياتىن 1 زاۋىت, 8 ۇستاحانا, كەرۋەن ساراي جانە 3 مەشىت بارىن دا ايعاقتاعان. سونىمەن قاتار ول قورعانعا ىرگەلەس ور­نالاسقان قالاداعى ءتورت ءتۇزۋ كوشەدە 250 ءۇي, 5 مەشىت, 22 جايما دۇكەن, 15 تەرى يلەيتىن, 2 سابىن قايناتاتىن جانە 2 شام جاسايتىن كاسىپورىننىڭ بولعانىن ايت­قان. بۇل مالىمەتتەرگە قاراپ وتىرىپ سول كەزدەگى اۋليەاتانىڭ الەۋەتىنىڭ دامىعانىن كورۋگە بولادى.

چەرنياەۆ باستاعان ورىس وتارشىلدا­رى 1864 جىلى اۋليەاتاعا كەلەدى. پولكوۆنيك سول جىلى 6 ماۋسىم كۇنى ءسىبىر كورپۋسى كو­مانديرى شۋ وتريادىنىڭ باستىعىنا اق­پار بەرەدى. ول اقپاردا «جوعارى مار­­­تەبەلىم! سىزگە 28 مامىرداعى جول­دا­مادا ايتقانداي, مەركىدەن شىعى­سىمەن ۇزىنبۇلاق شاتقالىندا جاۋدى كەز­دەستىردىك. وسى جەردە ءبىزدى قوقان­دىقتار اۋليە­اتاعا جاقىنداعاندا قارسى الا­تىن­دىعى جونىندە حابار الدىق», دەلىنگەن. سونىمەن قاتار ول ارتىق دەگەن اۋىر جۇك­­­تى ەكى روتا مەن ەلۋ شاقتى كازاكتى جانە ەكى باتارەيا زەڭبىرەگىن قالدىرىپ, قال­عان كۇشپەن اۋليەاتا جەرىنە قاراي جورىق­قا شىققانىن حابارلاعان. سول كەزدە اۋليەاتا بەكىنىسىنىڭ بەگى نيازالى داتقاعا چەر­نياەۆ حات جولداعان. بۇل حات قاسىرەتتىڭ باس­تاۋى ەدى. «اۋليەاتا بەكىنىسىنىڭ قۇر­مەتتى بەگى نيازالى داتقاعا! ءبىزدىڭ ايت­پاعىمىز مىناداي: ۇلى پاتشانىڭ ەركى بويىنشا مەن اۋليەاتانى باسىپ الۋ­­عا كەلدىم. الدىن الا ايتاتىنىم, بوس­­قا قان توكپەي سىزدەردىڭ اق پاتشا اس­كەرىنە بەرىلۋلەرىڭىزدى ۇسىنامىن. سىزدەر ءبارىبىر بەكىنىستى قورعاي المايسىزدار. قوسقورعان, قامىسقورعان, اقمەشىت, جا­ڭا­قورعان, دىنقورعان جانە حاندىقتىڭ ۇل­كەن قورعانى پىشپەك قانشا ەرلىكپەن شايقاسسا دا, باسىنان وتكىزگەن تاعدىرى. قوقان اسكەرىنىڭ قۇمساۋىت, اقمەشىت جانە ۇزىناعاشتا جاساعان ارەكەتىنەن ەشنارسە شىقپاعانىن ەستەرىڭىزگە الساڭىزدار, ورىس قارۋىنا باس يەتىندەرىڭىز انىق. مەنىڭ ۇلى قۋاتتى پاتشامنىڭ اتىنان سىزدەرگە, ەگەر اتىسسىز بەكىنىستى بوساتساڭىزدار ومىر­لەرىڭىزدى, بوستاندىقتارىڭىزدى, دۇنيە-م ۇلىك­تەرىڭىزدى ساقتاۋعا ۋادە بەرە­مىن. وتكەن جىلى مەنىڭ باسقارۋىممەن ورىس اسكەرلەرى سوزاق پەن شولاققورعاندى با­سىپ العان بولاتىن. سول كەزدە دە مەن سوزىمدە تۇراتىندىعىمدى دالەلدەگەنمىن. مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قابىلداماساڭىز, ءسىز اۋليەاتا تاعدىرىن وزگەرتە المايسىز. گارنيزوننىڭ جانە تۇرعىنداردىڭ قىرىلۋىنا مۇرىندىق بولاسىز, ەگەر ءسىز اقىلعا قونىمدى شەشىم قابىلداپ, بەكىنىستى بەرسەڭىز, حانىڭىزعا الداعى ۋا­­قىتتا ىشكى جانە سىرتقى جاۋلارمەن شاي­قاساتىن باتىر ساربازداردى ساقتاپ قالا­سىز. قورعانعىلارىڭىز كەلە مە, ول وزدە­رىڭىزدىڭ شارۋالارىڭىز. ال ونىڭ سالدارىن وزدەرىڭىز تارتاسىزدار. جاۋاپتى 3 ساعات كۇتەمىن. پولكوۆنيك چەرنياەۆ» دە­لىنگەن حاتتا. چەرنياەۆتىڭ نيازالىعا جاز­عان بۇل حاتىنىڭ تۇپنۇسقاسى بۇگىندە تاراز قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساق­تاۋلى تۇر. بىراق بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا جاۋاپ كەلمەيدى. بۇعان وراي بەرىلگەن حابار­لامادا چەرنياەۆ بەكىنىستى 4 جەڭىل جانە 4 باتارەيا زەڭبىرەكتەرىمەن اتقىلاۋعا بۇيرىق بەرگەنىن جەتكىزگەن. سونىمەن قاتار دەرەكتەردە نيازالى داتقا ويلانۋ ءۇشىن ەلشى ارقىلى چەرنياەۆتان 14 كۇن سۇرا­عانى ايتىلعان. الايدا چەرنياەۆ بۇعان دەيىن بەكىنىستى اتقىلاعان زەڭبىرەكتەردىڭ قاتا­رىنا تاعى دا 8 زەڭبىرەك قوسىپ, 2 پۇت­تىق قارۋدان اتقىلاۋعا بۇيرىق بەرگەن. ال بۇل ماسەلەنى ارحيۆ دەرەكتەرى نەگى­زىندە زەرتتەگەن ماقۇلبەك رىسداۋلەت كەلەسى كۇنى ارتتان جەتكەن ارنايى كولىكتىڭ كومەگىمەن ءبىر روتانىڭ جارتىسى مەن ستانوكتى قارۋمەن قارۋلانعان كازاكتار جۇز­دىگى تالاستىڭ سول جاعالاۋىنا وتكەنىن جازادى. جالپى, ورىس پاتشالىعىنىڭ بۇل شاپ­قىنشىلىعى اۋليەاتانىڭ قاسىرەتتى تاريحى رەتىندە بەلگىلى. ءبىر عاجابى, چەر­­­نياەۆتىڭ نيازالىعا جازعان حاتى, ودان كەيىن ۇلىقتارعا بەرىپ وتىرعان اق­پا­رى, اۋليەاتاعا شاپقىنشىلىق كە­زىن­دەگى بارلىق احۋالدىڭ قۇجاتتارى بۇل كۇندە تاراز مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساق­تاۋلى. سارعايعان قۇجاتتار بۇگىندە تالاي سىردى ىشىنە بۇگىپ تۇرعانىمەن, كە­زىندە اۋليەاتا ايماعىنا ايتارلىقتاي قاسىرەت اكەلگەن ەدى. ال تەرىس پيعىلدى ورىس پاتشالىعىنىڭ چەرنياەۆ ەكسپەديتسياسىنا قالاي قولداۋ كورسەتكەنى تۋرالى اقپارات تا بۇگىنگە جەتكەن. «م.گ.چەرنياەۆ باسقارعان ەكسپەديتسياعا رەسەيدىڭ باس شتابى 150 مىڭ رۋبل كۇمىس اقشا ءبولدى. بۇل ەكسپەديتسيا قوسىنىندا 60 وفيتسەر, كوپتەگەن سولدات بولدى, ولارعا 835 ات-كولىك بەرىلدى. قوسىن شتابىندا 10 وفيتسەر, جاياۋ اسكەرلەردىڭ 31 وفيتسەرى, كازاكتاردىڭ 9, ارتيللەريانىڭ 7, دارىگەرلىك 2, جورىقتا اس-اۋقات قامداۋشى ءبىر وفيتسەر بار ەدى. 1638 جاياۋ اسكەردىڭ, 351-ءى كازاك, 150-ءى ساپتا تۇرمايتىن جاۋىنگەر بولدى. ولار­عا 2180 سنارياد, 2 پۇتتىق 180 بومبا, شي­رەك پۇتتىق 2 مىڭ بومبا, 100 پۇت وق-ءدارى بەرىلدى. اۋليەاتا قالاسىنا كەلگەنى تۋرالى پولكوۆنيك م.گ.چەرنياەۆ ءسىبىر كور­پۋسىنىڭ كومانديرىنە 1864 جىلى جول­داعان حاتىنىڭ بىرىندە «مەركىدەن شىق­قالى ەشقانداي ادام كەزدەستىرمەستەن اۋليەاتاعا جەتى شاقىرىم قالعاندا مەن اسكەرلەردى اۋىر جولدان سوڭ دەمالۋعا توق­تاتتىم. لاگەر ورنالاسقان جەردەن 5 شاقى­رىمداي جەردەن تەكتۇرماس توبەسىنە جي­نالعان قوقاندىقتار توبىن بايقادىق. بۇل توبەدەن اۋليەاتا قالاسى كورىنىپ تۇر» دەپ جازىلعان. بۇل حاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسى دا بار», دەيدى تاراز قالالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى نۇرحات سەرىكباەۆ.

چەرنياەۆ حاتىندا بەكىنىستى ءۇش كۇن بويى زەڭبىرەكپەن اتقىلاعانىن, جاڭبىرعا دا قاراماستان ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە-اق بە­كىنىستى العانىن جازادى. الايدا بۇل قي­سىنسىز ەدى. ونىڭ حاتىندا ءبىر كۇندە قالانىڭ 307 تۇرعىنىنىڭ جەرلەنگەنى, 390 ادامعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلگەنى جانە 341 ساربازدىڭ تۇتقىنعا تۇسكەنى دە ايتىلعان. سونىمەن قاتار بەكىنىستى الۋ كەزىندە ەرلىك كورسەتكەن وفيتسەرلەرىنىڭ ەسىمىن دە ۇمىتپاعان. ال اۋليەاتانى شاپقانى ءۇشىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءبىر توپ جولداستارىمەن ورىس اسكەرىنىڭ قۇرامىنان كەتىپ قالادى. سول سەبەپتى ونىڭ ەسىمى چەرنياەۆتىڭ تىزىمىنە ەنبەي قالىپتى.

جالپى, چەرنياەۆ باستاعان ورىس باس­قىن­شىلارىنىڭ اۋليەاتانى العانى جايلى كوپ جازىلدى. ءبىر حاتتان باستالعان قىرعىن تاريحتاعى قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ ءبىرى ەدى. الايدا سول كەزدەگى اۋليەاتانىڭ قۇر­مەتتى بەگى نيازالى تۋرالى مالىمەت بۇگىن­دە جوق. ونىڭ كىم بولعانى, قانداي ورتا­دان شىققانى جايلى دا ايتىلمايدى. چەرنياەۆتىڭ وعان حات جازىپ, الدىنان وتۋىنە قاراعاندا نيازالىنىڭ دا تەگىن ادام بولماعانى انىق...

جامبىل وبلىسى

سۋرەتتەردە: چەرنياەۆتىڭ اۋليە­اتا بەگى نيازالىعا جازعان حاتىنىڭ تۇپ­نۇسقاسى. 2 بەت.