الماتىعا كەشەگى «جاسىل جەلەكتى قالا» دەيتىن داڭقىن قايتارىپ بەرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ارەكەتتەردىڭ باستالعانىنا از جىل وتكەن جوق. ەلىمىزدىڭ ەكىنشى استاناسىن باسقارۋعا كەلگەن اكىمدەردىڭ ءبارىنىڭ الدىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ءتۇبى ەكولوگيا ماسەلەسىنە بارىپ تىرەلەتىن – كولىك كەپتەلىستەرىن تارقاتۋ, جانار-جاعارمايدىڭ ساپاسى مەن شاھاردىڭ اۋاسىن تازارتۋ مىندەتى تۇرادى.
نە دەسەك تە, الماتىنىڭ ادامدارى, اۋاسى مەن اۋراسىنىڭ ابدەن وزگەرگەنىن الاتاۋ باۋرايىنداعى شاھاردىڭ بايىرعى تۇرعىندارى بىلەدى. سونىڭ ىشىندە بايقامپاز قالالىقتار سوڭعى جىلداردا قالادا كەيبىر قۇستاردىڭ كورىنبەي قالعانىن, قارلىعاشتاردىڭ قايتا قونباعانىن ايتادى. الماتىنىڭ ادەمى ساياباقتارىندا سايراپ, تاڭمەن بىرگە ۇيىقتاپ جاتقان ەلدى وياتاتىن اسەم قۇستاردىڭ ءۇنى نەگە ازايدى؟
قىرىق شاقتى قۇستىڭ ءتۇرى بار ەدى
وسى ۋاقىتقا دەيىن ورنيتولوگتار الماتىدا قۇستاردىڭ 40 شاقتى ءتۇرى مەكەندەيتىنىن, كەيدە قىزىل كىتاپقا ەنگەن سيرەك قاناتتىلار دا تاۋدان تومەنگە ءتۇسىپ, قالالىقتاردى تاڭ-تاماشا قالدىراتىنىن ايتىپ كەلدى.
وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى مەگاپوليستە قۇستاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى مۇلدە قارا كورسەتپەگەن. وسىنىڭ جاي-جاپسارىن جاقىن كۇندەرى الماتى قالالىق اكىمشىلىگىندەگى ءتيىستى تۇلعالار تۇسىندىرۋگە تىرىستى.
«الماتى اۋماعىندا تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ» ساۋالدارىنا بايلانىستى وتكەن قوعامدىق تىڭداۋ كەزىندە بۇل ماسەلە تاعى كوتەرىلىپ, ونى شەشۋ جولدارى ۇسىنىلدى. الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان سەيتەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاعداي تومەندەگىدەي.
«قالادا اۋدان اكىمدىكتەرى جاسىل جەلەكتەردە ءتۇرلى زيانكەستەر كوبەيىپ كەتپەۋ ءۇشىن حيميالىق جانە بيولوگيالىق وڭدەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار پروتسەسىنىڭ جاي-جاپسارىن ەسەپكە الاتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ كومپانيالاردىڭ 90 پايىزى حيميالىق پرەپاراتتاردى الاتىنىن كورەمىز. اقىرىندا بۇل قالاداعى قۇستاردىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. الماتىعا قۇستاردى قايتارۋ ءۇشىن, ءبىز وسى ۇدەرىستى ورتالىقتاندىرىپ, كوك جەلەكتەردى تەك قانا بيوپرەپاراتتارمەن وڭدەيتىن ءبىر عانا وپەراتوردى انىقتاۋىمىز قاجەت», دەيدى باسقارما باسشىسى ەرجان سەيتەنوۆ.
مۇنداي ماسەلەدە قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ كوكەيلەرىندەگى كۇماندى ساۋالدارىن قويۋعا قاقىسى بار. سوندىقتان دا بۇل شەشىم «اتالمىش سالانى مونوپوليالاندىرماي ما» دەگەن دە سۇراق تۋىندادى. ءوز كەزەگىندە قوعامدىق كەڭەس بۇدان ءارى قاراي دا قوزعالعان ماسەلەگە قاتىستى قالا بيلىگىنىڭ شەشىمدەرىن تالقىعا سالۋدى كوزدەپ وتىر. بۇرىن دا ورنيتولوگتار الماتىدان قارلىعاشتاردىڭ كەتىپ قالۋ سەبەبىن تىزبەكتەگەن بولاتىن. قالادا ايىر قۇيرىقتى قۇستاردىڭ ازايۋى وسىدان 20-30 جىل بۇرىن باستالعان. سول كەزدە-اق قارلىعاشتاردىڭ ازىعى ازايعانى مەن ەكولوگيانىڭ ناشارلاي باستاعانى ءسوز بولعان.
كوگالداندىرۋدىڭ شەبەرلىك-جوسپارى
وسى ماسەلەلەرمەن ورايلاس, قاراشا ايىنىڭ بەل ورتاسىندا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ قالانى كوگالداندىرۋدىڭ شەبەرلىك-جوسپارىنىڭ جوباسىن قاراۋ ءۇشىن جيىن وتكىزىپ, تاياۋداعى ءۇش جىل ىشىندە ميلليون اعاش وتىرعىزۋ ماسەلەسى ءسوز بولعان ەدى.
شەبەرلىك-جوسپارىن جاساۋ كەزىندە قالانىڭ كوك جەلەكتەرى زەرتتەلىپ, ونىڭ قازىرگى جاعدايى انىقتالعان. بۇل جۇمىسقا كاسىبي ماماندار تارتىلىپ, ولار زەرتتەۋ بارىسىندا قالاداعى جاسىل جەلەكتىڭ جالپى كولەمى ءبىر ادامعا شاققاندا نەبارى 4,8 شارشى مەتر ەكەنىن انىقتادى. ال سوناۋ 70-80-جىلدارى بۇل كورسەتكىش 10 شارشى مەترگە جەتكەن ەكەن. جاسىل جەلەك كولەمىنىڭ ازايۋى قالا كولەمىنىڭ ۇلعايىپ, ادام سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بولۋدا.
ايتا كەتەرلىگى, سوڭعى ءۇش جىلدا 134 مىڭعا جۋىق اعاش وتىرعىزىلدى. بيىل وتىرعىزىلعانى – 140 مىڭعا جۋىق. ەسەپتىك مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, اعاش پەن بۇتالى وسىمدىكتەردى بىردەن كوپتەپ, ءتىپتى ميلليونداپ وتىرعىزۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. ياعني, جاسىل جەلەكتىڭ ارقاسىندا 118 ملن كگ وتتەگى پايدا بولادى, قالانى جاسىلداندىرۋ ايماعى 5000 شارشى مەترگە دەيىن جەتەدى دە جول جيەگىندەگى شۋدىڭ دەڭگەيى 40%-عا, جاسىل ايماقتان 1 شارشى مەتر راديۋستاعى شاڭ دەڭگەيى 75%-عا تومەندەيدى.
سونىمەن قاتار قالانى اباتتاندىرۋ دەڭگەيى ارتىپ, دەمالىس ايماقتارى, سكۆەرلەر مەن ساياباقتار پايدا بولادى. مۇنىڭ بارلىعى قالالىقتاردىڭ پسيحولوگيالىق احۋالىنا وڭ ىقپال ەتىپ, ءومىر سۇرۋگە جايلى جاعداي جاسايدى.
«قالانى كوگالداندىرۋدىڭ بارلىق جۇمىسى ءبىر ارنادا جۇرگىزىلگەنى ءتيىمدى, اعاشتاردى ستيحيالى تۇردە وتىرعىزۋعا نەمەسە قيۋعا بولمايدى. ءبىز سوندىقتان شەبەرلىك-جوسپارىن ازىرلەۋدەمىز», دەگەن بولاتىن وسى جيىندا قالا اكىمى.
جيىندا دۇكەندەردىڭ, سالونداردىڭ جانە كاسىپكەرلىكتىڭ باسقا نىساندارىنىڭ سىرتىن جاۋىپ تۇراتىن اعاشتاردى كەسۋگە تىيىم سالىناتىنى اتالىپ ءوتتى. جانە كەسىلگەن اعاشتاردىڭ ورنىنا كوشەتتەر وتىرعىزۋعا باقىلاۋ كۇشەيتىلەدى جانە كەسىلگەن اعاشتاردىڭ ورنىنا وتىرعىزىلاتىن جاسىل جەلەكتىڭ سانى ارتاتىن بولادى.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ شەبەرلىك-جوسپارىن تولىقتىرىپ, جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن بىرقاتار تاپسىرما بەردى. جالپى, ونىڭ مازمۇندىق بولىگى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ پارمەندى شارالارى ناقتىلانۋى ءتيىس ەكەنى اتالدى. ونىڭ ىشىندە پيتومنيكتەردىڭ قۋاتى, جاسىل جەلەكتى وتىرعىزۋدىڭ جانە ولاردى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىسى مەن ەرەجەسى ءجىتى نازارعا الىنۋى ءتيىس.
اعاشتاردى كەسۋ ءتارتىبى وزگەرەدى
الماتىنىڭ كوركى مەن كەلەشەگى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, كوپشىلىكتىڭ اينالىپ وتە المايتىن ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – كارى اعاشتار. جاسى جارتى عاسىردان اسقان اعاشتاردىڭ كوپشىلىگى سىرت كوزگە ءمىز باقپايتىن سياقتى بولعانىمەن, قاتتى جەل تۇرسا دىڭگەگى شىرىگەندەرى كولەڭكەسىندەگى كولىكتەر مەن ادام ءومىرىن وزىمەن اكەتكەن كەزدەرى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
دەگەنمەن, اۋماعى ۇلعايىپ كەلە جاتقان مەگاپوليستە كەزىندە جاس اعاشتار دا جاڭا عيماراتتاردىڭ جولىندا «قۇربان» بولدى. سوندىقتان دا جاسىل جەلەكتەردى قورعاۋشىلار بولسىن, قوعام بەلسەندىلەرى, قالا بەردى اتىشۋلى بلوگەرلەر دە اعاش قيىلىپ جاتقانىن كورسە, قاراپ قالمايدى.
ماسەلەن, جۋىردا تاعى جىك شىعىپ, 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار ساياباعىندا اعاشتاردىڭ كەسىلە باستاعانى تۋرالى اقپار لەزدە تارادى. Facebook جەلىسىندە «الماتىنى قورعايمىز» پاراقشاسى توبىنىڭ بەلسەندىلەرى سۇلاپ قالعان اعاشتاردىڭ سۋرەتىن دە شىعاردى. بۇل جاعدايعا دا قالالىق اكىمدىك بىردەن تۇسىنىك بەردى.
الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان سەيتەنوۆ قالاداعى مەدەۋ اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى ساياباقتاعى 24 اعاشتى كەسۋگە رۇقسات العانىن مالىمدەدى.
«ساياباقتاعى اپاتتىق جاعدايدا تۇرعان جانە قۋراعان اعاشتاردى عانا كەسۋگە ارنايى رۇقسات بەرىلگەن. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا قاۋىپتى اعاشتار كەسىلەتىن كەزدە قۇرامىندا قوعام بەلسەندىلەرى بار ارناۋلى جۇمىس توبىن دا قاتىستىراتىن بولامىز», دەدى الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى.
سول سياقتى بيىلعى قارا كۇزدە «بوكەنباي» شاتقالىندا 2 مىڭداي اعاش كەسىلگەنى بەلگىلى. بۇعان بايلانىستى ىلە-الاتاۋى ۇلتتىق پاركىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سانيتارلىق ماقساتتا ورماندا بىرقاتار اعاش كەسىلگەنىن راستادى.
مۇنداي جاعدايدا ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارماي جاتىپ, بايبالام سالاتىندار دا, شىن مانىندە كارى اعاشتارىڭ قيىلىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزگىسى كەلەتىن الماتىلىقتاردىڭ تابىلۋى قۇپتارلىق ءارى قالىپتى جاعداي. سوندىقتان دا قالا بەلسەندىلەرىنىڭ قارتايعان اعاشتاردى جويۋعا قاتىستى تاۋەلسىز كوميسسيا قۇرۋ ۇسىنىسىن قالا اكىمدىگى تەرىستەپ وتىرعان جوق.
ءوز كەزەگىندە الماتى قالالىق اكىمدىگى اعاشتاردى كەسۋگە قاتىستى جاڭا ءتارتىپ ەنگىزۋگە ۇمتىلىپ وتىر. ول «الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى سەنات ماقۇلداعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. ياعني, الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسى «الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنا ءوز نورمالارىن ەنگىزبەك.
بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ وتىرعان قالاداعى قۇزىرلى مەكەمەنىڭ ارناۋلى ماماندارى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جاڭا ءتارتىپ ەنگىزۋگە مۇمكىندىك الۋ ءۇشىن, زاڭنامالىق تۇرعىدا رۇقسات سۇراپ وتىرعان جايى بار.
ء«بىز قوعامداستىقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ ءوز ەرەجەلەرىمىزدى جاساۋ ءۇشىن, كەلەسىدەي نورمالاردىڭ ەنگىزىلۋىن قالايمىز. ماسەلەن, «كومپەنساتسيالىق» اعاشتارعا, ياعني كەسىلگەن اعاشتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستار مىناداي: اپاتتىق جاعدايدا تۇرعان ءبىر اعاش كەسىلسە ورنىنا – 1 اعاش, امالسىز كەسىلگەن 1 اعاشتىڭ ورنىنا – 10 اعاش, زاڭسىز كەسىلگەن 1 اعاشتىڭ ورنىنا 100 اعاش وتىرعىزىلسىن», دەيدى الماتىنىڭ جاسىل ەكونوميكا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان سەيتەنوۆ.
سول سياقتى اعاشتاردى سانيتارلىق ماقساتتا كەسىپ, كۇزەپ-تۇزەيتىن مەكەمەلەردىڭ دە ارەكەتىن سەرتيفيكاتتاۋ مىندەتتەلۋى ءتيىس. جانە اعاشتاردى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ كەپىلدىك مەرزىمى 2 جىل ەمەس, 3 جىلعا ۇزارتىلا ءتۇسۋ كەرەك. وسى ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى دا تاياۋدا قالا يگىلىگى ءۇشىن سەناتتىڭ ماقۇلدانۋىنا ۇسىنىلادى.