يواحيم برويەر: الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋمەن بارشانى قامتۋ كەرەك

– ەڭبەك نارىعىنىڭ قارقىن­دى دامۋى, تەحنولوگيالىق جانە دەموگرافيالىق وزگەرىستەر جاع­­دايىندا جاڭا تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەر تۋىندايدى. بۇ­گىندە كوپتەگەن ادامدار ەڭبەك شار­تىن جاساماي, ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار ارقىلى اقشا تابادى دا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تولەمەي جاتادى. الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان كەزدە ولاردىڭ مۇد­­دەسىن قورعاۋ ماق­ساتىندا حا­لىقتى الەۋمەتتىك جۇيە­مەن قامتۋدىڭ وزىق تاجىري­بە­لەرى­مەن بولىسسەڭىز.

– ەڭ الدىمەن, ءبىز ەڭبەكتىڭ جاڭا تۇرلەرى مەن الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ اراسىندا قان­داي دا ءبىر باسەكەلەستىك نەمەسە تارتىستىڭ جوق ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ال ەكىنشىدەن, ادامداردى جاڭا تسيفرلى الەمگە تارتۋىمىز, ۇيرەتۋىمىز ءتيىس. بۇعان بىرنەشە جاقسى مىسالدار كەلتىرەيىن. ەگەر ءسىز GoJeck پلاتفورماسىمەن يندونەزياعا ساپارعا بارىپ, ينتەرنەت قوسىمشالارى ار­­قىلى تاپسىرىس بەرىپ, تولەم جاسايتىن بولساڭىز سول مەزەتتە جۇرگىزۋشىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋىنا دا بەلگىلى ءبىر پايىزدى تولەگەن بولاسىز. ۋرۋگۆايدا كولىكتى Uber باع­­­­دار­لاماسى ارقىلى پايدا­لانعىڭىز كەلسە الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋدان ساقتاندىرۋ بول­عان جاعدايدا عانا ليتسەنزيا الا الاسىز. ايتا بەرسەك مىسالدار كوپ. جاڭا ەڭبەك نارىعىنداعى وسىنداي تاجىريبەنى قولدانۋى­مىز كەرەك. سوندا الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋمەن بارلىق حالىقتى, ءتىپتى جاڭا ەڭبەك نارىعىنداعى ادامداردى دا قامتي وتىرىپ, جاھاندىق ماقساتقا قول جەت­كىزەمىز.

– حاقق الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋدىڭ الدىندا تۇر­­­عان 10 جاھاندىق سىن-قا­­تەر­دى ايقىندادى. سونىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ءۇمىت ارتۋى.­ ەكونوميكالىق داعدارىس جاع­دايىندا تابىس دەڭگەيىنىڭ تو­مەن بولۋىنا بايلانىس­تى كوپتەگەن وتباسىلار كە­دەي­­لىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سىز­دىڭشە كوپ بالالى وتبا­سى­لاردى الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟

– تاعى دا ازداعان كىرىسپە جاساعان دۇرىس شىعار. ادام­داردىڭ ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋعا ءۇمىت ارتۋى تاڭعالار­لىق ءىس پە؟ بۇل ولاردىڭ الەۋ­مەت­تىك قامسىزداندىرۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن جاقسى سەزىنەتىنىن كور­سەتەدى. جاقسى ۇكىمەت وسىنداي ءۇمىت­تى اقتاي الاتىن الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ جۇيەسىن قۇرۋى قاجەت. اۋرۋدان, وندىرىستىك جارا­قات­تاردان, جۇمىسسىزدىقتان جانە زەينەتاقى جۇيەسىنەن باسقا ۇزاق ۋاقىتقا جۇمىستان قول ۇز­گەن­دەردى ساقتاندىرۋمەن قامتۋ – كەدەي­لىك تاۋەكەلىنىڭ الدىن الۋ دەگەندىك. ەكىنشى دەڭگەيدە, وقىتۋ, جۇمىسقا تارتۋ ارقىلى از قامتىلعان وتباسىلارعا قول­داۋ كورسەتەسىزدەر. «اش ادام­عا بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن قىتاي ماقالى ەسكە تۇسەدى. جەر اۋماعى گەرمانيادان التى ەسە ۇلكەن, ال حالىق سانى مەنىڭ ەلىمنەن 4 ەسە از قازاقستان ۇكى­مەتى ءۇشىن وتباسىن قورعاۋ باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان جاس وتباسىلاردى كوپ بالالى بولۋعا, ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە مەديتسينالىق كومەك دەڭگەيىن كوتەرۋگە شاقىراتىن الەۋمەتتىك ترانسفەرت باعدارلامالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.

ادام كاپيتالىنا, اسىرەسە با­لالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ بۇ­گىندە الەمدىك ترەندكە اينالىپ وتىر. الەمدە وتباسىن قور­عاۋعا جانە بولاشاق ۇرپاقتى ينۆەس­تيتسيالاۋعا باعىتتالعان ءار­تۇرلى باعدارلامالار بار. مى­سالى, رەسەيدىڭ انالار كاپيتالى نەمەسە برازيليانىڭ Bolsa Familia (وتباسى ءاميانى) باعدارلامالارىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ايتپاقشى, برازيليا ۇكىمەتى 2013 جىلى دوحادا وتكەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك فورۋمىندا Bolsa Familia باعدارلاماسى ءۇشىن حاقق-نىڭ باستى ناگراداسىن جەڭىپ العان.

– بۇگىندە لايىقتى جۇمىس دەپ جەتكىلىكتى تابىسى بار, جۇمىس ورنىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قور­عالۋىن قامتاما­سىز ەتە­تىن ناتيجەلى جۇمىستى ايتادى. وسىعان بايلانىس­تى مەم­لەكەتتىڭ ەڭ تومەنگى جا­لاقى دەڭگەيىن بەلگىلەۋى وتە ما­ڭىزدى. ورتاشا جالاقى مەن ەڭ تو­مەنگى جالاقىنىڭ ارا-جىگىن اي­تىپ بەرىڭىزشى.

– ەڭ تومەنگى جالاقى بىر­قاتار ەلدەردە ءالى دە بار. ونىڭ دەڭ­گەيى ەشقاشان عىلىمي دالەل­دەرمەن جاۋاپ بەرە الماي­تىن جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ماسەلە. ءبىز حالىقارالىق الەۋ­­مەتتىك قامسىزداندىرۋ قا­­ۋىم­داستىعىندا كەدەيلىكتى بول­­دىرماۋ ماقساتىندا ەڭ تو­مەنگى كىرىستەر مەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقىلاردى كەپىلدەندىرۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولەمىز. ال قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىستى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ بازالىق دەڭگەيىنە كەلەتىن بول­ساق, وندا حاقق الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى نورمالارى تۋرالى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ №102 كونۆەنتسياسىن قولدايدى. بۇل ما­ڭىزدى كونۆەنتسيا 1952 جىلى قابىلداندى جانە ول تولەنەتىن جاردەماقىلاردىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى بويىنشا اسا جوعارى ستاندارتتارعا يە بىرقاتار كونۆەنتسيالارمەن تولىقتىرىلدى. قاتەلەسپەسەم, بۇل كونۆەنتسياعا بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنەن تەك رەسەي مەن ۋكراينا عانا تاياۋدا قوسىلدى.

– ءسىز ۇزاق جىلدار بويى گەر­مانياداعى جازاتايىم وقيعا­لاردان مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساقتان­دىرۋ قوعامىن باسقار­دىڭىز. الەمدە وندىرىس­تەگى جازا­تايىم وقي­عالاردان ساق­تان­دىرۋدىڭ ءتۇر­لى جولدارى بار. مىسالى, كەي­بىر ەل­دەر مۇ­نى جەكە ساقتان­دىرۋ ۇيىم­دارى ارقىلى, ال كەيبى­رەۋلەرى مەملەكەتتىڭ باس­قا­رۋىن­داعى بىرىڭعاي وپەراتور ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. قاي مودەلدى تاڭداعان دۇرىس دەپ وي­لايسىز؟

– ارينە كەز كەلگەن ەل ءۇشىن قولايلى بولاتىن ءبىر دە ءبىر مو­دەل جوق. بىراق الدىن الۋ, وڭال­تۋ جانە وتەماقى ماسەلەلەرىن قام­تيتىن كوممەرتسيالىق ەمەس قوعامدىق جۇيەلەر جۇمىس بەرۋ­شىلەر مەن جۇمىسشىلار ءۇشىن دە, تۇتاستاي ەكونوميكا ءۇشىن دە ءتيىمدى. ەگەر سىزدەر سالالار بو­يىنشا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ۇيىم قۇرساڭىزدار, وندا ولار باسقا فاكتورلارعا, ياعني ەلدىڭ اۋما­عىنا, سالاداعى بىرنەشە فيليال­دىڭ ماڭىزدىلىعى سياقتى­لارعا بايلانىستى بولادى. الاي­دا, وندىرىستەگى جازاتايىم وقي­عا­لاردان ساقتاندىرۋ بيزنەس ەمەس, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ەكە­نىن ەستەن شىعارماعان ءجون.

– حاقق 2018 جىلى ون­دىرىس­تەگى تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى Vision Zero حالىق­ارالىق سىيلىعىمەن ماراپات­تالدى. وسى الدىن الۋ شارا­لا­رىنىڭ ارتىقشىلىق­تارى قانداي؟

– حاقق Vision Zero كامپا­نياسى الدىن الۋ شارالارى سالاسىنداعى ەڭ العاشقى جاھان­دىق جانە ەڭ تابىستى كامپانيا. وسى حالىقارالىق قوزعالىسقا الەم بويىنشا بىر­نەشە مىڭ كوم­پانيالار قوسىلدى. نەگە؟ ويتكەنى نەگىزدەمە وتە قاراپايىم جانە ماقسات ايقىن. ياعني, كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋعا بولادى. سوندىقتان اۋىر نەمەسە ادام ولىمىنە اكەلەتىن ءاربىر جازاتايىم وقيعانى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭبەك الەمىن قۇرايىق. بۇل جاڭا مەنتالي­تەت, جاڭا فيلوسوفيا. بۇل بەل­­­گىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە قول جەت­كىزەتىن نەمەسە ورىندايتىن شا­رۋا ەمەس. ايتپاقشى, وتكەن جىلى جەنەۆادا حالىقارالىق الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىم­­داستىعى مەن قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگى قازاقستاندا Vision Zero قىزمەتىن دامىتۋ بويىنشا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەڭبەكتى قورعاۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار ءۇش ەسە تيىمدىلىگىن بەرەتىنى دالەلدەنىپ وتىر.

 – الەۋمەتتىك قامسىزداندى­رۋ­دىڭ جوعارى ستاندارتتارى ۇيىم­داردىڭ يننوۆاتسيا­لار­دى قولدانۋ قابىلەتىنە بايلانىس­تى. الەۋمەتتىك قام­سىز­دان­دى­رۋدى تسيفرلاندىرۋ جانە اۆ­تو­ماتتاندىرۋ ناتي­جەسىندە بيۋد­ج­ەتتەن بولەك الەۋ­مەتتىك قور­لاردى بىرىك­تىرۋدىڭ حالىق­ارالىق تا­جىري­بەلەرى بار ما؟

– بۇگىندە اكىمشىلىك شىعىن­داردى ازايتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ باعدارلامالارىن اسا ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ۇيىم­دارىنىڭ بىرىگۋىنىڭ حالىقارالىق تەندەنتسياسىن بايقايمىز. مۇنى سىزدەر كىشىگىرىم مەكەمەلەرگە قاراعاندا, ۇلكەن مەكەمەلەردە جۇزەگە اسىرا الساڭىزدار ءتىپ­تى دە كەرەمەت بولار ەدى. ۇيىم­دار بىرلەستىگى, ەڭ الدىمەن, ۇيىم­دا قاجەتسىز بولۋلەردى, باسقارۋدا كەيبىر فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانباۋىنىڭ الدىن الادى. الايدا, الەۋمەتتىك قامسىز­داندىرۋ سالاسىنداعى كەز كەلگەن تا­ۋەكەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنە سۇيەن­سەك, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار نەمەسە سالىق تۇسىمدەرى, سونىمەن قا­تار, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەرەكشە­لىكتەرى حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول ات­قارادى. سوندىقتان دا وسىنداي رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە ء«وزى­مىزدىڭ جاقسىمىزدان» دا ايىرىلىپ قالماۋعا تىرىسۋ كەرەك. الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ءبىر سالاسى اياسىندا ۇيىمداردى بىرىك­تىرگەندە بۇل ۇتىمدى كورى­نەدى. مىسالى, ەگەر سىزدەر مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋدى زەي­نەت­اقىمەن ساقتاندىرۋ ۇيىم­دارىمەن بىرىكتىرۋدى جوس­پار­لاساڭىز, وندا بۇل كەرى اسە­رىن تيگىزۋى مۇمكىن. الەمدە سا­لا­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاق­سى تاجىريبەلەرى دە بار. گەر­مانيادا اۋرۋحانا كاسسالارى زەي­نەتاقىمەن ساقتاندىرۋعا (Rentenversicherung), جۇ­مىس­­سىزدىق جاعدايىنا (Arbeitslosenversicherung), اۋرۋدان (Krankenversicherung), قاجەتتى كۇتىمدى (Pflegeversicherung) ساق­­تان­دىرۋعا وراسان كوپ جارنا جينادى. الايدا, جازاتا­يىم وقيعالاردان ساقتاندىرۋ ءۇشىن باسقا ءادىس-تاسىلدەر قاجەت. ارينە ۇلتتىق كونتەكست تە وتە ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءتىپتى ءبىر ەلدىڭ ىشىندە ءاربىر جاعدايعا ءارتۇرلى ءتاسىل قاجەت بولۋى مۇمكىن. جالپى, ايتقاندا مەن ءوز ويىمدى رەفورما – ونى باسقاراتىن ادامدارعا قوسىمشا ىڭعايلى جاعدايلار جاساۋعا ەمەس, كەرىسىنشە الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋعا حا­لىق­تىڭ قامتىلۋىن كەڭەيتۋگە جانە ولارعا اسا ساپالى قىزمەت كور­سە­تۋگە باعىتتالۋى قاجەت دەپ تۇيىن­دەگىم كەلەدى.

اڭگىمەلەسكەن

 مايگۇل سۇلتان,

«Egemen Qazaqstan»