وتانعا قىزمەت – ورتاق پارىز

– بەرىك ىلەسبەك ۇلى, وسىدان 24 جىل بۇرىن پامير تاۋىنداعى پشيحاۆر شاتقالىندا بەس ساعات­قا سوزىلعان قارۋلى قاندى قاق­تى­عىس كەزىندە ىشكى اسكەردىڭ 17 قازاق جاۋىنگەرى ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, 33-ءى اۋىر جاراقات الدى. مودجاحەدتەر تاجىك-اۋعان شە­كاراسى ارقى­لى ەنگى­سى كەلگەنىمەن, ءبىزدىڭ جىگىت­تەر ولار­عا ەرلىكپەن توتەپ بەرىپتى. سول جىل­داردى تاعى ءبىر وي ەلەگىنەن وت­كىز­­سەڭىز؟

– بوزداقتاردىڭ قازالى ءولىمىن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, بۇل وقيعا جانىما قاتتى باتادى. ولار­دىڭ بار كورەتىن قىزىقتارى ءالى الدا ەدى. جاۋ وسال بولمادى. مودجاحەدتەر سوعىس ونەرىنە ابدەن ماشىقتانىپ, ۇرىستىڭ ايلا-تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. سۇرا­پىل شايقاستا ءبىزدى قۇتقارعان 40-50 مەتردەي جەردە تۇرعان كوپىر بولدى. ءبىز وسى تاۋدى تەسىپ وتەتىن كوپىرگە بەكىنىپ الىپ, جاۋ­عا تويتارىس بەرمەگەندە امان قالۋى­مىز ەكىتالاي ەدى.

بۇل كوپىر – ستراتەگيالىق ما­ڭى­­زى زور نىسان. ودان وتەتىن جول­­دىڭ ءبىرى – كالاي-حۋمب ەلدى مە­كە­نىنە, ەكىنشىسى دۋشانبە قا­لا­سىنا وتەدى. شايقاستان سوڭ روتا كومانديرى, كاپيتان ەرلان الدا­نا­زاروۆ جاۋىنگەرلەردىڭ ۇلكەن ەرلىك جاساعاندارىن ايتىپ, ولار­عا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەلگە قايتقىسى كەلەتىندەرگە رۇقسات بە­رى­­لە­تىنىن جەتكىزدى. سوندا روتا جا­ۋى­­ن­­گەرلەرى ءبىراۋىزدان قازا بول­عان جاۋىنگەر جولداستارىنىڭ كەگىن ال­ماي ەلگە قايتپايتىندارىن ايتتى. مۇنى ەستىگەندە بويىمدى ماقتا­نىش پەن قۋانىش سەزىمى بي­لە­دى.

قازا تاپ­قان سار­بازداردىڭ بارلىعى 1996 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا ەلباسى جارلىعىمەن جاۋىن­گەر­لىك وردەن­دەر­مەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتال­دى. بۇگىندە بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ تۋىپ-وسكەن جەر­لە­رىندەگى مەكتەپ, كوشە, سايا­باق­تار سولاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالادى.

– بەسىكتە جاتىپ «باتىرلار جى­رى­­مەن» سۋسىنداپ, «ەر توس­تىك» ەرتە­گى­سىمەن ەسەيەتىن ۇلان­دا­رى­مىز نا­مىس­شىل, ەلجاندى, باتىر بولىپ وسە­تىن­ى­نىڭ ءبىر كورىنىسى عوي بۇل…

– ارينە. سول ءتالىم-تاربيەنىڭ ارقا­سىن­دا شاپسا تۇلپاردىڭ تۇيا­عى, ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالا­­تىن وسىنشاما جەر اتا­دان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جات­قان جوق پا؟! سوناۋ زامانداعى جوڭ­عار­­مەن شاي­قاستاعى, كەشەگى ۇلى وتان سوعى­سىن­­داعى, ودان كەيىن اۋعان­ستانداعى ۇرىس­تاعى بابا­لا­رى­مىزدىڭ, اتالارىمىز بەن اعا­­لارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك داس­­تۇرلەرىن بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قا­رۋ­لى كۇش­­تەرىندەگى, سونىڭ ىشىندە ۇلت­ت­ىق ۇلان­­داعى جاۋىنگەرلەر لا­يىقتى جالعاس­تى­رۋدا.

ماسەلەن, وتكەن جىلدارى قاتار­دا­­عى جاۋىنگەرلەر ەربول وتارباەۆ, نۇراسىل مۇباراكوۆ, التىنبەك قا­بىل­بەكوۆ, كىشى سەرجانتتار جاندوس بايان­باەۆ, اقىلبەك قوڭى­روۆ قاۋىپتى قىل­مىس­كەرمەن كۇرەستە ەرجۇرەكتىك تانىتا ءبىلدى. ولار ەلباسىنىڭ قولىنان جوعارى مەم­­لە­كەتتىك ماراپات – «ايبىن» ور­دەنى مەن «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىن الدى. ءورت كەزىندە ادام ءومىرىن ساقتاپ قال­عا­نى ءۇشىن «باتىس» وڭىرلىك قول­­باس­شىلىعىنىڭ وفيتسەرلەرى پودپول­كوۆ­نيك رينات جۇماليەۆ پەن سالاۋات قابدىقۇلوۆ «جاۋىن­گەر­لىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لىمەن ما­را­پات­­­تالدى.

– سوڭعى قىزمەت ورنىڭىزداعى, ياعني «باتىس» وڭىرلىك قولباسشى­­لى­­عىن­­دا­عى قىزمەتىڭىز جو­نىن­­دە ايتا كەت­­­سەڭىز…

– اسكەري بولىمدە تاربيە جۇ­­مى­­سى­نا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. سە­بە­بى ءبىز­دىڭ قىز­مەت­تىڭ وزگە اسك­ەري سالالارعا ق­ا­راعاندا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. تۇزەۋ مە­كە­­مە­لە­­رىن­دەگى سوتتالعانداردى كۇزەتۋ, قالا كو­شە­لەرىندەگى قوعامدىق ءتار­تىپ­تى ساق­تاۋ بول­سىن, قاي-قايسىنىڭ دا وزىندىك قيىن­دى­عى بار.

قولباسشىلىق تاراپىنان وسى قيىن­دىق­تاردى ەڭسەرۋگە جاعداي جاسالىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار تاربيەلىك جۇ­مىس­تاردىڭ دا ويداعىداي جۇرۋىنە ءمان بەرىلەدى. سوندىقتان ءاربىر ساردار جەكە قۇرامنىڭ اراسىندا تا­ربيە جۇمىسىن تالاپقا ساي جۇر­­گىزۋگە تىرىسادى. جەكە قۇ­رام­­نىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق, جا­ۋىن­گەرلىك دايىندىق بارىسىندا جوعارى كور­سەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىنە تاربيە جۇ­مىستارىنىڭ قوسار ۇلەسى زور.

– بەرىك ىلەسبەك ۇلى, اسكەري ومى­رىڭىز­دە كىمدى ۇلگى تۇتاسىز؟

– حالقىمىزدا باتىرلىعىمەن, شە­شەن­­­دىگىمەن, ەرجۇرەكتىگىمەن تاريح­تا قال­عان تۇلعالار جەتەر­لىك. بارلىعىنان دا ۇلگى الۋعا تى­رى­سامىن. سولاردىڭ ىشىن­دە كوزى تىرىسىندە حالىق باتىرى اتان­عان, ومىر­دەن وتكەن سوڭ كەڭەس ودا­عى­نىڭ با­تى­­رى اتاعىن يەلەن­گەن, تۇلا بويى نامىس­تان جاراتىلعان حاس قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاراپ بوي تۇزەپ كەلەمىن. جال­پى, باتىر اعا­مىز ءار اسكەري قىز­مەت­شى­نىڭ ۇلگى تۇتار ۇستازى عوي. ول تۋرالى ءاربىر دەرەكتەن حالقىنا دەگەن جانا­­شىرلىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ ەرەن ۇلگ­ىسىن, وتانىن شەكسىز ءسۇيۋدى كورۋ­گە بولادى.

– اسكەري سالاعا قالاي كەل­دى­ڭىز؟

– اسكەري قىزمەتكە كەلۋىمە ىش­ك­ى ىستەر ورگاندارىندا كوپ جىل­دار قىزمەت اتقارعان اكەم ىلەسبەك ومىرزاق ۇلى ىقپال ەتتى. ول وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى وتى­رار اۋدان­دىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ جاس­وسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى ينس­پەك­تسيا­سى­نىڭ باستىعى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ميلي­تسيا مايورى شەنىندە زەينەتكەرلىككە شىق­تى.

ءوزىم 1989-1993 جىلدارى لەنينگراد­­تاعى جوعارى اسكەري-سايا­سي ۋچي­ليششەسىندە وقى­عان كە­زىمدە الدىم­­نان وزگە الەم اشىل­عان­داي بولدى. اسكەري جارعىنى قاتاڭ ساقتاۋ, اسكە­ري انت­قا ادال بولۋ, بۇيرىقتار مەن وكىم­دەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ مەن ءۇشىن اينىمايتىن قاعيداعا اينالدى. وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن شىم­كەنت­تەگى ىشكى اسكەرلەردىڭ وڭتۇستىك قۇرا­ما­سىنا قاراستى اس­كە­ري بو­لىمگە كەلىپ, پاترۋلدىك رو­تا كومان­دي­رىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىم. ال 1995 جىلدىڭ ناۋرىزىندا تمد ەلدە­رى­نىڭ ءوزارا ۇجىمدىق قاۋىپ­سىز­دىك تۋرا­لى كەلى­سىمىنە ساي, ونىڭ سىرت­قى شەكاراسىن كۇزەتۋ ماقساتىندا ەرىك­تىلەر قاتارىنان قۇ­رىلعان قۇرا­ما روتانىڭ ساپىندا ءۇش اي مەر­ز­ىمگە تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىمدى وتەۋگە اتتاندىم.

ودان كەيىن اقتاۋ قالاسىنداعى 6656 əس­كەري بولىمىندە باتالون كومانديرىنىڭ ورىن­باسارى, اتىراۋ قالاسىنداعى 5546 əسكەري ءبولىم كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, 6655 əسكەري بولىمىندە تəربيە ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقاردىم.

ودان كەيىن قىزمەتىم ەلور­دا­­دا جال­عا­سىن تاپتى. بۇندا 5570 əسكە­ري ءبولىمى كو­مانديرىنىڭ تəر­بيە جəنە əلەۋ­مەت­تىك-قۇقىقتىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى قىز­مەتىندە بولدىم. كەيىن ىشكى əسكەرلەر كوميتەتىندە تəربيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇ­مىس باسقارماسىندا قىزمەت ەتتىم. ال 2003 جىلدان وسكە­مەن­دەگى شىعىس قۇراماسى كومان­دي­رىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدىم. شىعىس قۇرا­ماسىندا ءتورت جىلداي بولىپ, رەسەي قارۋلى كۇشتەرىنىڭ Əسكە­ري ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدىم. 2009 جىلى Əسكەري ينس­تيتۋت باستىعىنىڭ تəربيە جəنە əلەۋ­مەتتىك-قۇقىقتىق جۇ­مىس جونىن­دەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىن­­دال­دىم. ال 2014 جىلدىڭ جاز ايىندا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە «باتىس» وڭىر­لىك قولباسشىلىعى قولباسشىسىنىڭ تəر­بيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇ­مىس جو­نىن­دەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرى­سىپ, بىلتىر ماۋسىم ايىندا زەي­نەت­كە شىقتىم.

– بالالارىڭىز اكە جولىن قۋسا قار­­سى بولمايسىز با؟

– تۇڭعىشىم ايدار ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكە­ري بولىمدەرىنىڭ بىرىن­دە قىزمەت ەتىپ جاتىر. قىزىم مايرا تۇرمىستا, جوعا­رى وقۋ ورنىن ءتامامدادى. كىشى ۇلىم يساتاي تۇركيا اسكەري ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرس كۋرسانتى. بالالارىم ما­مان­­دىقتى ءوز قالاۋلارىمەن تاڭدادى. ءبىز ولارعا وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدى, ءادىل بولۋدى, جاۋاپكەرشىلىك پەن تارتىپكە ءمان بەرۋدى ۇيرەتۋدەمىز.تەك ولار­دىڭ مەن جەتكەن جەتىستىكتەن اسىپ ءتۇسىپ, ارىپ­تەس­تە­رى مەن ەل-جۇر­تى­نىڭ الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولۋىن تىلەيمىن. ەڭ باستىسى, جاستار وتانعا قىزمەت ورتاق پارىز ەكە­نىن ۇمىتپاۋى شارت.

– ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

ەربولات سۇلتانوۆ,

پودپولكوۆنيك, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

ورال