قازاق حالقىندا اكە ءاردايىم ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى, تۇلعا قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزدى ءارى ەڭ بايىرعى الەۋمەتتىك ينستيتۋت بولعان. بۇگىندە اكەلەرگە تاريحي ميسسيا جۇكتەلەدى: ولار التىن ءتىنى ۇزىلە جازداپ بارىپ, قايتا ۇشتاسقان اتا-بابا ميراسى مەن جاس ۇرپاق اراسىن جالعار بۋىنعا اينالۋى, ياعني ۇرپاقتاردىڭ اسىل ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك.
وسىدان ون جىلداي بۇرىن, 2008 جىلى بۇكىل باتىس الەمىن دۇرلىكتىرگەن وقيعا بولدى جانە ول ەۋروپا بەتالىسىن ايقىنداعان جايتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. اڭگىمە گەرمانيا ازاماتىنىڭ جوعارعى سوت ورگانى ارقىلى ءوز بالاسىنىڭ تاربيەسىنە قاتىسپاۋعا جانە ونىمەن ارالاسپاۋعا قول جەتكىزۋى تۋرالى بولىپ وتىر. ارينە, ءوز بالاسىنان قاشقان اكەلەر قاي زاماندا دا, ءار ەلدە دە كەزدەسەدى. بىراق بۇل ولاردىڭ ار-وجدانىنىڭ, ۇيات, پاراساتىنىڭ ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرىلاتىن. ويتكەنى بارلىق ءدىن مەن ۇلت تا كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاعىنا قامقورلىق جاساۋ اكەنىڭ پارىزى مەن مىندەتى. بۇل – تابيعات زاڭدىلىعى, تۇقىمدى ساقتاۋدىڭ شارتى. اڭ-ەكەش اڭ دا, مال-ەكەش مال دا ءتولىن جانىن سالا قورعايدى, «قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي» وسىرەدى. جانۋاردان جامان بولعانىمىز با؟
ۇزاق جىلعا سوزىلعان, ەۋروپا قوعامىن قاققا جارعان بۇل اتىشۋلى سوت ءىسى گەرمانيالىق سۋديالاردىڭ ساناسىن دا سارساڭعا سالدى. 2004 جىلى براندەنبۋرگ سوتى انانىڭ جاعىنا شىعىپ, ەگەر اكەسى نەكەسىز تۋعان ۇلىن تاربيەلەۋدەن باس تارتار بولسا, 25 مىڭ ەۋرو ايىپپۇلمەن جازالاناتىنى جونىندە ۇكىمىن جاريالادى. سۋديالار بالالار قۇقىعىن قورعاۋ ماڭىزدى جانە بارلىق بالا اتا-اناسىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا قۇقىلى ەكەنىن العا تارتتى. الايدا ەر ادام بۇعان توقتاماي, نەمىستىڭ جوعارعى سوت ينستانتسياسىنا دەيىن شاعىم ءتۇسىردى. اقىرى 2008 جىلى گەرمانيا فەدەرالدىق كونستيتۋتسيالىق سوتى «ەشكىم دە اتا-انانى ءوز بالاسىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ماجبۇرلەي المايدى» دەگەن نەگىزدەمەمەن الگى «كوكەك-اكەنىڭ» كوكەيىن تەسكەن اڭسارىن زاڭداستىرىپ بەردى.
مۇنىڭ بارلىعىن نە ءۇشىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتىرمىز. ارينە, ءبىر جاعىنان, اكەنى كۇشتەپ تاربيە جۇمىسىنا تارتۋ بالاعا دا ەش جاقسىلىق اكەلمەۋى مۇمكىن. اكە تاربيەسى ادال نيەتتەن, اق جۇرەكتەن, ىزگى تىلەكتەن تۋعانى ءجون. سوندا ول بالانىڭ بويىنا نۇر بولىپ داريدى.
باسقا جاعىنان العاندا, بۇل وقيعا قازاق حالقىنا دا ساباق: ول قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز مەن ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. ولاي بولماعاندا, قازاق حالقى جاھاندانۋ جۇتقىنشاعىنا جۇتىلعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كەبىن قۇشادى: پەندە رەتىندە ءتىرى جۇرگەنىمەن, ۇلت رەتىندە ەتنوستىق جانە رۋحاني ەرەكشەلىكتەرىنەن جۇرداي بولادى.
بۇل جايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جاقسى ايتتى. «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ...جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان باسىم كوپشىلىگى باتىس مەملەكەتتەرىنەن تۇراتىن دامىعان ەلدەردىڭ «وتىزدىعىنا» كىرۋگە بەت الدى. وسىعان وراي رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى دا ۋاقىت وتكەن سايىن بويى-باسىن سول مەملەكەتتەرگە, سولاردىڭ ستاندارتىنا, دەڭگەيىنە بەيىمدەۋگە ۇمتىلا باستاۋدا. قازاقستاندىقتار الەۋمەتتىك نورمالار مەن قۇندىلىقتىق باعدارلاردى قالىپتاستىرۋدا دامىعان الەم ۇلگىلەرىن باسشىلىققا الادى. سونىمەن بىرگە ەلباسى ول ورتاعا ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاپ قوسىلۋىمىز كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
الگى ايتىلعان وقيعا ەرنەۋىنەن اسىپ-تاسىپ قايناعان قازانداي بىرازعا دەيىن ەۋروپالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى بۋىرقانعان تالاي پىكىرتالاستارعا تامىزىق بولدى. باتىستىق قوعام بۇلقىنا, جۇلقىنا كەلە, اقىرى داستۇرگە قارسى, بىراق زاڭداستىرىلعان ۇكىمگە كوندىكتى. وقيعانىڭ ءتۇيىنىن ايتساق, ەۋروپالىق الاپات داۋ-جانجال داۋىلىنىڭ تاپ ورتاسى, ەپيتسەنترىنە ءتۇسىپ قالعان بايعۇس بالا ەڭ سوڭىندا قوس اتا-اناسىنان دا تىرىلەي ايىرىلىپ, بالالار ۇيىنەن ءبىر-اق شىقتى.
جاسىراتىنى جوق, نەكەگە جانە ۇرپاقتى, تۇقىم-تەكتى جالعاستىرۋعا قۇرىلعان ءداستۇرلى وتباسى ينستيتۋتى دامىعان ەلدەردە, اسىرەسە, باتىس جۇرتىندا بىرتە-بىرتە كۇيرەپ, جويىلىپ بارادى. مىسالعا, زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, گەرمانيا تۇرعىندارىنىڭ 39 پايىزى عانا وتباسىلى بولىپ شىققان. بۇل رەتتە وسى ەسەپتى تۇزگەن نەمىستىڭ ستاتيستيكا ماماندارى «وتباسى» دەپ ەڭ بولماعاندا ءبىر بالاسى بار اتا-انانىڭ ءوزىن ەسەپكە العان.
مۇنىڭ بارلىعى عاسىرلار بويعى نەبىر نəۋبەتتەردى, ەسەپسىز قيانات-ازاپتاردى باسىنان وتكەرىپ, قازىر عانا سانى 18 ميلليوننان اسىپ وتىرعان قازاقستان حالقى ءۇشىن جارامسىز. مامانداردىڭ بولجامدىق باعالاۋىنشا, رەسپۋبليكامىز تۇرعىندارىنىڭ سانى 2050 جىلى 24,5 ميلليون ادامعا ازەر جەتپەك.
ونىڭ ۇستىنە بالا تاربيەسىنەن بەزىنۋ قازاقتىعىمىزعا دا, يمانىمىزعا دا جات. پايعامبارىمىز (سالااللاھۋ عالەيھي ءۋا ءساللام) ءوز حاديسىندە: «اكەنىڭ بالاعا بەرەتىن ەڭ ۇلكەن سىيلىعى – دۇرىس تاربيە» دەپ, اكە تاربيەسىنىڭ بالا ومىرىندەگى ءمان-ماڭىزىن ەرەكشەلەيدى.
زاماناۋي اكەلەردىڭ ءبىرازى بالامدى اسىراسام, كۇندەلىكتى كەرەك-جاراعىنا اقشا بەرىپ, قاجەتتىلىكتەرىن وتەپ وتىرسام جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەيدى. شىنىندا, قازاق حالقىندا اكە تاربيەسى سان قىرلى جانە ول فيزيولوگيالىق, رۋحاني, الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, ەستەتيكالىق, ەكونوميكالىق ياعني بالا ءومىرىنىڭ بارلىق جاقتارىن قامتيدى. وسى قىرلاردىڭ ەڭ قۇرىعاندا ءبىر-ەكىسى اكە نازارىنان قالىس قالسا, تاربيە دە تولىققاندى بولمايدى.
ارينە, جۇبايىنىڭ تاستاپ كەتۋى نە ومىردەن ءوتۋى سالدارىنان بار بالانى ءبىر ءوزى باعىپ-قاعۋعا ءماجبۇر جالعىزباستى اكەلەر نەمەسە بالاسىن تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتكەندە جانە تۇندە ورالعاندا تەك ۇيىقتاپ جاتقان كۇيىندە عانا كورەتىن جۇمىسباستى اكەلەردىڭ تەرەڭ تاربيەگە قۇلاش ۇرۋعا مۇمكىندىگى دە, ۋاقىتى دا جەتپەۋى مۇمكىن. بىراق بالاعا كۇنىنە بىرەر ءسات بولسا دا ۋاقىت تاۋىپ, كوڭىل بولگەن ابزال.
بالالارعا دۇرىس ءھام تولىققاندى تاربيە بەرۋ اسىل ءدىنىمىز – يسلامنىڭ اسا ماڭىزدى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. ءاربىر قازاقستاندىق اكەنىڭ قاسيەتتى ءبىر پارىزى – بالاسىن اقتى قارادان, شىندىقتى جالعاننان, جارىقتى تۇنەكتەن, جاقسىلىقتى ز ۇلىمدىقتان ايىرا بىلۋگە باۋلۋ بولماق.
دۇنيەگە كەلە سالا الەم سىرىن اشىپ, ءومىر قۇپياسىنا قانىعۋعا اۋەستەنەتىن كەز كەلگەن بالا ءۇشىن اكە – جولباسشى. دەمەك, ول بالاسىنا ومىرلىك وڭ تاجىريبەسىن تابىستاۋعا, ونىڭ بويىنداعى قاجىرلىلىق پەن قايسارلىق قاسيەتتەرىن ۇشتاۋعا, ءبىلىمى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا, ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ءمان بەرگەنى ابزال. اكە سۇيەمەلدەۋىمەن ۇلكەن ومىرگە اياق باسقان بالا باتىل بولادى, جاڭانى تانۋعا ۇمتىلادى. ءوز كەزەگىندە اكە ماقتاۋىنا لايىق بولۋ ءۇشىن بالا ءوز الەۋەتىن جارقىراتا جۇزەگە اسىرۋعا ىنتىعادى. سوندىقتان دا اكەنىڭ قاس-قاباعى – بالانىڭ باس ساباعى.
باقىتبەك سماعۇل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى