قۇمارشىق – ءنارلى تاعام ءھام جەڭسىك اس

ءالى ەسىمدە, ەلۋىنشى جىل­دارعا تاياۋ كەزەڭدە انام قاعاز, تاتەم وتارباي ەكەۋى مەنى قاس­تارىنا بارىپ كەل, الىپ كەلگە جۇم­سايتىن سەرىك ەتىپ ەرتىپ, تاي­سويعان قۇمىنىڭ جوتا-جوتا شاعىلدى القاپتارىنان قۇمارشىق قاعاتىن. ونى تا­ۋى­پ, تۇبىرىنەن ءۇزۋ بار, الاشانى جايىپ جىبەرىپ ۇستىنە ۇيىل­گەن قۇمارشىقتىڭ ءدانىن ۇلكەن كەسپەلتەك اعاشپەن ۇرعىلاپ, ساۋ بار, قاۋىزى مەن كەبەگىنەن ارشىپ, ۇشىرۋ بار, قۋىرۋ بار, كەلىمەن ءتۇيۋ بار... قۇمارشىق اۋىزعا تيگەنشە جۇمىسى جەتىپ ارتىلاتىن ەدى-اۋ.

الدىمىزداعى توستاعان­نان ءۇيدىڭ جاستارى كىشى­لەۋ جاعىمىز ءتاپ-ءتاتتى قۇمار­شىق­تى تالاسا-تارماسا جەي­تىنبىز. تاڭدايىمىزدان ءدامى كەتپەي, بولسا تاعى-تاعى قارپي تۇسكىمىز كەلەتىن. شىركىن, ءتىل ۇيىرەتىن مۇنداي ءنارلى تاعام, جەڭسىك اس سيرەك قوي.

مەنىڭ اتام ساربۇقا (شىن اتى ءايباسالى) قيىن-قىستاۋ جىلداردا وزىمىزگە قاراستى وتباسىنا, توڭىرەگىندەگى اعايىن-تۋماعا, كورشى-كولەمگە اش وزەك­تەرىنە تالعاجاۋ ەتەتىن ءىشىپ-جەمدى تابيعات اياسىنان تاۋىپ بە­رۋگە قامقورلىق جاساعان, سول ءۇشىن جانىن سالىپ, جۇمىس ىس­تەگەن ادام كورىنەدى. ارينە, ونىسىن مەن كورگەنىم جوق, مەنىڭ ەكى جاسىمدا و دۇنيەلىك بولدى. ول اڭگىمەنى بۇدان ون-جيىرما جىلداي ۋاقىت بۇرىن ومىردەن وتكەن جاسى 100-گە نە­بارى ءبىر قادام جەتپەگەن شە­شەمىز قاليما بيسالىقىزى, سونداي-اق اعالارىمىز قۋا­نىش ءۋاش ۇلى, قوجاعالي اق­سەرەڭ ۇلى, داۋلەتباي, وتار­باي ساربۇقاۇلدارى جىر قى­لىپ ايتقاندارىن ەستىپ, تاڭ­دا­نىس­قانبىز. تاڭدانساق تاڭ­دا­ناتىنداي-اق, اتامىز قۇم اراسىنان تەرەڭ اران قازىپ, بەتىنە تال شىبىقتى ءىلدالدالاپ تاستاپ, ۇستىنە بالاۋسا ءشوپ سەبەلەپ, وعان سەكەڭدەپ كەلگەن قويان بايعۇستار ورعا ءتۇسىپ, قولعا ىلىگىپ, اۋىل-ءۇيدىڭ ازى­عىنا اينالعان. ويىل, جا­رىپشىققان وزەندەرىنەن مۇز استىنان قارماقپەن با­لىق اۋلاۋ ءادىسىن دە سول كىسى مەڭگەرىپتى. قوعانىڭ, قامىستىڭ اق سۇي­رىك تامىرى سانالاتىن اتشوڭ­قايدى قازىپ, قۋىرىپ ازىق ەتۋدى دە جاقسى ءبىلىپتى. جازدا وزەن جاعاسى مەن قۇم ەتەگىنىڭ تۇيىسكەن جەرلەرىنە قاۋىن, قار­بىز, كارتوپ ەگىپ ءوسىرىپ, ري­زىقتى مولايتقان دەسەدى. ەڭ باستىسى, قۇمارشىق قا­عىپ, ونى وڭدەۋدىڭ كانىگى شە­بەرى بولعان. ءوزى ءبىلىپ قانا قوي­ماي قۇمارشىق قاعۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن توڭىرەگىندەگى وز­گەلەرگە دە ۇيرەتكەن.

اتىراۋ وبلىستىق مەم­لە­­­كەتتىك مۇراعاتىنىڭ 11 قو­رىن­­داعى 1 تىزبەنىڭ 281 ىسىن­دە ساقتالعان 1922 جىل­عى قىزىل­قوعا, قاراباۋ, بلان, قارا­كول, تايسويعان, كەر­ماقاس بو­لىستىقتارىنىڭ ەسەپ­تى بايانداما-حاتتامالارىندا قارا­باۋداعى مەكتەپ اتالىپ, كەرماقاس-قاراباۋ قۇم­دارىن­دا قۇمارشىقتىڭ مول شى­عۋى كورسەتىلگەن. دە­مەك, بۇدان قۇ­مارشىقتىڭ سول كەزدە تىرشىلىك كوزىنىڭ ءبىرى بول­عاندىعى ايقىندالادى.

قۇمارشىق قاعۋ ءۇردىسى كۇنى كەشەگە دەيىن جالعاستى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قىزىلقوعا اۋدانى تابيعاتى ەرەكشە ءوڭىر. اۋدان اۋماعىنىڭ ورتاسىنان اعىپ ءوتىپ جاتقان ويىل وزەنىنىڭ ەكى جاعىندا ەكى قۇم –تايسويعان مەن بۇي­رەك. اتاقتى اقىن نۇرىم شىر­شىعۇل ۇلى:

تايسويعان, بۇيرەك – ەكى قۇم,

اداسىپ ءجۇردىم ەكى كۇن.

اش كىسىدە ار بار ما,

ارىق قويدا ماي بار ما,

اساتا الماي جەپ قويدىم...,

– دەپ باستاپ, جىرىنا قوسقان ايماق. تايسويعاننىڭ جالپى ۇزىندىعى 83, ەنى 40 شا­قىرىمدى قۇرايدى, ال بۇيرەك­تىڭ ۇزىندىعى 50 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر دا, ەنى 15-20 شا­قىرىم توڭىرەگىندە. ەكە­ۋ­­ىن­دە دە قۇمارشىق وسەدى. وسى قۇمداردان ات شاپتىرىم جەر­دە اقتوبە وبلىسىنا قا­راس­تى ويىل اۋىلىنىڭ قۇبىلا بەتىندە كولەمى 34 مىڭ گەكتاردان اساتىن بارقىن قۇمى تاعى بار. اشارشىلىق جىلدارى اياق ارتار ات-كولىكتەرى بار قىزىل­قوعالىقتار وعان دا بارىپ قۇمار­شىق قاققان.

تايسويعان تورىنەن تۇلەپ ۇشقان اقپا اقىن مارات وتار­اليەۆتىڭ:

قۇمنان دا قازىنا تابىلعان,

شاقىردى ءبىزدى قانشا ءۇمىت.

قۇمارشىق قاقتىق شاعىلدان,

جەلكەگىن جەدىك تامسانىپ.

كوز جاسى سەل بوپ قۋراعان,

ول كەزدە جەتىم, جارتى ءومىر.

سوندا دا ءبىزدى بۇل دالا

اش قىلماي قويدى, ايتەۋىر...,

– دەپ قۇمارشىقتىڭ تارىق­قاندا اش قۇرساققا قورەك بول­عان قۇدىرەتىن ءوزىنىڭ جىر جولدارىنا ريزالىقپەن شابىتتانا سىنالاپ قوسۋى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىن­شى-جەتپىسىنشى جىلدارى قى­­­زىلقوعا اۋدانىنىڭ ور­تا­­لىعى ميالى اۋىلىندا اۋدان­­نىڭ ايتۋلى ازاماتى ءنابي شاۋىتكەنوۆپەن ءبىر كو­شەدە كورشى تۇردىق. اعامىزدىڭ ەگدە تارتقان اناسى اق­سۇلۋ تاماقتى تاڭداپ, تالعاپ ىشە­تىن سىرباز كىسى ەدى. سول ءۇي­دىڭ داستارقانىنا وقتا-تەك­تە قۇ­مارشىق قويىلاتىن. كو­شەنىڭ ۇلكەندەر جاعى ءىزني نۇرقاسىموۆ, تاسبولات تالاس­باەۆ, حارەس زەينۋللين, ولار­دىڭ زايىپتارى اقزيا, زيادا, تورعىن اپايلار بار... ءبارى الدارىنداعى ءساۋىردىڭ سارى ما­يىنا بىلعانعان ءتاتتى قۇمار­شىقتان قۇشىرلانا اۋىز ءتيىسىپ, وي-ي كەلىپ ماقتاساتىن.

– مامام بۇل قۇمارشىقتى جىلدا ەڭ كەمى ءبىر رەت تويا جەپ تۇرماسا ىشكەن اسى بويىنا باتپايدى, جەمەسە قاتتى اڭسايدى, – دەپ اقكوڭىل, اقجارقىن ءنابي اعامىز اعىنان جارىلاتىن. كورشىلەردىڭ ىشىندەگى جاس جاعى­نان كىشىسى مەن ءبىر ءساتى تۇس­كەندە سۇراق قويىپ:

– قايدان الدىراسىزدار؟ – دەگەنىمدە ناكەڭ:

– ءوزىمىزدىڭ تايسويعاندا وسپەي مە؟ كەيدە اتاجۇرتىمىز نارىن قۇمىنا ادەيى بارىپ, قاقتىرىپ اكەلەمىز, – دەپ ماق­تانىشپەن كەۋدە كەرەتىن.

شىركىن, قۇمارشىقتىڭ ءجونى بولەك ەدى-اۋ. ول – قۇنارلى دا ءنارلى تاعام. ول – تاڭدايىڭنان ءدامى كەتپەيتىن جەڭسىك اس. ۇزاق جىلدار بويى مال باققان اعاسى قويشىعۇل سۇلتان ۇلى مەن اناسى تىنىشتىققا (اۋىل-ايماقتا تىنشىم دەگەن جاناما اتپەن تانىمال) قولعانات بولعان, كەيىن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسپەستەن بۇرىن ءۇش جىل­داي شوپان بولعان, ديپلوم الىپ اۋىلعا ورالعان سوڭ فەر­مادا زووتەحنيك, حالەل دوس­مۇحامەدوۆ اتىنداعى اسىل تۇقىمدى قاراكول قوي زاۋىتىندا سەلەكتسيونەر-زووتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن تاي­سويعان قۇمىنىڭ ءتول بالاسى امانجان مۇعالىم ۇلى 2019 جىلعى ءساۋىر ايىندا اڭگىمەلەسكەنىمدە:

– قۇمارشىق تاماقتىڭ كوكەسى, بىلە بىلگەن ادامعا تارى, بيدايدان دا ارتىق ءدامدى. تەك قۇر­عاقتاي جەي ال­مايسىڭ, قاي­ماققا بىل­عاپ جەيسىڭ. اشتىق, كەشەگى سوعىس كەزىندە ءبىزدى, تايسوي­عاندىقتاردى امان الىپ قالعان وسى قۇمارشىق پەن اتشوڭقاي. وسى داقىلدى جان-جاقتى زەرتتەپ, عىلىمي تۇجى­­رىم جاساعان ەشكىم جوق. تايسويعان تۇياقكەستى بول­عاندا جويى­لىپ كەتە جازدادى. ول مايلى, ءوز مايى وزىن­دە, ءوز قاتىعى وزىندە بار داقىل. حا­لىق­تىق ۇعىمدا «پايعام­باردىڭ نارىنىڭ ءسۇتى تامعان جەردە شىعادى» دەگەن ءسوز بار, – دەگەن ەدى. وتە ورىندى پىكىر.

وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى ۇرپاق قۇمارشىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن مۇلدە بىلمەۋگە اينالدى. ءتىپتى ونىڭ نە ەكەنىنەن حابارلارى جوق. ونى ۇمىتپاي دارىپتەپ, ەسكەرۋ كەرەك-اق.

تولەگەن جاڭاباي ۇلى,

 قازاقستاننىڭ  قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, ۇزدىك ولكەتانۋشى