قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق بولمىسىنا قۇرىلعان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – الەمدىك دەڭگەيدە ءىرى دەرجالار اراسىندا جانە ايماقتىق دەڭگەيدە تۇركيا مەن رەسەي اراسىندا تەڭگەرىم (تەپە-تەڭدىك/بالانس) قالىپتاستىرۋ. ويتكەنى ەكى ەلدىڭ دە تۇركى-يسلام الەمىندە تەرەڭ مۇددەلەرى بار.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا, 2015 جىلعى تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى ۇشاق داعدارىسىندا ەلباسى نازارباەۆتىڭ ەردوعان مەن ءپۋتيننىڭ اراسىندا دانەكەر بولۋى, 2017 جىلى باستالعان ءارى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ تىكەلەي قاتىسىپ وتىرعان سيريا كەلىسسوزدەرىنە «استانا پروتسەسى» اتاۋى بەرىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. باسقاشا ايتقاندا, «ەۋرازيالىق جۇپ» دەپ اتاۋعا بولاتىن تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ساياساتتا جاڭا ويىنشى رەتىندە وزىنە نازار اۋدارۋدا. وسى جۇپتىڭ سوڭعى كەزدە ىقپالدى بولىپ وتىرعان ەلى – ليۆيا.
2011 جىلى كاددافي بيلىگى قۇلاعاننان كەيىن ەلدە نەگىزگى ەكى كۇش پايدا بولدى. ءبىرى – ءوز باقىلاۋىنا ەلدىڭ كوپشىلىك بولىگىن العان فەلدمارشال حاليفا حافتاردىڭ قولباسشىلىعىنداعى ليۆيا ۇلتتىق ارمياسى جانە ونى قولداعان ليۆيانىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان توبرۋك قالاسىنداعى وكىلدەر ءماجىلىسى. ەكىنشىسى – ەلدىڭ باتىسى مەن استاناسى ءتريپوليدى باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىرعان پرەمەر-مينيستر فايز ءاس-ساراجدىڭ ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تريپولي ۇكىمەتىن زاڭدى بيلىك دەپ مويىنداسا دا, مىسىر, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ساۋد ارابياسى, فرانتسيا سياقتى كوپتەگەن ەلدەر توبرۋك جاعىن قولداپ وتىر. حاليفا حافتار ءوزىنىڭ اسكەري ۇستەمدىگىن قولدانىپ, 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى ەل استاناسىن قولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن شابۋىلدار جاساپ جاتىر.
وسى جاعدايدا ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىمەن جاقىن قاتىناس ورناتقان تۇركيا جانە ليۆيا ۇلتتىق ارمياسىمەن تىعىز قاتىناس ورناتقان رەسەي ەكىجاقتى بىتىمگە شاقىرىپ وتىر. 2020 جىلعى 8 قاڭتاردا ءپۋتيننىڭ تۇركياعا ساپارىندا ەردوعانمەن بىرلەسە وتىرىپ جاريالاعان مالىمدەمەسىندە ليۆياداعى تاراپتاردى 2020 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا ساعات تۇنگى 12-دەن باستاپ اتىستى توقتاتۋىن تالاپ ەتتى. دەگەنمەن ەردوعان مەن ءپۋتيننىڭ بۇل باستاماسى تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ليۆيادا «استانا پروتسەسى» تاجىريبەسىنە ساي ءبىتىم مەن ساياسي شەشىمنىڭ كەپىلى بولعىسى كەلەتىندىگىن كورسەتتى.
وسى رەتتە ەكى ەلدىڭ ليۆياداعى مۇددەلەرىنە كەلەتىن بولساق, ليۆيا رەسەي ءۇشىن قىرعي-قاباق سوعىسىنان كەيىن جوعالتقان ىقپالىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدە ماڭىزدى ءبىر قادام ەكەنى ايقىن. كاددافيدىڭ كەزىندە ليۆيانىڭ كەڭەس وداعىمەن جانە كەيىننەن رەسەيمەن قاتىناسىنىڭ جاقسى بولعاندىعى بەلگىلى. ماسكەۋ قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان حافتاردىڭ 1970-جىلدارى فرۋنزە اسكەري اكادەمياسىندا ءبىلىم العانى جانە ورىس ءتىلىن دە جاقسى بىلەتىندىگى ماڭىزدى اقپارات. ال 2016 جىلدان بەرى حافتار رەسەيگە ءتورت رەت ساپار جاساعان. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا, رەسەيدىڭ تاتنەفت كومپانياسى ليۆياعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ جاتىر. ال ۆاگنەر توبىنا باعىنىشتى اقىلى اسكەرلەر حافتار جاعىندا اسكەري وپەراتسيالارعا دا قاتىسۋدا. ءتىپتى ليۆيا ۇلتتىق ارمياسى قول استىنداعى ايماقتاردا قولدانىستاعى اقشالار رەسەيدە باسىلعان. باسقاشا ايتقاندا, رەسەي كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلعان بايلانىستارىن قايتا جانداندىرۋعا تىرىسىپ جاتىر.
تۇركيانىڭ دا ليۆيادا ەكونوميكالىق, گەوساياسي جانە يدەولوگيالىق مۇددەلەرى بار. ەڭ الدىمەن انكاراعا بۇل ەلدىڭ مۇنايى قاجەت. دەسە دە قازىرگى تاڭدا تۇركيا ءۇشىن جەرورتا تەڭىزىندەگى گەوساياسات شەڭبەرىندە ليۆيانىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىر. دالىرەك ايتساق, ايماقتا گرەكيا, كيپر (ارالدىڭ گرەك جاعى), يزرايل, مىسىردان قۇرالعان وداق تۇركيانىڭ تەڭىزدەگى گاز جوبالارىن شەتتەتۋگە تىرىسۋدا. بۇعان قوسا انكارانىڭ شاممەن دە ديپلوماتيالىق قاتىناستارى جوق. باسقاشا ايتقاندا, تۇركيانىڭ جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىسىنداعى ەشبىر ەلمەن ءجوندى بايلانىسى جوق. وسىنداي جاعدايدا تۇركيا 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ليۆيامەن ەكى كەلىسىم جاسادى. ءبىرىنشىسى – ەكى ەلدىڭ اراسىندا تەڭىزدىڭ تۇبىندەگى شەكارانىڭ بەلگىلەنۋىنە قاتىستى كەلىسىمشارت. بۇل قاداممەن انكارا ايماقتان ەۋروپاعا قاراي سالىناتىن تەڭىزاستى قۇبىرلارعا رۇقسات ەتپەۋ قۇقىعىنا يە بولدى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا گرەكيا, كيپر جانە يزرايل اراسىندا قول قويىلعان جانە ايماقتان ەۋروپاعا گاز تاسىمالدايتىن EastMed (شىعىس جەرورتا) گاز قۇبىرىنىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن تۇركيانىڭ تەڭىز شەكاراسىنان ءوتۋى كەرەك. وسىلايشا انكارا ليۆيانىڭ ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, تەڭىزدەگى پوزيتسياسىن كۇشەيتتى. ەكى ەل اراسىندا قول قويىلعان ەكىنشى كەلىسىمشارت اسكەري سالادا ىنتىماقتاستىق تۋرالى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتى تالاپ ەتكەن جاعدايدا تۇركيا ءوز اسكەرىن ليۆياعا جىبەرە الادى. وسى تالاپقا ساي, تۇرىك اسكەرى ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتى جاعىندا ليۆيادا ارەكەت ەتۋدە.
ەردوعاننىڭ ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىن قولداۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى, بالكىم ەڭ باستىسى, ۇكىمەتتىڭ ساياسي بولمىسى ەكەنىندە ءشۇبا جوق. بۇل ۇكىمەتتى قالىپتاستىرىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىر بولىگى «ساياسي يسلام» تۇسىنىگىن قولدايتىن «مۇسىلمان باۋىرلار» (يحۋان ءال-مۇسليمۋن) قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى. ەردوعاننىڭ مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ يدەولوگياسىنا جاقىن ەكەندىگىن جانە وسى ۇيىمنان شىققان العاشقى سايلانعان مىسىر پرەزيدەنتى مۇحاممەد مۋرسي گەنەرال ءاس-سيسي تاراپىنان توڭكەرىلگەننەن كەيىن مىسىرداعى تۇرىك ەلشىسىن كەرى شاقىرىپ العاندىعىن ەسكەرسەك, انكارا ءۇشىن ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىنىڭ حافتارعا توتەپ بەرۋى وتە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان مۇسىلمان باۋىرلاردى جاۋ دەپ سانايتىن مىسىر, بىرىككەن اراب امىرلىگى جانە ساۋد ارابياسى حافتار جاعىنا قولداۋ كورسەتسە, كەرىسىنشە تۇركيا جانە قاتار سياقتى مۇسىلمان باۋىرلارعا جاقىن ەلدەر ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىن قولدايدى.
سونىمەن قاتار ەردوعان ءوزىنىڭ ليۆياداعى ساياساتىن «دەموكراتيانى قولداۋ» رەتىندە كورسەتەدى. بەرليندەگى ليۆيا كونفەرەنتسياسىنان بۇرىن باتىستىڭ ماڭىزدى گازەتى «پوليتيكوعا» بەرگەن «ليۆياداعى بەيبىتشىلىككە بارار جول تۇركيادان وتەدى» اتتى ماقالاسىندا ەردوعان «ەۋروپا وداعىنىڭ ليۆيا ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىنە ءتيىستى قولداۋ كورسەتپەۋى ونىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنا, اتاپ ايتقاندا, دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىنا وپاسىزدىق بولار ەدى. ليۆيانى اسكەري ب ۇلىكشىنىڭ قولىنا تاستاپ كەتۋ تاريحي قاتەلىك بولادى. سونىمەن قاتار ەگەر ليۆيانىڭ زاڭدى ۇكىمەتى قۇلاسا, ەۋروپا جاڭا پروبلەمالار مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تاپ بولادى», دەپ جازدى.
قورىتا ايتقاندا, تۇركيا مەن رەسەي ليۆيادا بەيبىتشىلىكتىڭ كەپىلى بولۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل جەردە ماسكەۋ جالعىز ءوزى جاۋاپكەرشىلىك الماۋ ءۇشىن انكارامەن بىرلەسە ارەكەت ەتۋدە. ال تۇركياعا ۇلتتىق كەلىسىم ۇكىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تەك ليۆيا شەڭبەرىندە عانا ەمەس, انكارانىڭ ايماقتىق ساياساتى اياسىندا دا ماڭىزدى بولىپ تۇر. ەكى ەلدىڭ سيريادا «استانا پروتسەسى» شەڭبەرىندە جيناعان تاجىريبەسى ليۆيا داعدارىسىندا ۇلگى بولۋعا دايىن.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
انكارا داعدارىس جانە ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعى (انكاسام) ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى