دەرەك پەن دايەكتىڭ دەگدارى

- ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان ۇلاعاتتى «ديدار» تەلەارناسىنىڭ نەگىزىن  مەتاللۋرگتار قۇرعان دەيدى. وسى راس پا؟

-نەگىزىن ۇلى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قانىش ساتباەۆ قالاعان جەزقازعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ ب.ا.دلۋگاچ, ا.ا.تروشين باستاعان ءبىر توپ ينجەنەرلەرى 1959 جىلى اۋەسقوي ستۋديا ۇيىمداستىرادى. ءسويتىپ, سول جىلى قىركۇيەكتىڭ بەسى كۇنى مەتاللۋرگتەردىڭ مادەنيەت ۇيىنەن جەرگىلىكتى ستۋديا ارقىلى كينو كورسەتىلدى. كەيىنىرەك قازان توڭكەرىسىنىڭ 42 جىلدىعىن, سسرو كونستيتۋتسياسى كۇنىن ارقاۋ ەتكەن حابارلار شىقتى. قالالىق پارتيا كوميتەتى بۇل باستامانى قىزۋ قولداپ, جوعارىدان جاردەم سۇرايدى. ناتيجەسىندە, 1960 جىلى 20 اقپاندا رەسپۋبليكالىق تەلەۆيزيا جانە راديو حابارىن تاتارتۋ مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ جەزقازعان تەلەستۋدياسىن قۇرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىعادى. سونىمەن, 1960-1964 جىلدارى ستۋديانىڭ العاشقى ديرەكتورى بولىپ كەرىمباي كوپباەۆ قىزمەت ىستەدى. ستۋديانى 1964-1970 جىلدارى زينوۆي لۆوۆيچ شكۋندين, 1970-1985 جىلدارى راقىمباي جۇماتاەۆ باسقاردى. 1985 جىلدىڭ ماۋسىمىنان اتالعان كوميتەتتىڭ باسشىلىعىنا ءسابيت جۇنىسبەك ۇلى بايدالين كەلدى. كوميتەت 1991 جىلى جەزقازعان وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. س.ج.بايدالين وسى قىزمەتتى 1997 جىلعا دەيىن, ياعني جەزقازعان وبلىسى تاراپ, وسىعان بايلانىستى وبلىستىق تەلەراديوكومپانيا جابىلعانعا دەيىن اتقاردى.  وسى جىلى (1997ج.) جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى ج.ءيباديلديننىڭ قاۋلىسىمەن «جەزقازعان قالالىق تەلەراديوحابارىن تاراتۋ ديرەكتسياسى» كوممۋنالىدق مەملەكەتتىك قازىناشىلىق كاسىپورنى قۇرىلدى. ديرەكتورى بولىپ ۆالەنتينا چەرنيتسينا تاعايىندالدى. 1999 جىلدان بەرى بۇل قىزمەتتى مەن جالعاستىرىپ كەلەمىن. «ديدار» تەلەارناسى 2012 جىلدان بەرى 100%-دىق مەملەكەتتىك ۇلەسپەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك (جشس) بولىپ قايتا راسىمدەلدى.

-«ديداردىڭ» العاشقى قادامى قالاي بولدى؟ زامان اعىمىنا ىلەسە الدى ما؟ نارىقتىق ەكونوميكانى قالاي مەڭگەردىڭىزدەر؟

1999 جىلى تەلەارنانىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىنا كونكۋرس جاريالاندى. كادر ساياساتىندا مۇنداي جاريالىلىق بۇرىن-سوڭدى بولماعان. ۇجىم قاجىپ تۇر. كونكۋرستىڭ باستى شارتى تەلەستۋديانى تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا ارنالعان بيزنەس-جوسپار ۇسىنۋ. بايقاۋدا كوميسسيانىڭ كوڭىلىنەن شىققان بيزنەس-جوسپارمەن ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. قۇلازىعان عيمارات پەن كەتەۋى كەتكەن قۇرال-جابدىق, سەڭدەي سوعىلىسقان جۋرناليستەر ايلاپ جالاقى الماعان. اكىم جاڭا قىزمەتىمە ساتتىلىك تىلەي وتىرىپ, مەنەن اقشا سۇراما دەدى ءۇزىلدى-كەسىلدى. اشىنىپ اقشا ىزدەدىم. شىعىندى ازايتۋدىڭ جولادارىن قاراستىردىم. حالىقتىڭ سۇرانىسىن زەرتتەدىم. شىعارماشىلىق جانە تەحنيكالىق توپقا ءبولىنىپ وتىرعان ۇجىمدى ءبىر عيماراتقا ورنالاستىردىق. بوساپ قالعان عيماراتتى «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنا وتكىزىپ, ورنىنا بەينەكامەرالار, مونتاجداۋ ۇستەلدەرىن جانە تاعى باسقا قۇرال-جابدىقتار الدىق. بۇل كوممۋنالدىق شىعىندى ەكى ەسەگە ازايتۋعا سەبەپ بولدى. كورەرمەننىڭ كوڭىلى قالاعان بىرنەشە اقىلى باعدارلامالار دۇنيەگە كەلدى. كاسىپورىن, ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتىق. كەز كەلگەن جاڭا ىسكە جارنامانىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەدىك. ماعان دەيىنگى ديرەكتور, ۆالەنتينا چەرنيتسىنا ورىنباسارىم بولىپ قالدى. باس ينجەنەر ماحمۋت سەكسەمباەۆ, تاجىريبەلى تالىمگەرلەر پەتر سەۆوستيانوۆ, توعانباي قۇلمانوۆ, باقىت ماۋكەنوۆا, امانكۇل ارىمبەكوۆا, جامبىل بەكجانوۆ, ەلۆيرا مينچۋك, بەينەوپەراتور ماقسۇت سەكسەمباەۆ, رەجيسسەر دۋلات ءابىلدين ت.ب. بىلەك سىبانىپ ىسكە جاڭاشا كىرىستى. ءسويتىپ, نارىققا بەيىمدەلە باستادىق.

«ديداردىڭ» قالىپتاسۋ كەزەڭىنە توقتالساڭىز؟

-1997 جىلى كاسىپورىنعا «ديدار» دەگەن ادەمى اتاۋ قوستىق. ۋاقىت وزعان سايىن قالانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ايماق تۇرعىندارىنىڭ ديدارلاسۋ ورتالىعىنا اينالعان تەلەارنا, باستاۋىن سوناۋ 1959 جىلى العان جەزقازعان تەلەۆيزياسىنىڭ تاريحي جالعاسى بولىپ, قىزمەتىن دوڭگەلەتىپ الا جونەلدى. وسى ارالىقتا مەن تەلەۆيزيا ارداگەرلەرى ەسكەن حاسەنوۆ, جانباۋ ءبىرمانوۆ, گالينا پەتروۆنا دراگوۆوز, سارا ىسقاقوۆا, رايا بايماگامبەتوۆا, امانجول ۋسەنوۆ, شۇعا نۇرماعامبەتوۆا, ءاسيا ايدارحانوۆا, نەسكەن بيتەنوۆا, ۆالەنتينا گولوۆينانى جۇمىسقا تارتتىم. ەس جيا باستاعاندا ليتسەنزيالارىڭ جوق ەكەن, جابىلاسىڭدار دەگەن جامانت حابار دۇڭك ەتە قالدى. سويتسەك, جەزقازعان وبلىسى تاراتىلعان تۇستا جەزقازعان وبلىستىق تەلەراديو  كومپانياسىنىڭ «قازتەلەراديو» ۇستايتىن ليتسەنزياسى كۇشىن جويىپتى. ۇلى دالانىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز تەلەارناسىنا «ديدارعا» تىكەلەي جابىلۋ قاۋىپى ءتوندى. جان-جاقتى تەرگەۋ باستالدى. ۇجىمدى ۇرەي جايلادى. قاراعاندى, استانا, الماتى كەڭسەلەرىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىردىق. قايتسەك تە «ديداردى» ساقتاپ قالۋىمىز ەكەرەك. جان القىمعا كەلگەندە سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆكە جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. ويتكەنى, قۇجات تاپسىرۋ «مەرزىمى» اياقتالىپ قالعان ەدى. ىلە-شالا قۇرامىندا مينيسترلىكتەر وكىلدەرى, سەنات, ءماجىلىس دەپۋتتاتتارى بار بەدەلدى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا مۇشەلەرى ءبىزدىڭ ءوتىنشىمىزدى ءبىر كىسىدەي قولداپ, قولىمىزعا مەملەكەتتىك ليتسەنزيا ۇستاتتى. قازاقستان رەسپۋبلكاسى جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى سەيىتقازى ماتاەۆتىڭ قولىمدى الىپ قۇتتىقتاپ. جەزقازعاندا تەلارنا بولۋى كەرەك دەگەنى ءالى ەسىمدە.

ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, جالپى «ديداردىڭ» ورلەۋ كەزەڭى قالاي بولدى؟

مەملەكەتتىك ليتسەنزيا قولعا تىيىسىمەن (2001 ج) الاڭسىز ىسكە كىرىستىك. قارىزدارىمىزدى تۇگەل جاۋىپ, ۋاقىتىمەن جالاقى الا باستادىق. تاۋلىگىنە 16-17 ساعات ەفيرگە شىعاتىن بولدىق. كوممەرتسيالىق قىزمەت تۇرلەرى جولعا قويىلدى. ورتا جاسى وتىزدان اسپايتىن, ءبىر ءۇيدىڭ ۇل-قىزدارىنداي تاتۋ ۇجىم قالىپتاستى. كادىمگىدەي كىرىس سانايتىن دارەجەگە جەتتىك. ءسويتىپ, ءومىرى سىلاپ-سيپاۋ كورمەگەن عيماراتىمىزدى, جىلۋ, سۋ, ەلەكتر جۇيەلەرىن تولىق جاڭارتتىق. باسپالداقتان باستاپ كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزدىك. ءباسپاسوز كلۋبىن اشتىق. مۇنىڭ سىرتىندا قانشاما قۇرال-جابدىق جيھاز الىپ ۇجىمنىڭ ءوڭى كىرىپ قالدى. قىزمەتكەرلەرىمىز جاياۋ جۇرمەيتىن بولدىي. كولىكتەر الدىق. الەۋمەتتىك جاعدايعا باسا نازار اۋداراتىن  حالگە جەتتىك. كىرىستەن تۇسكەن قارجىدان  پايىزسىز «ىشكى نەسيە» قورىن ۇيىمداستىردىق. ۇجىمنىڭ باسىم بولىگى جاستار بولعاندىقتان, بۇل قارەكەتىمىز ىسكە جاراپ تۇر. بىرەۋلەر پاتەر الۋعا قاجەتتى العاشقى جارنالارىن, باسقا دا كەرەك-جاراققا دەگەن قارجىنى وسى قوردان الادى. ءومىر بولعان سوڭ قۋانىش پەن قايعى قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى. مۇندايدا ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى. بىرگە قۋانىپ, بىرگە قايعىرامىز.ۇجىمدا 50-گە جۋىق قىزمەتكەر بار. دەمالىستاعى 13 جاس انانىڭ ورنىنا جاستار الىپ, تاربيەلەۋدەمىز. «ديدار» تەلەارناسى انالوگتى, ساندىق تارالىممەن جۇمىس ىستەيدى. جەكە سايتىمىز بار. سوڭعى جەتىستىگىمىز - IDTV جۇيەسىنە قوسىلدىق. دەمەك, بايلانىستىڭ تالشىقتىق وپتيكالىق سىزىعى  ارقىلى رەسپۋبليكاعا حابار تاراتۋدامىز. بۇل كاسىبي ماماندار قاشاندا قاجەت دەگەن ءسوز. IDTV جۇيەسىنە ارنالعان جاڭا جوبالار ازىرلەندى. وسىعان وراي  اۋدان, قالالارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتپاقشى ويىمىز بار. سوندىقتان, كورەرمەندەرىمىزدىڭ قۇلاعى تۇرىك جۇرسە ەكەن دەيمىز. بىرنەشە جىل بۇرىن اشىلعان سايتىمىز www.didartv.kz جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعى تۋارلى ۇزبەي اقپارات تاراتىپ كەلەدى. ەلمەن بىرگە الىس-جاقىن تاريحي وتانىنا كوشكەن, بۇرىyعى جەرلەستەرىمىز دە حابارلاسىپ جاتادى.

ايماقتىق تەلەارنانىڭ قانداي ماسەلەلەرى بار؟

«ديدار» تەلەارناسى مەملەكەتتىك تاپسىرىس تا ورىندايدى. ءار كورەرمەندى ارىپتەسىمىز دەپ سانايمىز. ويتكەنى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىزدىڭ اقىلى مالىمەتىمىزدى پايدالانۋشىلار. «جۇماداعى جۇزدەسۋ», «جەزكيىك», «شىڭداعى شىنار», «كوكەيتەستى», «سالماقتى ءسوز», «مەرەي», «رۋحاني قازىنا» جانە ت.ب. تانىمدىق حابارلار بار. «ديدار» تەلەارناسى ەفيرگە 8:00-24:00 ساعات ارالىعىندا 5 مارتە جاڭالىقتار توپتاماسىمەن شىعادى. مۇنىڭ بىرەۋى سۋردواۋدارمامەن. سونىمەن بىرگە وبلىستىق جانە كەيبىر رەسپۋبليكالىق تەلەكومپانيالارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسىمىز بار. جەزقازعان ايماعىنان جاڭالىق سۇراسا جانىمىز قالماي جاردەم بەرەمىز.

-تەلارنانىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى قانداي؟

بىردە الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرىنە تارايتىن رەسەيلىك نتۆ تەلەارناسىنان تاپسىرىس كەلىپ ءتۇستى. ايگىلى اكتەر ولەگ يانكوۆسكي قايتىس بولىپتى. ماتەريال كەرەك. سول كەزدەگى رەداكتور مارقۇم قۇنانباي تولەۋوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە اتاقتى جەرلەسىمىزدىڭ تامىر-تانىستارىن ىزدەپ, ءتىپتى ءۇيىنىڭ ورنىنا دەيىن تاۋىپ سالماقتى, بەس مينۋتتىق سيۋجەت دايىنداپ بەردى. يانكوۆسكيلەر وتباسى وتىزىنشى جىلدارى جەزقازعانعا جەر اۋدارىلعان ەكەن. سول سيۋجەت ءمىنسىز جاسالعانى سونشا ىلە-شالا نتۆ جاڭالىقتارىنان ەش وزگەرىسسىز بەرىلدى. ۇجىمدا قاتارىنىڭ الدى بولىپ ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورىپ جۇرگەندەر از ەمەس. ولار, تولەش اسانوۆ, ماقپال ورىنبەتوۆا, ەلدوس كوكەنوۆ, مارجان عابساتتار, گۇلشاھيرا سەرەكباەۆا, باقىتگۋل اكپاروۆا, نۇرلان يسمايلوۆ, دۋمان ورازوۆ, نۇربول ۇزدىكباەۆ, تاڭات ىسقاقوۆ جانە ت.ب. «ديداردىڭ شەكپەنىنەن شىققان ءبىراز قىز-جىگىتتەر ەل اۋزىنا ىلىگىپ, جان-جاقتان شاقىرتۋلار الدى. ءلايلا نۇرعاليەۆا «قازاقستان-قاراعاندى» ەكرانىنىڭ شىرايىن كىرگىزسە, گۇلنۇر جاكەن ء«بىرىنشى قارعاندى» ارناسىندا ديكتورلىق قىزمەتتە. ماقسۇت سارىباەۆ «ەۆرازيا ءبىرىنشى ارانسى» تەلەارناسىنىڭ قاراعاندى وبلىستىق بولىمشەسىندە جۇمىس جاسايدى. «حاباردا» دامير گاليەۆ, «قازاقستاندا» نۇرلان ءابىلدين ەڭبەك ەتسە, «كتك-دا» نۇربولات قۇلمانوۆ قىزمەت ىستەدى. ولاردىڭ ءبىرى رەداكتور, ءبىرى حابار اۆتورى, ءبىرى بەدەلدى بەينەوپەراتور. تاۋلىك بويى اقپارات تاراتاتىن «24KZ» تەلەارناىندا ارمان  امەن بار. تەلەارنا جۇمىسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ەرسىن مۇسابەكوۆ بۇگىندە قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. بيىل جۋرناليستەر مەەركەسى قارساڭىندا قاراعاندى وبلىسىنداعى 200-گە جۋىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ىشىندە وبلىس اكىمىنىڭ «التىن سۇڭقار» سىيلىعىنىڭ باس جۇلدەسى – 1 ميلليون تەڭگەنى «ديدار» تەلەارناسى جەڭىپ الدى.

«ديدار» تەلەارناسىنىڭ جەكەمەنشىك قولعا ساتىلۋى رەسپۋبليكادا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى. تەلەارنانى نەگە ساتىلىمعا قويدى؟ نەگە ول قوعامدا ۇلكەن تولقۋ تۋعىزدى؟

جوعارىدا «ديدار» تەلەارناسىنىڭ شارۋاشىلىعى مەن شىعارماشىلىعىنان قىسقاشا دايەك كەلتىرىپ, شولۋ جاساعان بولدىق. وسىلاي ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلە جاتقان «ديدار» تەلەارناسى سوڭعى جىلدارى 2-3 مارتە كاسىپكەرلەرگە ساتىلىپ كەتە جازدادى. «ديدار» مەملەكەتتىك ليتسەنزياسىز قالىپ, جابىلا جازداعاندا, قۇرال-جابدىققا زار بولىپ, جالاقىعا جارىماي جۇرگەندە جالعىز تىرەك ۇجىم بولدى. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 2014-2016 جىلدارى 35 بۇقارالىق اقپارات  قۇرالى جەكەشەندىرىلەدى. سول ءتىزىمنىڭ وكپە تۇسىندا ۇلى دالانىڭ «ديدارى» بولدى. وسى قاۋلى نەگىزىندە جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمدىگى «ديدار» تەلەارناسىن 2016 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا ساتىپ تىندى. سودان ءبىر جىلدان استام سوتتاسىپ, قاراعاندى وبلىستىق سوتى ساۋدا-ساتتىقتى زاڭسىز دەپ تاپتى. بۇل شەشىم جوعارعى سوتتا بەكىدى. ءبىر وكىنىشتىسى, وسى ارالىقتا ۇجىمنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى ءبىرشاما توقىراپ قالدى. ويداعى حابارلار ورىندالماي قالدى. سول احۋالدى ءالى تۇزەپ جاتىرمىز.

سۇحباتىڭىزعا راحمەت! ىستەرىڭىزدە ساتتىلىك بولسىن!

قوعام قوپارىلعان قازان تونكەرىسى تۇسىندا «كۇن كوسەم» ۆ.ي. لەنين  اۋەلى تەلەگراف پەن پوشتا بايلانىسىن باسىپ الۋدى كوزدەگەن ەكەن. نارىق زامانىندا وڭىردەگى اقپارات سالاسىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ وڭاي دۇنيە ەمەس.  الپىستىڭ اسقارىنا كوتەرىلگەن «ديدار» ارناسى اقپارات ايدىنىندا ءوڭىردىڭ ءوندىرىسى مەن ونەرىن, ونەگەسى مەن ءومىرىن ايشىقتاپ كەلەدى.

ءلاززات قوجاحمەتوۆا

قاراعاندى وبلىسى