بيىل قازاقستاندىق الەۋمەتتىڭ الەۋەتى ارتقان جىل بولدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى العاشقى بەتبۇرىستى شەشىمدەرى دە اتالعان سالاعا قان جۇگىرتە ءتۇستى. الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان ازاماتتارعا بەرىلەر كومەك كولەمى ارتتى. بۇل ءىس قوعام تاراپىنان دا قىزۋ قولداۋعا يە بولدى.
ااك ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەردى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدى تاپسىرعان ەدى. «مەملەكەت مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋدا. الايدا, بىرقاتار شەشىمدەر جان-جاقتى ساراپتالماي قابىلداندى. ناتيجەسىندە بۇل پاتەرناليستىك پيعىلدىڭ ايتارلىقتاي ارتۋىنا اكەپ سوقتىردى. سوڭعى 5 جىلدا قازاقستاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىندار سانى 77 مىڭنان 1,4 ميلليوننان استام ادامعا ارتقان. الەۋمەتتىك كومەككە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات كولەمى 2017 جىلدان بەرى 17 ەسە كوبەيدى جانە ودان دا ارتا ءتۇستى. باسقاشا ايتقاندا, جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىن ادامدار نەمەسە الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ تابىسىن جاسىراتىندار كوبەيدى. جاعدايى بار وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك كومەك الاتىنى تۋرالى دەرەكتەر بۇعان دەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان بولاتىن. تاعى دا اتاپ وتەمىن.
كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز – الەۋمەتتىك مەملەكەت. سوندىقتان مەملەكەتىمىز ازاماتتار الدىنداعى مىندەتتەرىن ورىنداۋى ءتيىس. ۇكىمەت ءوز جۇمىسىندا وسى قاعيداتتى باسشىلىققا الۋعا مىندەتتى», دەدى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تابىسى از وتباسىلارعا تولەنەدى. الايدا, ااك تاعايىنداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى ءار وتباسىنا جەكە ءتاسىلدى ۇسىنادى. نەگىزگى قاعيدا – شىنىمەن كومەككە مۇقتاج ادامدارعا كومەكتەسۋ. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك – بۇل جاردەماقى ەمەس, تابىسى از وتباسىلاردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ رەسۋرستارىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرماسىنا سايكەس ااك ۇسىنۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ازىرلەگەن بولاتىن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ «بيىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ كەدەيلىك شەگى 50%-دان 70%-عا دەيىن ءوستى (14 849-دان 20 789 تەڭگەگە دەيىن), سونداي-اق تابىسى تومەن وتباسىنىڭ ءاربىر بالاسىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 20 789 تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەندى», دەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار شارتسىز اقشالاي كومەكتى تاعايىنداۋ مەرزىمى – 3 ايدان 6 ايعا دەيىن, شارتتى اقشالاي كومەك – 6 ايدان 12 ايعا دەيىن ۇزارتىلعان. وسى جىلدىڭ توعىز ايىندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 417 مىڭ وتباسىعا نەمەسە 2,1 ملن ادامعا تاعايىندالعان. ااك ورتاشا مولشەرى 2,5 ەسەگە ۇلعايتىلعان. ەنگىزىلگەن ااك تەتىگىنىڭ وڭ جانە تەرىس فاكتىلەرى بار. وكىنىشكە قاراي, جەكەلەگەن ازاماتتار اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ كەڭەيتىلگەن مۇمكىندىكتەرىن تەرىس پايدالانعان دەرەكتەر دە كەزدەستى. مىسالى, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋ كەزىندە 73 مىڭنان استام وتباسى تابىسىن جاسىرىپ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ زاڭسىز تاعايىندالعانى انىقتالعان. جاقىندا ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسى جانە 2020 جىلعا قويىلعان باسىم مىندەتتەر تۋرالى ايتىپ, 2019 جىلى اتاۋلى əلەۋمەتتىك كومەكپەن 1,6 ملن قازاقستاندىق قامتىلعانىن, ونىڭ ىشىندە 1,1 ملن-ى بالالار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت بەرگەن تاپسىرمانى جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى پىسىقتادى, ولار قوسىمشا قولداۋ شارالارىن كورسەتەتىن بولدى. «سونىڭ نəتيجەسىندە, 2,2 ملن-عا جۋىق قازاقستاندىق 128 ملرد تەڭگە سوماسىنا قوسىمشا əلەۋمەتتىك قولداۋمەن قامتىلدى» دەدى ۆيتسە-پرەمەر. بۇدان باسقا, تابىسىن جاسىرۋمەن, ماسىلدىقتىڭ ارتۋىمەن, ت.ب. بايلانىستى اƏك قاتە ەسەپتەۋ مəسەلەلەرى شەشىلدى. ۇكىمەت زاڭ جوباسىن əزىرلەدى, ونى پارلامەنت ماقۇلدادى. «بۇل جەردەگى ەڭ باستى مəسەلە – كوپ بالالى وتباسىلارعا مەملەكەتتىك جəردەماقىلار تولەنەدى, بۇل رەتتە مۇنداي وتباسىلاردىڭ تابىستارى ەسكەرىلمەيدى. اƏك بۇرىن قالاي تولەنسە, سولاي ساقتالادى. جاڭا كومەك ءتۇرى – كەپىلدەندىرىلگەن əلەۋمەتتىك پاكەت» دەدى ب.ساپارباەۆ.
جاستارعا ارنالعان جالدامالى پاتەر
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 23 قاڭتاردا وتكەن جاستار جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «جاس وتباسىلارعا ارنالعان باسپانا ماسەلەسى ءىرى قالالاردا وتكىر ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە الدىمەن استانادا, الماتى جانە شىمكەنتتە جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن جىلىنا 1 مىڭ پاتەردەن كەم ەمەس قۇرىلىستى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل پاتەرلەر جالدامالى باسپانا ساناتىنا جاتقىزىلۋى ءتيىس» دەگەن بولاتىن. جاستاردى جالدامالى پاتەرمەن قامتۋ ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا دا باسا ايتىلدى. تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 21 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا جەكە-جەكە 1050 پاتەر, شىمكەنت قالاسىندا 900 پاتەر جالعا بەرىلدى. ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە 14-29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ سانى 4 ملن-عا جۋىقتايدى. ونىڭ 245 مىڭى ەلوردادا تۇرسا, 700 مىڭى الماتى قالاسىندا, ال 260 مىڭى شىمكەنت شاھارىندا قونىستانعان. جاڭا باعدارلاما بويىنشا 5 جىل مەرزىمگە جالعا بەرىلەتىن باسپاناعا اي سايىن 10-12 مىڭ تەڭگە تولەيدى. ول ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ورنىڭىز جانە 40 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (شامامەن 110 مىڭ تەڭگە) كەم ەمەس ەڭبەكاقىڭىز بولۋى شارت. سونىڭ ىشىندە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, ورتا بىلىمنەن كەيىنگى, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءبىلىم بەرەتىن وقۋ باعدارلامالارىن مەڭگەرگەن جانە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 29 جاسقا تولماعان ازاماتتار ۇمىتكەر بولا الادى. اسىرەسە جاس وتباسىلارعا, نارىقتا نەعۇرلىم سۇرانىسقا يە 100 ماماندىقتىڭ ءبىرىن مەڭگەرگەندەر, جاس كاسىپكەرلەر جانە بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە باسىمدىق بەرىلگەن.
قارىزى كەشىرىلگەندەردىڭ قاتارى قالىڭ
بەلگىلى بولعانداي 26 ماۋسىمدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ومىرلىك قيىن جاعدايدا قالعان ازاماتتاردىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ولارعا ۋاقتىلى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا №34 جارلىققا قول قويىپ, بورىشى كەشىرىلەتىن كىسىلەردىڭ التى ساناتىن ايقىنداعان بولاتىن. سوعان ساي 15 شىلدەدە ۇكىمەتتىڭ №520 قاۋلىسى جاريالانىپ, 2 قىركۇيەككە دەيىن بۇل شارانى اياقتاۋ ايتىلعان ەدى. پرەزيدەنت جارلىعىندا كورسەتىلگەندەي, بورىشكەر ەڭ الدىمەن مىناداي ءالسىز توپتىڭ بىرىنە جاتۋى كەرەك: 1) كوپ بالالى وتباسىلار, 2) اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى تولەم الاتىن وتباسىلار, 3) مۇگەدەك بالالارى بار, 18 جاستان اسقان بالا جاسىنان مۇگەدەكتەر بار وتباسىلار, 4) اتاۋلى مەملەكەتتىك əلەۋمەتتىك كومەك الاتىندار, 5) جەتىم بالالار, 6) اتا-اناسىنان كامەلەتتىك جاسقا دەيىن ايىرىلعان, 29 جاسقا تولماعان, اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار. ەكىنشى شارت – ولاردىڭ قارىزى كەپىلسىز بولۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, قارىز العان كىسىنىڭ 1 ماۋسىمعا دەيىنگى قايتارىلماعان بەرەشەگى 3 ميلليون تەڭگەدەن اسپاۋى شارت. تورتىنشىدەن, بورىشكەردىڭ نەگىزگى بورىشى مەن وعان ەسەپتەلگەن سىياقىسى 300 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك دەلىنگەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى زاڭ قىزمەتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەركىنبەك امىرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپ بالالى وتباسىلار سانى – 345 475, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى تولەم الاتىن وتباسىلار سانى – 169 855, اتاۋلى مەملەكەتتىك əلەۋمەتتىك كومەك الاتىندار سانى – 282 615, مۇگەدەك بالالارى بار, 18 جاستان اسقان بالا جاسىنان مۇگەدەكتەر بار وتباسىلار سانى 98 580 ەكەنى انىقتالىپتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ كرەديتتەرى كەشىرىلەتىن وتباسىلاردىڭ نەسيەلەرىن وتەۋگە جۇمسالاتىن اقشانى قايدان الاتىندارىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەدى. ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان شامامەن 105 ميلليارد تەڭگە قاجەت. «كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى, پايىزداردى جانە ءبىز وسىعان دەيىن اتاپ وتكەن بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى تۇلعالاردىڭ قارىزىن وتەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان شامامەن 105 ميلليارد تەڭگە قاجەت. ونىڭ 88,5 ميللياردىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الامىز. ال 17 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق اقشانى ءبىز پروبلەمالىق كرەديتتەر قورىنداعى ارنايى وبليگاتسيالاردان الامىز. سونداي-اق نەسيە بويىنشا ءوسىمپۇلدار مەن ايىپپۇلداردىڭ 70 پايىزىن قارجى مەكەمەلەرىنىڭ ءوز شوتىنان وتەلەتىنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت», دەگەن ەدى مينيستر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ بانك الدىنداعى بەرەشەگىنە قاتىستى جارلىعى, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا كومەكتەسۋ, ولارعا وزدەرىنىڭ وتباسىلارىنىڭ قارجىلىق احۋالىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان ءبىر جولعى تەڭدەسسىز الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ اكتسياسى دەۋگە بولادى.
تابىس ارتتى
بيىل 1,5 ملن مەملەكەتتىك جəنە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى كوتەرىلدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كəسىپورىنداردىڭ باسشىلارى دا وزدەرىنىڭ تومەن جالاقى الاتىن جۇمىسكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 32%-عا كوتەردى. وسىلايشا 2019 جىلى تومەن جالاقى الاتىن 1,2 ملن قازاقستاندىقتىڭ ەڭبەكاقىلارى ءوستى. الداعى جىلى 500 مىڭ مۇعالىمنىڭ جالاقىسى 25%-عا ارتادى, 215 مىڭ دəرىگەر مەن مەيىربيكەنىڭ جالاقىسى تيىسىنشە 30% جəنە 20%-عا كوبەيەدى. 34 مىڭ مəدەنيەت, ونەر جəنە مۇراعات قىزمەتكەرلەرىنىڭ, سونداي-اق 25 مىڭ əلەۋمەتتىك قىزمەتكەردىڭ جالاقىسى 30%-عا ارتادى. «ەڭبەك» جانە «سەرپىن» باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدا ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, العا ۇمتىلۋعا كومەك بەردى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە «ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا 1,5 ملن ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ونى جۇزەگە اسىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا 1 ملن جۇمىس ورنى اشىلعان, ونىڭ 800 مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى. تەڭگەرىمدى ساقتاۋ ماقساتىندا باعدارلاما 2025 جىلعا دەيىن ازىرلەنگەن. وسىلايشا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 4,8 پايىزدان 4,5 پايىزعا تومەندەتۋ كوزدەلگەن.
كوپ بالالى انالارعا كومەك
ەلىمىز بويىنشا كوپ بالالى وتباسىلاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇكىمەت ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانى بەلگىلى. جالپى, ەلىمىزدە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان توپتارىنا, كوپ بالالى وتباسىلار مەن انالارعا قولداۋ كورسەتۋ شارالارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازاقستاندا اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنان قىركۇيەك ايىنا دەيىن بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 2743 كوپ بالالى وتباسى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ كىلتىن الدى. قۇرىلىس جانە تكش ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ەڭ كوپ جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەر شىعىس قازاقستان وبلىسىندا (366) بەرىلسە, ەكىنشى ورىندا كوپ بالالى وتباسىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا پاۆلودار وبلىسى (323), ءۇشىنشى ورىندا الماتى قالاسى (322) تۇر. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, «ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالدامالى پاتەر» باعدارلاماسى بويىنشا كوپ بالالى ساناتىمەن 251 ازاماتتىڭ اتى بەلگىلى بولدى. مەملەكەت كومەك بەرە وتىرىپ, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا دا مۇددەلى. بۇل ءوز كەزەگىندە əلەۋمەتتىك كومەككە زəرۋ جəنە تۇرمىسى تومەن كوپ بالالى وتباسىلاردى قوعامداعى əلەۋمەتتىك ءəلسىز توپتار قاتارىنان شىعۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.