2020: شيكىزات باعاسى ءھام تەڭگە باعامى

جەلتوقسان ايىن 61-62 دوللار اراسىندا باستاعان باررەل باعاسى اي سوڭىندا 68 دوللاردان ءبىر-اق شىقتى. جىل بويى ورتاشا باعا 65 دوللاردىڭ اينالاسىندا بولدى. بىلتىر ەل بيۋدجەتىندە مۇناي باعاسى 55 دوللارمەن ەسەپتەلگەن-ءدى, 2020 جىلى دا ۇكىمەت وسى كورسەتكىشتى مەجەلەپ وتىر. جالپى, 2020 جىلى مۇناي باعاسىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى ءۇش فاكتور اتالادى. ول تاياۋ شىعىستاعى احۋال, اقش-قىتاي قاتىناسى جانە وپەك+ كەلىسىمشارتى. العاشقى ەكەۋى اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تىكەلەي قاتىستى.

اقش-تاعى سايلاۋدىڭ اسەرى

بىلتىر جازدا ساۋد ارابيا­سىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا قارۋلى شابۋىل جاسالىپ, ارتىنشا پارسى تەڭىزىندە قاقتىعىستار بولعاندا مۇناي 70 دوللارعا دەيىن قىمباتتاعانى ەسى­مىزدە. بيىل بۇل ايماق سالىستىرمالى تۇردە تىنىش بولۋعا ءتيىس. قانداي دا ءبىر تەكەتىرەستەر بولسا دا, اقش ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويا سالادى. سەبەبى اق ءۇي سايلاۋ كەزىندە سىرتقى ماسەلەلەرگە الاڭداعىسى كەلمەيدى.

سونىمەن قاتار 2016 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەلدەگى مۇناي نارىعىن شەكتەۋگە ۋادە بەر­گەن دەموكراتتار كەرىسىنشە مۇ­ناي كومپانيالارىنا ەركىندىك بەرىپ, ءوندىرىستى ۇلعايتىپ, باعا­نى ءتۇسىرۋدى كوزدەگەن رەسپۋب­لي­كا­­لىقتاردان ۇتىلىپ قال­عانى بەلگىلى. ترامپتىڭ پرەزي­دەنت­تىگى­نىڭ العاشقى كۇنىنەن بەرى ولار­دىڭ وپەك-ءتى باعانى قولدان كوتەرىپ وتىر دەپ ايىپتاپ كەلە جات­قانى سونىڭ ايعاعى. اق ءۇي باس­شىسى ءۇشىن شيكىزات قۇنى ءالى دە بول­سا قىمبات, دەگەنمەن وپەك نارىقتا تەپە-تەڭدىك ورناعانىن ايتادى.

سايلاۋدىڭ الەمدىك ەكونومي­كاعا تاعى ءبىر ىقپالى اقش-قىتاي اراسىنداعى ازىرگە بىتىس­پەس ساۋدا سوعىسىنان كورىنىس تاپ­پاق. پروتەكتسيونيستىك ساياساتتى باستاعان ترامپ قىتايمەن «سو­عى­سىپ» تىندى. قازىر ەكى ەل مىڭ­نان استام تاۋار تۇرىنە باج سالىعىن سالىپ نەمەسە ءوسى­رىپ جىبەر­گەن. الداعى بىرەر جىل­دا ءتىل تابىسا قوياتىنعا ۇقسا­ماي­دى. ءتىپ­تى ساۋدا سوعىسى كادىم­گى قارۋلى قاق­تىعىسقا ۇلاسۋى مۇم­كىن دەگەن­دى ايتۋشىلار دا بار. ونىڭ ۇستىنە ەركىن نا­رىق­­تى قولداۋشى دەمو­كرات­تار دا قى­تايمەن ارادا­عى ساۋ­دا­عا قا­تىستى پىكىرلەرىن وز­گەرت­­كەن. سا­راپشىلاردىڭ پىكى­رىن­شە, دە­مو­كراتتار اتىنان پرە­­­زي­­دەنتىككە ۇمىتكەر مايكل بلۋم­­بەرگ پەن ەليزابەت ۋار­رەن­نىڭ باعدارلامالارىندا قىتاي ارىپتەس رەتىندە ەمەس, قاتەر رەتىن­دە كورسەتىلىپ, ەكەۋى بۇل ماسەلەگە قاتىستى ترامپتان دا قاتال قاراپ وتىر.

الەمدىك شيكىزات نارىعىنا اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ­دىڭ ناتيجەسىنەن گورى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ اسەرى كۇشتىرەك بولماق. سايلاۋالدى ناۋقان با­رى­سىندا گەوساياسي احۋال تۇراق­تى بولسا دا, قىتايعا قارسى قاتاڭ ريتوريكا مۇناي باعاسىن تومەن­دەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

 وپەك+ ءوز دەگەنىنە جەتتى مە؟

2016 جىلدان بەرى ءوزارا كە­لى­سىپ ءوندىرىستى ازايتىپ كەلە جات­قان وپەك-كە مۇشە ەلدەر مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ارەكەتى جەمىس بەرە باستادى. قور نارىعى مۇناي باعاسىن ءالى دە وسەدى دەگەن سەنىمدە. الايدا, تاياۋدا رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاك بيىل رەسەي وپەك ۇيى­مىنان شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ قالدى. وپەك ەلدەرىنىڭ ءوندىرىسىنىڭ ۇشتەن بىرىنە يە رەسەي ۇيىمنان شىعىپ كەتسە, دەمەك ءوندىرىستى ازايتۋ تۋرالى شارتتى دا ورىنداۋى نەعايبىل دەگەن ءسوز. ارينە مۇنىڭ ءبارى – نارىققا قوسىمشا قىسىم. نوۆاكتىڭ ءوزى بۇل باعاعا اسەر ەتپەيتىنىن مالىم­دەگەنىمەن, نارىقتاعى ساۋداگەرلەر وعان سەنە قويمادى.

2016 جىلدىڭ سوڭىندا مۇناي ەكس­پورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمى مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن وزگە دە مەملە­كەتتەر ۆەنادا ءوزارا كەلىسىپ, مۇ­ناي ءوندىرىسىن تاۋلىگىنە 1,8 ملن بار­­رەلگە ازايتۋعا ۋاعدالاس­قان ەدى. سا­لىس­تىرۋ ءۇشىن ايتا كەتە­يىك, قازاق­ستان تاۋلىگىنە ءدال و­سىن­­داي كو­لەمدە مۇناي وندى­رەدى. ال كەلى­سىم بويىنشا تاۋلى­گىنە 40 مىڭ بار­رەلگە ازايتۋ مىندەتتەمەسىن الدى.

الەكساندر نوۆاكتىڭ پىكىرىن­شە, مۇناي نارىعى 2016 جىلدان بەرى تۇراقتالدى. قازىر بۇ­رىن­عىداي نارىقتا ۇسىنىس سۇرانىس­تان كوپ ەمەس. سوندىقتان وپەك+ كەلىسىمشارتى ۇزىلگەن كۇننىڭ وزىندە دە شيكىزات قۇنى ءارى كەتسە 60 دوللارعا تومەندەۋى مۇمكىن. رەسەي­دىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى وسى­لاي دەپ سەندىرگەنىمەن, نارىق­تىڭ مۇنداي قادامدارعا تىم كونسەرۆاتيۆ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءمينيستردىڭ وسى مالىمدەمەسىنىڭ ءوزى كەشە مۇناي باعاسىن 67 دوللاردان 66 دوللارعا تومەندەتىپ جىبەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.

جالپى, وپەك+ كەلىسىمى 2020 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن دەپ بەكى­تىل­گەن ەدى. ەگەر وعان دەيىن مۇشە مەملەكەتتەر ورتاق سوزگە توق­تاي السا, باعانى ءالى دە بولسا ۇس­تاپ تۇرۋعا بولادى. ولاي بول­ماعان جاعدايدا شىنىمەن دە قارا التىن قۇنى 60 دوللاردان دا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.

تەڭگەنىڭ باعامى ب ۇلىڭعىر

2019 جىلى دوللاردىڭ تەڭ­گەگە شاققانداعى باعامىنىڭ تو­مەندەۋىنە بارلىق العىشارت بول­دى. مۇناي ءبىر جىلدا 10 پا­يىز­داي قىمباتتاپ, 60 دوللار­دان 66 دوللارعا دەيىن ءوستى. ەكىن­شىدەن, اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى دوللاردىڭ بازا­لىق مولشەرلەمەسىن ءۇش رەت قاتارىنان تومەندەتىپ, جىل باسىندا 2,0-2,25 پايىز ارالىعىندا بولعان بازالىق مولشەرلەمە جىل سوڭىندا 1,5-1,75 پايىز ارا­لىعىنا دەيىن ءتۇستى. ناتي­جەسىندە كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارى نىعايدى. ماسەلەن, رەسەي ءرۋبلى 9 پايىز, مەكسيكا پەسوسى 4,1 پايىز, يندونەزيا رۋپياسى 3 پايىز, وڭتۇستىك افريكا ران­دى 2,2 پايىز نىعايدى. ۇلت­تىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, تەڭگە باعا­مى 1 پايىز كۇشەيگەن. دەگەنمەن جىل باسىنان بەرگى ديناميكاعا كوز جۇگىرتەر بولساق, دوللاردىڭ تەڭ­گەگە شاققانداعى باعامى كەرى­سىنشە 377-دەن 380 تەڭگەنىڭ ۇستىنە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كەلەر جىلى شيكىزات نارىعى بيىلعىعا قاراعاندا تۇراقسىزداۋ بولاتىنعا ۇقسايدى. ولاي بولسا, ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن دە جاق­سى جاڭالىقتار كوپ بولماۋى مۇمكىن. ەگەر ەلدە قولعا الىن­عا­لى جاتقان ەكونوميكالىق رەفور­مالار قارقىن الىپ, سونىڭ ىشىن­دە وڭدەۋشى ونەركاسىپكە سىرت­تان قاراجات سالىنا باستاسا, ءتول ۆاليۋتاعا سۇرانىس ارتار ەدى. دەگەنمەن, بيزنەستى قارجى­لان­دىرۋ سىرتتان ەمەس, بيۋدجەتتەن جۇرگىزىلۋدە.

 قولدان جاسالعان ينفلياتسيا

ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ينفليا­تسيانى 2021 جىلعا دەيىن 3-5 پايىز ارالىعىنا دەيىن تو­مەن­دەتۋگە تىرىسىپ جاتقا­نى­مەن, بيىل ينفلياتسيا 2019 جىلعىدان تومەن بولماۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانكتىڭ الدىن الا مالىمەتىنشە, بىلتىر تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى, ياعني تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋى 5,7-5,8 پايىزدى قۇرادى. كەلەر جىلى دا وسى كورسەتكىش ساقتا­لادى دەپ بولجانۋدا.

جالپى, 2019 جىلعى ينفلياتسيا «وزىمىزدەن بولدى». سىرتقى فاكتورلاردىڭ ءبارى سالىستىرمالى تۇردە قولايلى ەدى. از دا بولسا مۇناي قىمباتتاپ, دوللار­دىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى ەڭ تۇراقتى جىل بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەڭ باستى ساۋدا ارىپتەسىمىز رەسەيدىڭ ۆاليۋتاسى جوعارىدا اتالعانداي 9 پايىزدان استام نىعايدى. 4-6 پايىز دەپ بەكىتىلگەن ينفلياتسيانىڭ دالىزدەن شىعىپ كەتە جازداعانى ەڭ الدىمەن ىشكى الەۋمەتتىك احۋالعا بايلانىس­تى. بىلتىر الەۋمەتتىك ساياسات كۇشەيىپ, جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر ايتارلىقتاي ءوسىپ, حالىق­تىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ارتتى. ناتيجەسىندە كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى قىمباتتادى.

2020 جىلى جوسپارلى كوبەيتۋ بولعانىمەن, 2019 جىلداعىداي حالىقتىڭ تۇتىنۋ قابىلەتى جاپپاي كوتەرىلمەس. تيىسىنشە ينفلياتسيا­عا كەزەكتەن تىس سەبەپ جوق. ەڭ باس­تىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن مونوپولياعا قارسى ورگان ءتيىستى جۇمىس ىستەپ, ۇلتتىق بانك ساۋاتتى فيسكالدى ساياسات جۇرگىزسە, ينفلياتسيا بەكىتىلگەن 4-6 پايىزدان شىقپايدى.