«قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» حالىقارالىق كونسورتسيۋمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جاڭا وندىرىستىك وبەكتىنى – 5-ءشى ىشكى كاسىپتىك قۇبىرىن ىسكە قوستى. وسىلايشا قاراشىعاناق كەن ورنىنداعى ءوندىرۋ تەكشەسىن ۇزارتۋ جوبالارىنىڭ ءبۇتىن كەشەنىن ىسكە اسىرۋدىڭ تاعى ءبىر كەزەڭى اياقتالدى. سۇيىق كومىرسۋتەكتى ءوندىرۋ دەڭگەيىن ۇلعايتۋ جۇمىسى ءبىر كۇن دە توقتاعان ەمەس.
كەن ورنىنىڭ تاريحى. 2019 جىل كەن ورنى اشىلۋىنىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتۋمەن دە بەلگىلى, ول قازاق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ جىلناماسىنا التىن ارىپتەرمەن ماڭگىگە جازىلدى. بۇگىندە قاراشىعاناق, ەڭ الدىمەن وراسان زور ينۆەستيتسيالار, كومىرسۋتەكتى شيكىزات ءوندىرۋدىڭ رەكوردتىق دەڭگەيلەرى, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار, مىڭداعان جۇمىس ورىندار, سونداي-اق الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىندەگى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكپەن اسسوتسياتسيالانادى.
بيىلعى جىل كەن ورنى ءۇشىن قوس مەرەيتويعا بايلانىستى ايرىقشا ەرەكشەلەنەدى – قاراشىعاناقتىڭ قىرىق جىلدىعىنان بولەك, مۇنايشىلار قازاق مۇنايىنىڭ 120 جىلدىعىن تويلايدى. تىعىز بايلانىسقان وسى ەكى اتاۋلى كۇن ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەرى. ويتكەنى ءدال وسى مۇناي-گاز سالاسى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قۇراۋشى باعىتى, ونىڭ الداعى ءوسۋىنىڭ درايۆەرى, تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى جانە رەسپۋبليكانىڭ جۇيەلى دامۋى بولىپ وتىر جانە سولاي بولىپ قالا بەرمەك.
ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ, مۇناي جانە گاز ەكسپورتى ءىجو, بيۋدجەتتىك كىرىستەردىڭ ەلەۋلى بولىگىن, دەمەك, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ پوزيتيۆتىك قايتا قۇرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل قاراشىعاناقتىڭ قىرىق جىلدىق ءومىرىن راستايدى.
قاراشىعاناقتىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باستاۋى ورال ماڭىندا بىرەگەي مۇناي-گاز كوندەنساتىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن گەولوگيالىق جانە ىزدەستىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن ەتەك جايعان حح جۇزجىلدىقتىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستالادى. ونى يگەرۋدىڭ ءوزى جاي ەمەس, ءوندىرۋدىڭ كۇردەلى تەحنولوگياسىمەن, قاتتى جىنىستارمەن جانە شيكىزاتتا كۇكىرت قىشقىلىنىڭ بولۋىمەن, سونداي-اق دالانىڭ قاتاڭ كليماتىمەن بايلانىستى بولدى.
1984 جىلى قاراشىعاناقتى وندىرىستىك پايدالانۋ كەزەڭى باستالدى. ول كەزدە وندىرىستىك جانە تۇرمىستىق ماقساتتاعى كوپتەگەن وبەكتى ىسكە قوسىلدى. 1990 جىلعا دەيىن كەن ورنىنداعى وڭدەۋ جۇمىستارى جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. شيكىزات ورىنبور مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا كەلىپ تۇسەتىن. الايدا, كەڭەستەر وداعىنىڭ ىدىراۋى جوبانىڭ دامۋىنا ەداۋىر وزگەرىس ەنگىزدى. قاراشىعاناق ينۆەستيتسيالارعا, زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالارعا جانە شەتەلدىك تاجىريبەلى سەرىكتەستىكتەرگە اسا مۇقتاج ەدى.
1997 جىلدىڭ قاراشاسىندا قاراشىعاناق بويىنشا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى سوڭعى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كونسورتسيۋم بويىنشا سەرىكتەستەر كاسىپتى الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە دەيىن جاڭعىرتۋ جانە قايتا جابدىقتاۋدى وزدەرىنە ماقسات ەتىپ قويدى. بۇل مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا وتكەن ونجىلدىقتاردا قاراشىعاناق وتە جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. قازىرگى قاراشىعاناق – تۇراقتى دامۋ ءپرينتسيپى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن, الەۋمەتتىك-جاۋاپتى جوبانى ىسكە اسىرۋشى مىڭداعان قازاق ماماندارى ەڭبەك ەتەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس.
بۇگىندە قاراشىعاناق ءوندىرۋ ديناميكاسى جانە ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا ەلىمىزدەگى كوشباسشى ورىنداردى يەلەنىپ وتىر جانە باتىس قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەل بويىنشا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. جوبا بويىنشا سەرىكتەستەر, قاراشىعاناق اكتسيونەرلەرى بارلىق مەملەكەتتىك باستامالاردى بەلسەندى تۇردە قولداپ كەلەدى, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا اتسالىسىپ, ايماقتاعى جاڭا الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا.
ورال ماڭىندا قاراشىعاناقتى ءوڭىردىڭ باستى بايلىعى دەپ اتايدى. ونى يگەرۋ ايماق ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن ماڭىزدى فاكتور. الەۋمەتتىك-جاۋاپتى كومپانيا بولعاندىقتان, قپو وبلىستىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ىقپال ەتە وتىرىپ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەردى تارتۋدا.
قاراشىعاناق كەن ورنى 40 جىلدان بەرى يگەرىلىپ كەلەدى. كەن ورنىنداعى جۇمىس ەش توقتاعان ەمەس. قىزمەت اۋقىمى تەك قانا ۇلعايۋدا, بۇعان قاراشىعاناقتاعى كەڭەيتۋ جانە ءوندىرۋ تەكشەسىن ۇزارتۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىس دالەل. مۇنىڭ ءبارى سۇيىق كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل دەگەنىمىز جوبا اكتسيونەرلەرىنە دە, ەلىمىز ءۇشىن دە قوسىمشا تابىس.
قاراشىعاناق بويىنشا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى سوڭعى كەلىسىمگە قول قويىلعان كۇننەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالىق جانە بيۋدجەتكە باسقا دا تۇسىمدەر تۇرىندە 17 ملرد استام دوللار تابىس تاپتى. الايدا, وسى ينۆەستيتسيالاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس قىرى دا بار. وتكەن ونجىلدىقتار ىشىندە قاراشىعاناقتا كوپتەگەن قازاقستاندىق مۇنايشى-ماماندار, ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرگەن جۇزدەگەن وتاندىق كومپانيالار تولقىنى ءوسىپ شىقتى جانە ولار بۇگىندە قاراشىعاناق, تەڭىز جانە قاشاعان سياقتى سۇرانىستاعى جوبالارمەن جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعارۋدا.
قاراشىعاناق باسشىلىعى جوباعا قازاقستاندىق قاتىسۋدى بەلسەندى ءوسىرىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى قامتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى تولىعىمەن ۇلتتىق يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ جانە ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىنا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىن ارتتىرۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باستاماسىمەن سايكەس كەلەدى.
كومپانيانىڭ كەز كەلگەن قادامى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا نەمەسە كەڭەيتۋگە باعىتتالعان, مۇقيات ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتەدى. بۇگىندە گازدى كادەگە جاراتۋ كورسەتكىشى 99,94%-دى قۇرايدى. قپو قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ستراتەگياسى «جاسىل ەكونوميكا» ماقساتتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. جاسىل ەكونوميكاعا اۋىسۋدى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى دەپ اتاپ وتكەن. 40 جىلدىق مەرەيتوي – ۇلكەن ءومىر جولىنداعى كەزەڭدەردىڭ ءبىر عانا مەجەسى. الدا – قاراشىعاناق جوباسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جانە ايماقتىڭ ءارى قاراي تۇراقتى دامۋى. قپو قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, قاراشىعاناق جوباسى بويىنشا جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق پەن سەرىكتەستەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاڭا وندىرىستىك اسۋلارعا ۇمتىلۋدى جالعاستىرادى.
ارمان قۇسايىنوۆ