ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىندا جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. جۋىردا عانا مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدان ءۇمىتتى فيلمدەردىڭ ەكىنشى بايقاۋىنا ءوتىنىش قابىلداۋ توقتاتىلدى. قانداي جوبالار ءتۇستى, ولار قالاي ىرىكتەلەدى, ناتيجەسى قاشان شىعادى دەگەن سىندى ءداستۇرلى ساۋالدارىمىزدى «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدارحان ادىلباەۆقا قويعان ەدىك.
– ايدارحان بولات ۇلى, ەكىنشى پيتچينگ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. دەگەنمەن, كەلىپ تۇسكەن جۇمىستار اراسىنان «ۇلتتىق فيلم» مارتەبەسىنە لايىق كارتينالار قالاي ىرىكتەلۋدە؟
– ءيا, اشىق پيتچينگ (كينوجوبا تانىستىرىلىمى) كەلەر جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا وتەدى. ناقتى كۇنى ءالى جاريالانعان جوق. ىرىكتەۋدەن وتكەن جوبالار سول كەزدە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى. وعان دەيىن كەلىپ تۇسكەن بارلىق جوبالار ەكسپەرتتىك كەڭەستە ىرىكتەلەدى.
ءبىرىنشى پيتچينگتە 109 ءوتىنىش تۇسكەن بولاتىن. وسى جولى دا سول شامالاس تۇسەتىن شىعار دەپ ويلاعانبىز. بىراق ءبىز كۇتكەننەن ەكى ەسە كوپ – 215 جۇمىس ءتۇستى. بۇل جولى وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى كوممەرتسيالىق پروكاتتى كوزدەيتىن كوركەم فيلمدەر بولسا, ەڭ از بولىگىن اۆتورلىق ارتحاۋستىق فيلمدەر قۇرايدى. ودان بولەك دەبيۋتتىك, دەرەكتى, قىسقامەتراجدى, انيماتسيالىق فيلمدەر مەن حالىقارالىق ءونىم جوبالارى بويىنشا دا جۇمىستار بار.
ءبىزدى وتاندىق كينەماتوگرافيستەردىڭ بەلسەندىلىكتەرى قۋانتتى. ولاردىڭ ىشىندە بەدەلى مەن تاجىريبەسى جەتەرلىك ۇلكەندەر دە, كينو الەمىنە ەندى كەلگەن جاستار دا بار. قازىر ستسەناريلەرمەن, سينوپسيستەرمەن, سمەتالارمەن تانىسۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل ءبىراز ۋاقىتتى الاتىن قيىن شارۋا. سول ءۇشىن ىرىكتەۋ ۋاقىتى ۇزارتىلدى. ەكسپەرتتىك كەڭەستىڭ شەشىمى دە, تاڭداۋى دا دۇرىس بولۋى قاجەت. ويتكەنى بۇعان وتاندىق كينەماتوگرافيستەردىڭ بولاشاعى تاۋەلدى. ءبىر جاعىنان وسى بايقاۋدىڭ سەبەبىمەن قانداي كينو ءتۇسىرىلۋ كەرەك, كورەرمەنگە نە ۇسىنىلۋى قاجەتتىگىن كاسىبي مامانداردىڭ شەشكەنى دە دۇرىس ەمەس پە؟ ەكسپەرتتىك كەڭەستىڭ قۇرامىندا تاجىريبەلى رەجيسسەرلەر مەن كينوسىنشىلار, مۋلتفيلم ماماندارى, پروكات ماماندارى, پوست-پروداكشن ستۋديالارىنىڭ وكىلدەرى دە بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
– ايتۋلى دەڭگەيدەگى ۇلكەن بايقاۋعا قاتىستىرۋعا جارامسىز ستسەناريلەر دە بار ما الگى 215-ءتىڭ ىشىندە؟
– ارينە بايقاۋ بولعان سوڭ ءبارى بولادى. ونداي ستسەناريلەر وتىز پايىزدىڭ اينالاسىندا. اشىق پيتچينگتىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ءارى كوپ ۋاقىت الماۋ ءۇشىن ءبىز ەكسپەرتتىك كەڭەستىڭ وتىرىسىن اپتاسىنا ءبىر رەت وتكىزىپ وتىرامىز. سول كەزدە قارايمىز, تالقىلايمىز, اشىق داۋىس بەرەمىز. ناشار جوبالاردى الىپ تاستاپ وتىرامىز. سوسىن اۆتورلارعا حاتتاما جىبەرىلەدى. حاتتامادا ونىڭ ءفيلمى نە ءۇشىن وتپەگەنى جازىلادى. ءفيلمى ءارى قاراي جىلجىعان اۆتورلارعا دا بۇل حاتتامالار جىبەرىلەدى.
– جوبالاردى قازىردىڭ وزىندە ءبىر شولىپ شىققان شىعارسىزدار؟ بۇل بايقاۋدا وتاندىق تالانتتى رەجيسسەرلەردىڭ ساپىنا قوسىلاتىن جاڭا ەسىمدەر اشىلا ما؟
– بايقاۋعا ەكسپەرتتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى مۇلدە ەستىمەگەن جاس رەجيسسەرلەردىڭ جوبالارى ءتۇستى. ول جوبالاردىڭ ىشىندە مازمۇندى مەزەتتەر كوپ. الگى رەجيسسەرلەردىڭ تاجىريبەسى از بولۋى مۇمكىن, ستسەناريلەرىنىڭ قۇرىلىمى ءالسىز نە تۇسىرەتىن ورىندى دۇرىس تاڭداماعان بولۋى دا مۇمكىن. بىراق قانداي ساتتەرگە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن, نەنى قالاي ءتۇسىرۋ كەرەكتىگىن ولار بىلەدى. ءوز باسىم جاڭا ەسىمدەر اشىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بىراق مىنانداي دا جاعدايلاردى اشىپ ايتقىم كەلەدى. كوپتەگەن ۇمىتكەرلەردىڭ جوبالارى مول بيۋدجەتتى قاجەت ەتەدى. ياعني, ولار كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت اقشانى توبەلەرىنەن قۇيۋ كەرەك. بۇل جاعدايدىڭ نەمەن بايلانىستى ەكەنىن مەن بىلمەيمىن. رەجيسسەرلەردىڭ بىلىمسىزدىگى مەن تاجىريبەسىزدىگىنىڭ سالدارى ما, جوق الدە ادەيى ءبىلىپ تۇرىپ ىستەلگەن نارسەلەر مە, انىق ايتا المايمىن. مۇمكىن ولار مەملەكەتتە ەسەپسىز كوپ اقشا بار دەپ ويلايتىن شىعار؟ بۇل قاۋىپتەندىرەدى. ءتىپتى ءبىراز رەنىش ايتۋىمىزعا دا بولادى. ءيا, ستسەناريلەر قىزىقتى. جاس, تالانتتى جىگىتتەر. بىراق بيۋدجەت اناۋ – ۇرلەگەن شار سياقتى. مۇنداي ادامدارعا سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. دەبيۋت دەبيۋت بولۋى كەرەك قوي. ەندى باستاعان جاس الدىمەن ءوزىنىڭ قابىلەتىن كورسەتە ءبىلۋى كەرەك. مۇنى ءتىپتى كەز كەلگەن بيۋدجەتپەن جاساۋعا دا بولادى. شاعىن بيۋدجەتپەن جاقسى فيلم تۇسىرۋگە بولاتىنىن ەرجان ءادىلحانوۆ جاقسى كورسەتىپ ءجۇر. ول تۇسىرگەن فيلمدەر فەستيۆالدەردەن دە جۇلدەلى ورالادى. قازاقستاندىق جاس كينەماتوگرافيستەر ءتۇسىرىپ جۇرگەن كوممەرتسيالىق فيلمدەر دە از اقشاعا تۇسىرىلەدى. ولاردى دا ناشار دەپ ايتا المايسىڭ. تابىستارى دا جاقسى. ال ەسەپسىز كوپ اقشا سۇرايتىنداردى ءتۇسىنۋ قيىن. ەندى عانا باستاعان جاس رەجيسسەر اقتالمايتىن ۇلكەن اقشا سۇراۋى كۇدىك تۋدىرادى. ولار شىن مانىندە سمەتانى قالاي قۇرۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى نە تاۋداي ءوزىمشىل مۇددەلەرى بار. سوندىقتان مەن كينو تۇسىرۋگە قۇلشىنىستى ادامدارعا ناقتى, شىنايى تسيفرلاردى جازىڭىزدار دەپ ايتار ەم. ءيا, مەملەكەت جاقسى مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ەگەر فيلم الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى بولسا 100 پايىز شىعىن مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنەدى. پروكاتتان تۇسەتىن قارجىنىڭ 80 پايىزىن پروديۋسەر الادى. بۇل كينەماتوگرافيستەرگە جاقسى فيلمدەر جاساۋ ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك.
– بايقاۋعا تۇسكەن فيلمدەردىڭ ءتۇرلى جانرلاردا ەكەنىن ايتتىڭىز. سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق ونىمدەر دەگەنگە ەلەڭ ەتە قالدىق. بۇل قانداي ونىمدەر؟ ياعني, بيۋدجەتى قانداي بولادى؟ قازاقستانمەن بىرلەسىپ كينو تۇسىرۋگە مۇددەلى بولىپ وتىرعان قاي ەلدەر؟
– نەگىزىنەن بۇل جوبالار كوپ ەمەس. ون شاقتى عانا. تاتارستاننان, ياكۋتيادان قىزىقتى يدەيالار بار. بۇل جوبالاردىڭ ارتىندا رەسەي كينو قورىنان بولىنەتىن قارجى دا بار. ياعني, بىزگە تۇسەتىن سالماق ەلۋ پايىز. ول فيلمدەر دە ىرىكتەۋ ساتىسىندا. قانداي فيلمدەردىڭ وتەتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
– سىزدەردىڭ ورتالىق ۇيىمداستىرعان بايقاۋدىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتساڭىز؟ ەكىنشى رەت قانا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرسا دا سونشا كوپ ۇمىتكەردىڭ جينالۋى نەنى بىلدىرەدى؟
– جاس رەجيسسەرلەر تۇرعىسىنان ايتايىن. ەگەر جاس رەجيسسەر وسى بايقاۋعا قاتىسۋعا ءوتىنىش بەرگەن بولسا, ەڭ كەم دەگەندە ونىڭ تۋىندىسى ەلەكتەن وتەدى. ول ءوز تۋىندىسى تۋرالى كينو ماماندارىنىڭ پىكىرىن بىلەدى. قاي جەرىنە جۇمىس ىستەۋ كەرەك, قالاي تولىقتىرۋ كەرەك, باس كەيىپكەردى قاي قىرىنان كورسەتۋ كەرەك, قالاي اياقتاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەدە مىندەتتى تۇردە كاسىبي ماماندار كەڭەس بەرەدى. ياعني, اۆتور ەڭ ماڭىزدى نارسە – كەڭەس الادى. ال ەگەر ونىڭ تۋىندىسى تۇسىرىلەتىن ءفيلمنىڭ ءبىرى رەتىندە تاڭدالسا, بۇل وتە كەرەمەت نارسە. جاس رەجيسسەر قوسىمشا كۇش الادى, وزىنە سەنىمدىلىك قالىپتاستىرادى. ارينە ءار اۆتور ءوزى جەكە قارجىعا تۇسىرە بەرۋگە دە بولادى. بىراق بۇل جەردە باقىلاۋ دا, پىكىر دە جوق بولعان سوڭ ساپا دا بولماۋى مۇمكىن. ارينە ءبىز كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ بارلىعى بىردەي ساپاسىز دەۋدەن اۋلاقپىز. ءتىپتى ونىڭ ىشىندە تابىستى, جاقسى فيلمدەردىڭ دە بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بىراق بۇل فيلمدەر بارلىق كەزدە تانىمدىق-يدەولوگيالىق ەمەس. كورەرمەندەردى دە جالىقتىرىپ الۋىڭ مۇمكىن. «كەلينكا» سياقتى كومەديالاردى تىقپالاي بەرسەڭ, تاربيەلىك جاعى دا السىرەيدى. نەگە ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس كەزىندە تۇسىرىلگەن قازاقتىڭ كلاسسيكالىق كينولارىن كوز الماي كورەمىز؟ بۇل كينولاردىڭ ادامعا بەرەر اسەرى زور. كينودا وي بولۋى كەرەك. ەگەر كارتينا ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ دۇرىس تاربيە الۋىنا اسەر ەتەتىن بولسا, ءوز باسىم سونداي جوباعا داۋىس بەرەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»