ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ الەمدىك ساياساتتىڭ بەلدى ءارى بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى. قازاقستان سىرتقى ساياساتتا بىردەن ىنتىماقتاستىق, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, ينتەگراتسيا, تۇراقتى دامۋ قاعيداسىن قولدايتىنىن كورسەتتى. قولداپ قانا قويماي, جاھاندىق دەڭگەيدەگى باستامالاردى ۋاقتىلى كوتەرىپ, بايىپتى, باتىل ىسكە اسىرا ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جارلىققا قول قويعانى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان تۇبەگەيلى باس تارتۋعا دايىن ەكەنىنىڭ دالەلىندەي كورىندى. اتالعان شەشىم 1992 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە ليسسابون حاتتاماسىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. اراعا ءتورت جىل سالىپ قازاقستان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق سىناقتاردى تولىقتاي توقتاتۋ شارتىنا قول قويدى. وسىلايشا الەم كەڭىستىگىندە ەلىمىزدىڭ انتيادرولىق ساياساتى ايقىندالا ءتۇستى. ارينە, ءبىز حالىقارالىق قۇجاتتاردى ماقۇلداۋمەن عانا شەكتەلگەن جوقپىز. كەرىسىنشە, جاھاندىق انتييادرولىق ساياساتتى باتىل قورعاۋشى ءارى قوزعاۋشى كۇشكە اينالا بىلدىك. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرىلدى. ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارىن تولىق قىسقارتۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردىك. مۇنىڭ ارتىندا يادرولىق سىناقتاردى تۇبەگەيلى توقتاتۋ شارتىنا قول جەتكىزۋ ماقساتى تۇرعان بولاتىن. ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەگى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ءبىراۋىزدان مويىندالىپ, بۇۇ 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ «انتيادرولىق» كۇن تارتىبىندە بىرقاتار ماڭىزدى مىندەت بار. وسىعان وراي ءبىز 2017 جىلدان بەرى ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار ەلىمىز «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋدا. بۇل مانيفەست ىزگى ماقساتتى كوزدەيدى. ونداعى نەگىزگى ۇستانىم – 2045 جىلعا قاراي بۇۇ-نىڭ ءجۇز جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا يادرولىق قارۋسىز الەمگە اياق باسۋ.
قازاقستان – ءوزىنىڭ حالىقارالىق اۋقىمداعى نەگىزگى ماقسات-مىندەتتەرىن ناقتى ايقىنداعان مەملەكەت. ول ونىڭ بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى جانە تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇستانىمدارىنان كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. بۇل ۇستانىمدارعا ەلىمىز الەمدىك دارەجەدە دە, ايماقتىق دەڭگەيدە دە بەرىك ەكەنىن بىرنەشە مارتە دالەلدەي ءبىلدى. مىڭجىلدىقتار بويى الىپ وركەنيەتتەردى بايلانىستىرعان قازاق جەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن جالعاعان ماڭىزدى كوپىرگە اينالعانىنا كۋامىز. قازاقستان گەوساياسي تۇرعىدا ەۋروپا مەن ازيانىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرىپ, دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدا. وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى – مەملەكەتىمىزدىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى بولدى. ءبىزدىڭ توراعالىق ەتۋىمىزبەن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قىزمەتى جاندانىپ, اراعا 10 جىلدىق ءۇزىلىس سالىپ بارىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت ۇيىمداستىرىلدى. وسى تۇستا قازاقستان 4ت فورمۋلاسىن ۇسىندى. ولار: سەنىم (Trust), ءداستۇر (Tradition), اشىقتىق (Transparency) جانە توزىمدىلىك (Tolerance).
وسى رەتتە ەقىۇ فورماتىنداعى ۇيىم – ازياداعى ءوزارا سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس تە (اوسشك) ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان كەڭەس قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن جان-جاقتى نىعايتىپ, ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان اقىلداسۋ الاڭىنا اينالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بيىل قىركۇيەك ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-ءشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە كەلەر جىلى قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن اوسشك قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ باعىتىندا ىقپالدى ءارى تولىققاندى وڭىرلىك ۇيىم رەتىندە ترانسفورماتسياعا قادام باساتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار «ۆالداي» حالىقارالىق پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ اياسىندا مەملەكەت باسشىسى اتالعان كەڭەسكە قاتىستى تاعى ءبىر ۇسىنىستى ەسكە سالدى. شىعىستاعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن وتكەن سايىن وزەكتى بولىپ كەلەدى. ق.توقاەۆ شىعىستا ءتيىمدى قاۋىپسىزدىك ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن باتىسپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ كەرەك ەكەنىن, وسى ماقساتتا اوسشك مەن ەقىۇ كۇش بىرىكتىرۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.
ەلباسى ۇسىنعان تاعى ءبىر ايرىقشا قارىم-قاتىناس فورماتى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى. سەزد 2003 جىلدان بەرى ەلوردا تورىندە الەمدىك ءىرى كونفەسسيالاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ۋاقىت ساناپ اۋقىمى كەڭەيىپ, ينتەنسيۆتى سيپات الىپ كەلە جاتقان جاھاندىق ءوزارا بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ەرەكشە جولى. ءدىن – تەك سەنۋشىلەرگە ارنالعان يدەولوگيالىق ۇستانىمدار مەن ومىرلىك باعىت-باعدارلار جيىنتىعى عانا ەمەس, الەم جۇرتىنىڭ ۇلكەن توپتارى ءۇشىن بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ شەشۋشى فاكتورى. سول سەبەپتى دە, ءبىر جاعىنان, ءدىن ارقىلى گەوساياسي ماقساتتا ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىنا مانيپۋلياتسيا جاساۋ قاۋپى بولسا, ەكىنشى جاعىنان, دىندەگى ورتاق قۇندىلىقتار ارقىلى جاھاننىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بار ەكەنى ايدان انىق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىز دىنارالىق ديالوگ قۇرۋ باستاماسىن بارىنشا قولداپ كەلەدى. اتالعان سەزد دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى رەتىندە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ دەڭگەيىندە جوعارى باعاعا يە بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان بۇۇ-نىڭ 100-دەن اسا كەلىسىمشارتىنا جانە كونۆەنتسياسىنا قوسىلىپ, ونىڭ 19 باعدارلاماسى مەن ۇيىمىن ءوز جەرىندە ورنالاستىردى. وعان قوسا بيىل مامىر ايىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدەگى حالىقارالىق ۇيىمدار ءۇشىن جاڭا عيمارات اشقانىن ايتا كەتەيىك. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمى مەن ەڭ مارتەبەلى ۇيىمنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان ەلىمىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. وسى ورايدا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جاھاندىق ۇيىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى ورگانى ەكەنىن ەستە ساقتاعان ءجون.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىن جوعارى كوتەرگەن قازاقستان توراعالىق تۇسىندا دا وسى باعىتىنان اينىعان ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ۇستانىمىنا ايرىقشا باسىمدىق بەردى. قىرعيقاباق سوعىس جىلدارىنداعى قارسىلاستىڭ شابۋىلىن بولدىرماۋدىڭ كەپىلى سانالعان «تەجەۋ» ساياساتى حح عاسىرمەن بىرگە تاريح قويناۋىنا كەتتى. ال جاڭا زامان جاڭا تاسىلدەردى تالاپ ەتىپ وتىر. ول ءۇشىن, ارينە, قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە كەپىلدىك بەرەتىن تىڭ شارالاردى قولعا الۋدىڭ, ايماقتىق ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, تاياۋ شىعىس پەن كورەي تۇبەگىندەگى جاعدايعا قاتىستى ايقىندالۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار قازاقستان جاھاندىق سوعىستار قاۋپىن سەيىلتىپ, لوكالدى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ماسەلەسىن دە كۇن تارتىبىنە شىعاردى. بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋدا ەلىمىز بىتىمگەرلىك باستامالارىمەن كوزگە ءتۇستى. ونىڭ جارقىن دالەلى – استانا پروتسەسى. كوپشىلىك بىلە بەرمەس, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك كەزىندە قازاقستان وسى كەڭەستىڭ «دايش» جانە ء«ال-كايدا» ۇيىمدارىمەن كۇرەس, تاليبان/اۋعانستان جونىندەگى كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتتى.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاعداي, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولعان بىرقاتار ەلدەر وسىناۋ ەڭ بەدەلدى الەمدىك الاڭعا ايماقتىق كونتەكست قوسىپ وتىرادى. قازاقستان دا سولاي جاسادى. ونىڭ مىسالى – بيىل 19 قاڭتاردا مينيسترلەردىڭ دەڭگەيىندە وتكەن «قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىك ۇلگىسى رەتىندە اۋعانستان مەن ورتالىق ازياداعى وڭىرلىك ارىپتەستىكتى قۇرۋ» تۋرالى تالقىلاۋ.
شىنىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ ايماق بۇعان دەيىن بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ نازارىندا بولماعان. سەبەبى ورتالىق ازيا كەڭىستىگى سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتىلىق احۋالىن ساقتاپ وتىر. بىراق قازاقستان ورتالىق ازيا تاقىرىبىن كۇن تارتىبىنە وزگەشە ەنگىزدى. وسىلاي ەڭ جوعارى دەڭگەيدە العاش رەت قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ وڭىرلىك دامۋعا قالاي اسەر ەتەتىنى سارالاندى. ەكونوميكالىق وركەندەۋگە قول جەتكىزە وتىرىپ, تۋىنداعان قاۋىپ-قاتەرلەردى ازايتۋدىڭ ورنىقتى جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ بۇۇ-نىڭ بيىك مىنبەرىنەن اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا ماسەلەسىنە تاعى ءبىر رەت الەم نازارىن اۋدارتتى. ءبىراز جىلدان بەرى ەلىمىز اۋعانستان مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ايماقتا تەرروريزم مەن ەكسترەميزم, ەسىرتكى اينالىمى, زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەلەرى اسا وزەكتى بولىپ وتىر. وسىنى ەسكەرىپ, مەملەكەت باسشىسى نيۋ-يوركتە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا قولداۋ كورسەتۋ مانداتى بار بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇۇ قابىرعاسىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى باستاما كوتەرگەن ەدى. ول – تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىنە جاھاندىق دەڭگەيدە قارسى تۇرۋ ۇسىنىسى. ەلباسى ۇسىنىسى بارلىق تاراپتىڭ قولداۋىن تاۋىپ, «تەرروريزمنەن ازات الەمگە قول جەتكىزۋ ءتارتىبىنىڭ كودەكسى» بەكىتىلگەن ەدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جۇمىسىنىڭ اۋقىمدى بولىگى ءداستۇرلى تۇردە افريكاداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالادى. بۇل قالىپتاسقان زاڭدىلىقتى قازاقستان اينالىپ وتكەن جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز سۋدان مەن باتىس افريكاداعى قاقتىعىستارعا ارنالعان وتىرىس ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سومالي مەن ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتىن باسقارعان ەلىمىز افريكالىق مەملەكەتتەردەگى اسكەري جانە گۋمانيتارلىق داعدارىستاردى شەشۋگە دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.
بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ – قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتى. سيرياداعى احۋالدى رەتتەۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان استانا پروتسەسى, ءبىرىنشى كەزەكتە, تاكتيكالىق-گۋمانيتارلىق مىندەتتەردى شەشۋگە كۇش سالدى. ال جەنەۆا پروتسەسى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالدى. ارينە تاراپتاردىڭ ءپرينتسيپتى ۇستانىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل باعىتتا كەلىسىمگە كەلۋ اسا قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى. استانا باعدارى بولسا, سيرياداعى قازىرگى جاعدايدى تالقىلاۋدى, قارۋلى قاقتىعىس اۋماعىندا قالىپ قويعان بەيبىت تۇرعىندارعا كومەكتەسۋدى, قارۋلى ءىس-ارەكەتتەردى توقتاتا تۇرۋدى كوزدەدى. سونىمەن قاتار دەەسكالاتسيا اۋماعى تۋرالى كەلىسىمدەردى, گۋمانيتارلىق كومەك ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن الاڭعا اينالدى. استانا پلاتفورماسىندا سيريا ماسەلەسىندەگى كەلىسسوزدەر قول جەتكىزگەن ۇلكەن ناتيجە – بۇۇ مەن قىزىل كرەست حالىقارالىق ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇتقىنداردى بوساتۋ, قازا تاپقانداردىڭ دەنەسىن بەرۋ جانە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردى تابۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولدى. بۇگىنگە دەيىن استانا فورماتىندا 14 راۋند ءوتتى. بۇل سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسيانىڭ اراسىنداعى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندەگى ايتارلىقتاي كەدەرگىلەردى ارتقا تاستاۋعا كومەكتەستى.
شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ اياسىندا دا قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن ورتاق جوبالار ارقىلى جاقىنداستىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. 2017 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا الەمدىك الىپ ەكونوميكالار – ءۇندىستان مەن پاكىستان رەسپۋبليكالارى مۇشە بولىپ ەندى. بۇل اتالعان ۇيىمنىڭ قۋاتىن ەسەلەگەن, ايبىنىن ارتتىرعان ايتۋلى تاريحي وقيعا بولدى. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىق ميسسياسى ءوز جەمىسىن بەرۋدە.
قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن ءتيىمدى, بەلسەندى, سىندارلى ديالوگ نەگىزىندە جۇرگىزىپ كەلەدى. جوعارىدا اتالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى دا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلدى ورنىن بەكىتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. بۇل, اۋەلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي باستاماشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا اقيقاتقا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اتالعان جاھاندىق باستامالاردىڭ جالعاسىن تاۋىپ, ناتيجەلى جۇزەگە اسۋىنا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ جاھاندىق بەدەلىن نىعايتۋعا جاس تا بولسا تاجىريبەلى, سالماقتى ديپلوماتيامىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندى پوزيتسياسىن ساقتاي وتىرىپ, ءالى دە تالاي جاھاندىق باستامالاردىڭ كوشباسشىسىنا اينالارىنا سەنىم مول.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى