مەكتەپتە ساقشى نەگە تاپشى؟

ماماندار نەگە تۇراقتامايدى؟

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 1927 مەكتەپكە ينسپەكتور جەتىسپەيدى. ال ايسۇلۋداي ماماننىڭ تاپشىلىعى ءتىپتى ۇلكەن ماسەلە ەكەنى انىق. سەبەبى بىلتىر عانا اقتوبە قالاسىندا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ وقۋشىنى فورما كيىپ كەلمەگەنى ءۇشىن ۇرىپ, قىلعىندىرعانىن مويىنداعانى, سوڭىندا 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان جانە لەيتەنانت شەنىنەن ايىرۋ جازاسىمەن كەلىسكەنى ەسىمىزدە. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەندەي, اۋلاداعى اجەتحانانى كۇزەتۋ بارىسىندا سىرتتان تەكسەرۋگە كەلگەن شەندىلەردەن قوقان-لوقى كورىپ, بارشا پەداگوگ قاۋىمدى الاڭداتقان كەشەگى تۇركىستاندىق مۇعالىمنىڭ جايىن ءالى دە ۇمىتا قويعان جوقپىز. ايتپاقشى, مۇنداي كۇزەت پەن كەزەكتىڭ ءتۇرى تاراز قالاسىنداعى تۇزدە ورنالاسقان اجەتحانادا 12 جاسار وقۋشىنىڭ زورلانعانىنان كەيىن «ويلاپ» تابىلعان-تىن. وسى وقيعادان سوڭ مەكتەپ ينسپەكتورى ىشكى ىستەر ورگاندارىنان شىعارىلدى.

باق بەتتەرىنەن, اسىرەسە جۇمىس ىزدەۋگە ارنالعان سايتتاردان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكە قابىلداۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلارىن ءجيى كوزىمىز شالىپ ءجۇر. نەگىزى مەكتەپ ينسپەكتورلىعىنا پسيحولوگيا, سپورت جانە زاڭ سالاسى ماماندارى قابىلدانادى. جىل سايىن زاڭگەر ماماندىعىنا كوپ گرانت بولىنەدى, بۇدان بولەك قوعامدا قۇقىق سالاسىنا سۇرانىس تا جوعارى, سول سەبەپتى تالاپكەرلەر اقىلى وقۋعا دا ق ۇلىقتى. بىراق مەكتەپ ينسپەكتورلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەلىكتەن جويىلمايدى؟ مۇنىڭ سەبەبىن 5 جىلدان بەرگى ەڭبەك وتىلىندە بىردە-ءبىر ءتارتىپ بۇزۋشىلىق ورىن الماعان, كەرىسىنشە جوعارىدا جازعانىمىزداي, اتا-انالاردىڭ العىسىن العان مەكتەپ ينسپەكتورى ا.كاريموۆا بىرنەشە سەبەپپەن بايلانىس­تىرادى.

– جاس ماماندار بۇل قىزمەتكە ءجيى كەلەدى, بىراق تۇراقتامايدى. كوبىنە-كوپ ايەلدەر وسى جۇمىستى تاڭدايدى, ويتكەنى وتباسىن اسىرايتىن ەر ازاماتتار از ايلىقتى قاناعات تۇتپايدى. دەگەنمەن قىز-كەلىنشەكتەر كۇيەۋگە تيگەندە جانە بالالى بولعاندا دەمالىسى كوبەيەدى. وسىدان كەلىپ ما­ماندار ەندى ۇيرەنىپ كەلە جات­قاندا جۇمىستان الىستايدى. قول ۇزگەننەن كەيىن ناتيجە دە ناشار­لايدى. جالاقىنىڭ تومەندىگى تالاپ­كەرلەردىڭ وسى قىزمەتكە كەلۋى­نە كەدەرگى كەلتىرەدى. ماسە­لەن, مەن جۇمىس ىستەيتىن №22 مەك­­تەپ-گيمنازيادا 4 مىڭعا جۋىق بالا بار. جالعىز وزىمە وسىن­شاما وقۋشىمەن جۇمىس ىستەۋ, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بولا­تىن قىلمىستىڭ الدىن الۋ بو­يىن­­شا پروفيلاكتيكالىق شارا­لار مەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن الماۋىن قاداعالاۋ مىندەتى جۇك­تەلگەن. ال ايلىعىم – 130 مىڭ تەڭگە. شىن مانىندە جۇمىس ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى, – دەيدى ماقتاۋلى مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, جالاقىنىڭ ارتۋى عانا ەمەس, باسپانا ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى دە كادر تاپشىلىعىن جويا الادى. مەكتەپ ينسپەكتور­لارىنىڭ جۇمىسى جەرگىلىكتى پولي­تسيا قىزمەتىنە قارايدى. بىراق ينس­پەكتورلار قىلمىستىق ىسپەن ەمەس, الدىن الۋمەن اينالىسادى. بىلتىر شىلدە ايىنان باستاپ پاتەر­دىڭ اقشاسى تولەنە باستاعان. وسى قولداۋدان كەيىن ماماندار ينس­پەك­تورلىققا كوپتەپ اۋىسىپتى.

– «اسكەري باسپانا» اتتى باع­دارلاما بار, بىراق وعان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەمەس, اسكەريلەر عانا قول جەتكىزە الادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى قانداي دا ءبىر باسپاناعا قول جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مەم­لەكەتتىك باعدارلاما بولسا, كادر تاپشىلىعى رەتتەلەر ەدى. دەسەك تە, وسى ايتىلعان قوس كەدەرگىدەن دە ماڭىزدى ماسەلە بار. بۇل – جالپى ينسپەكتورلاردىڭ بەدەلى. ەڭ الدىمەن اتا-انالار بىزگە سەنىم ارتسا دەگەن ءۇمىتىمىز بار. سە­بەبى سەنىم – ۇلكەن كۇش. اكە-شە­شەسى فورما كيگەنىمىزدەن ات-تونىن الا قاشىپ تۇرسا, بالا دا سولاي قابىلدايدى, تەرىس كوز­قاراس قالىپتاسادى. وسىنداي قا­رىم-قاتىناستى قوعام, اتا-انا تاراپىنان جۇمىس بارىسىندا ءجيى بايقاعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن. ەگەر اتا-انالار بىزگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, شىن مانىندە قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋمەن اينالىساتىنىمىزدى بالاعا كۇندەلىكتى وتباسىندا ايتىپ وتىرسا, ناتيجە بۇدان دا جاقسىراق بولاتىن ەدى, – دەيدى ا.كاريموۆا.

اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى

استانانىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن اۋىلدا ورنالاسقان № 69 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ ديرەكتورى قۇسني قياشقىزى قوعام مەن اتا-انانىڭ مەكتەپ ينسپەكتورىنا وڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋى شەندى ماماننىڭ جەمىستى جۇمىسىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.

– بىزدە ءبىر عانا ينسپەكتور 6-7 مەكتەپكە بولىنگەن, ول اپتاسىنا 1-2 رەت مەكتەبىمىزگە كە­لەدى. وقۋ وردامىزدا 3 مىڭ وقۋ­­شى بار. مىنە, وسىنداي اۋىرت­پاشىلىقتىڭ بارلىعىنا قارا­ماستان ءوز ءىسىن لايىقتى, جوسپارعا سايكەس ورىندايدى. مەكتەپتى ارالاپ, رەيد جۇرگىزىپ, بالالارمەن اڭگىمەلەسەدى. كەشە عانا, ماسەلەن, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا لەكتسيا وقىپ, پروفيلاكتيكالىق ءدارىسىن وتكىزىپ كەتتى. البەتتە, تالاپ بويىنشا ءبىر مەكتەپكە ءبىر ينسپەكتور بولۋى كەرەك, بىراق كادر تاپشىلىعى بۇعان مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسى جاسالعان جاع­دايعا دا تاۋبە دەيمىز, سەبەبى بۇر­ناعى جىلدارى مەكتەپكە بو­لىن­گەن ارنايى ينسپەكتور, قۇ­قىقت­ىق قىزمەتكەر بولعان دا جوق قوي, – دەيدى ق.قياشقىزى.

باس قالانىڭ وزىندەگى ءبىر مەك­تەپ­تىڭ ينسپەكتورى 3 وقۋ وردا­سىندا قاتار ىستەيتىنىن ايتىپ, بىراق بۇل تۋرالى جازباۋىمىز­دى ءوتىندى. سول ساتتە بۇل كەرىسىنشە اشىق كورسەتۋدى قاجەت ەتەتىن كەدە­رگى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, ماقا­لاعا اتى-جونىمەن ناقتى قوسۋعا كەلىسۋىن وتىندىك. ول جاۋاپتى مەم­­لەكەتتىك ورگانداردىڭ جوس­پارىنا سايكەس, باسقاسى باسقا, ەلور­دادا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولماۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ, ءوتىنىشىمىزدى ورىنداۋدان باس تارتتى. ءبىز مۇن­دا ينسپەكتوردى «اۋرۋىن جا­سىرعان ولەدى» دەگەننىڭ كەرى­مەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشىق ايتۋ­عا كوندىرە الماي وتىرعاندا قالا ىرگەسىندەگى مەكتەپتىڭ ديرەك­تورى 1 ينسپەكتوردىڭ 3 ەمەس, ءتىپتى 6-7 مەكتەپكە جالعىز جاۋاپتى بولىپ جۇرگەنىن جەتكىزدى. ال اۋىل­داعى جاعداي ودان دا كۇردەلى.

مەكتەپ ينسپەكتورى كەرەك پە؟

جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانى اققۇم اۋىلىنداعى باربول توقتىقوجا ۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى رۋسلان باتاەۆ 20 مەكتەپكە 1 ينسپەكتور بولىنگەنىن بۇكپەسىز بايانداعاندا, العاشىندا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. ساراپشىنىڭ سوزىنەن سوڭ كوكەيگە ءبىر سۇراق كەلدى. شى­نىندا, بىزگە مەكتەپ ينسپەكتورى كەرەك پە؟

– ءبىز شەتكى اۋىلدا تۇرامىز. 20 مەكتەپكە 1 ينسپەكتور جا­ۋاپتى, ءجيى كەلەدى دەپ ايتا المايمىن. ەكى اپتادا ءبىر كەلەدى. بىراق بىزدەگى وقۋشىلار ءتارتىپ­تى. 30 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمدە بيىلعىمەن قوسقاندا تۋرا 10 جىلىمدى ديرەكتورلىق قىزمەت­كە ارناپپىن. وقۋشىلارىمىز­دىڭ اراسىندا قىلمىستىق ءىس نەمەسە كيكىلجىڭ ورىن العان جوق. ونىڭ ۇستىنە اۋىل بالالارى عوي, ءبىر-ءبىرىن جانە اتا-انالارىن جەتە تانيدى. مىسالى, وقۋ ور­دامىزدا 261 وقۋشى بار. ار­قاي­سىسىمەن كۇن سايىن كەز­دەسىپ, سويلەسىپ تۇرامىن. بالا­لار­دىڭ ءبارىن باقىلاپ جۇرەمىن. وقۋشىلاردىڭ ءوزارا كەلىس­پەي قالعانىن بايقاساق, اتا-انا, تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسار, سىنىپ جەتەكشىلەرى, مۇعا­لىمدەر, پسيحولوگ بىرلەسىپ, بىر­دەن تاتۋلاستىرۋعا بارىمىز­دى سالامىز. وسىندايدا مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ قانشا­لىق­تى قاجەتتىلىگى بارىن ويلانىپ قالامىز. البەتتە ءتارتىپ ساقشىسى جۇرگەنىنىڭ, فورما­سىنىڭ ءوزى تارتىپكە تاربيە­لەي­تىندەي. دەسە دە مىندەت قاجەت­تى­لىكتەن تۋىنداۋى ءتيىس قوي, – دەگەن ديرەكتور ر.باتاەۆ مەكتەپ وقۋ­شىلارىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا پو­ليتسيا, ينسپەكتور بولۋدى ق­الاي­­تىنىن دا قوسا كەتتى. دەمەك, ءبىر پايداسى بالالاردىڭ بولا­شا­عىنا باعدار بەرىپ, جەتىسپەي جاتقان مامان­دىققا دەگەن قىزىعۋ­شىلى­عىن ارتتىرۋدا بولىپ تۇر عوي. بىراق بىزگە ەڭ كەرەگى, ماڭىزدىسى ءھام نەگىزگىسى وسى ما ەدى؟

ەندى باعامداي بەرىڭىز, 10 مەك­تەپ­تىڭ وقۋشىلارىنا جالعىز ءوزى جاۋاپ بەرىپ, ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگە جالاقىعا جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى جەمىستى بولادى؟ ماقالانى جازۋ بارىسىندا بىرنەشە جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن حابار­لاستىق. مەكتەپ ينسپەك­تورلارىن جانە ولاردىڭ ەڭبەك­اقىسىن تاعايىندايتىن دەپارتامەنتتەردەن 1 مەكتەپكە نەمەسە 10 وقۋ ورداسىنا بەلگىلەن­گەن ينس­پەكتوردىڭ ەكەۋى دە بىردەي جالاقى الادى ەكەن. ادىلەت­سىزدىك دەۋگە بولا ما؟ قىزمەت ساپا­سىنىڭ تومەن بولۋ سەبەبى وسىن­دا جاتقان سەكىلدى. بۇل – ءبىر جاعىنان ەڭبەكتىڭ دۇرىس باعا­لانباۋى. وسىدان كەيىن جۇمىس­تىڭ ناتيجەسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ­دىڭ ءوزى قيسىنسىز. وقۋ ورداسىن ماڭايلاماي-اق اي سايىنعى ايلىعىن ۋاقتىلى الىپ وتىرعانداردىڭ قايدان شىعاتىنىن دا بىلۋگە بولاتىنداي.

P.S. بايقاساڭىز, ءبىر پروبلەمانىڭ ارتىندا بىرنەشە تۇيتكىل تۇر. قوعام قازىر ەلدى الاڭداتقان وقيعالاردا ءۇنسىز قالمايدى. ارينە بۇل – كوڭىلگە دەمەۋ. دەسە دە كەيبىر ماڭىزدى ماسەلەدە ناۋقانشىلدىققا جول بەرەمىز. ايتپەسە قوعامنىڭ دەرتىنە اينالىپ بارا جاتقان جايتتاردى ءبىردى-ەكىلى ورىندالعان ءىس-ارەكەتتەن كەيىن جىلى جاۋىپ قويا سالمايتىن ەدىك. جاۋاپتى مەكەمەلەر تاراپىنان قابىلدانعان شۇعىل شارالار – ەمدەمەيتىن, جاي اۋىرعاندى باساتىن ءدارى-دارمەك سەكىلدى. قازاق «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەيدى, وسى ءسوزدىڭ اياسى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا كەڭ. ءاسىلى, قوعامدى دەندەگەن دەرتتە دە وسى ويدى سانادا جاڭعىرتىپ تۇرعان ءجون-اۋ.