وسىدان بىرەر اي بۇرىن باۋىرلاس وزبەك ەلىنىڭ الماتىدا تىركەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدىگى جۋرناليستەردىڭ باسىن قوسقان ادەمى جيىن الماتىداعى ديپلوماتيالىق كونسۋلدىقتىڭ جاڭا عيماراتىندا ءوتتى.
وزبەك كونسۋلدىعىنىڭ ارەكەت ەتۋ اياسىنا الماتى, شىعىس قازاقستان, تۇركىستان, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارى مەن الماتى جانە شىمكەنت قالاسى ەنەتىنى سول جيىندا بەلگىلى بولعان ەدى. وزبەك اعايىندار الماتى كونسۋلدىعىنىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونى قازاقستانمەن ساۋدا, ەكونوميكالىق جانە تۋريزم سالاسى بايلانىستارىندا فلاگمان رەتىندە قاراستىرا باستاپتى.
الماتىنىڭ تۋريستىك الەۋەتى تەك تاۋ تۋريزمىمەن شەكتەلمەيتىنىن ءىشىمىز سەزەدى. الماتىنىڭ تاريحى تاسقا باسىلىپ قالدى. دەگەنمەن تاريحشىلاردىڭ «تۇران دالاسى تاريحىنىڭ وزەگى الماتىدان تابىلدى, الماتى ساق مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان» دەگەن بولجامى باتىلىراق ايتىلىپ ءجۇر. كۇنى كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن تاريحشى-ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ ء«بىزدىڭ قولدا الماتىنىڭ تاريحى مىڭ جىلدان دا ەرتە ەكەنىن دالەلدەيتىن ماتەريالدار بار. قالامىزدىڭ ناقتى جاسىن ءبىلۋ ءۇشىن تالعاردى زەرتتەۋ كەرەك. سەبەبى ورتا عاسىرداعى ساۋداگەرلەر مەكەنى بولعان الىپ قالا شاھارعا جاقىن ورنالاسقان جانە الماتى سياقتى قاتتى وزگەرىستەرگە ۇشىراماعان» دەگەندى تالاي ايتقان.
جىل سايىن قازاقستانعا 3 ميلليوننان استام تۋريست كەلەتىنىن, ولاردىڭ باسىم بولىگى الماتى شاھارىن تاڭدايتىنىن وزبەك اعايىندار كورىپ-ءبىلىپ وتىر. وسى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا 503 مىڭنان استام تۋريست كەلدى. بۇل بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7 پايىزعا ارتىق. كەلۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى – رەسەيلىكتەر. سولتۇستىكتەگى كورشى ەلدەن 102 مىڭ تۋريست كەلگەن. ەكىنشى ورىندا قىتاي – 32 مىڭ, 24 مىڭ تۋريستپەن ۇشتىكتى وزبەكستان قورىتىندىلاپ تۇر. كەيىنگى جىلدارى تۇركيا مەن ءۇندىستاننان كەلۋشىلەر قاتارى كوبەيگەن. ساراپشىلار بۇگىنگە دەيىن ترەند بولىپ كەلگەن «تۋريستىك حاب ورتالىق ازيانىڭ قاي قالاسىندا ورىن تەبۋى مۇمكىن» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالعانىن ايتادى. ەندىگى ماسەلە ءتۋريزمنىڭ ينتەگراتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن بىرلەسىپ پايدالانۋ. وزبەك اعايىندار ءبىز ەندى تانىپ جاتقان وسى مۇمكىندىكتىڭ استارىن كسرو كەزىندە-اق تانىپ قويعان.
قازاقستانداعى تۋريزم سالاسى يندۋسترياسىنىڭ وكىلى راشيدا شايكەنوۆا بىزدەگى ءتۋريزمنىڭ نەگىزگى ينديكاتورى الماتى مەن كوكشەتاۋ ەكەنىن ايتادى. بۋراباي مەن كوكشەتاۋعا استانانىڭ ىقپالى كۇشتى. ال ازىرگە الماتىنىڭ ءباسىن اسىرىپ تۇرعان فاكتور مەدەۋ مەن شىمبۇلاق. بىراق ولار ماۋسىمدىق سيندرومعا تاۋەلدى. سونداي-اق راشيدا شايكەنوۆا بۇل فاكتور ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ۇكىمەتتىك مىنبەرلەردە ايتىلاتىن استانا فەنومەنى نەمەسە الماتى تەك ءبىز ءۇشىن عانا ماڭىزدى. مىڭجىلدىقتار تاريحىن ساقتاپ قالعان بەيجىڭ نەمەسە ىستانبۇل, سامارقان مەن بۇحاراعا الماتى مەن استانا ىلەسە المايتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. الەمدىك تۋريستىك سەرۆيس دامىپ كەتتى. ساراپشىلار تۋريستەردىڭ 50 پايىزى الىس ساياحاتقا تاريحپەن تىلدەسۋ ءۇشىن شىعاتىنىن ايتادى. ورتالىق ازياعا كەلۋدى ويلاعان تۋريست ەڭ الدىمەن شىڭعىس حانمەن التى اي تىرەسكەن وتىراردى, تۇركىستان مەن سامارقاندى كوزگە باسىپ الادى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2018 جىلى قازان ايىندا «كورمەلەر مەن فورۋمدار قازاقستانداعى تۋريزم ماسەلەسىن شەشپەيدى» دەگەن پىكىرىن تاعى دا ءبىر قاپەرگە الىپ قوياتىن كەز كەلدى.
«حالىق اڭىزدارىندا اتاقتى قولباسى, قاhارىمەن بۇكىل شىعىستى تىتىرەنتكەن ءامىر تەمىر تۇركىستانداعى اۋليەگە باس يگەنى ايتىلادى. احمەت ياساۋي قايتىس بولعاننان ەكى ءجۇز جىلدان كەيىن ونىڭ امىرىمەن قيراپ بىتۋگە قالعان كىشكەنە عانا مازاردىڭ ورنىنا دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت ونەرىنە ساي ەسكەرتكىش ورناتىلدى. احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعان قالاسى سايرامنان باستاپ تۇركىستاندى الەمدىك ءتۋريزمنىڭ تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بار. سونى پايدالانا الماي وتىرمىز», دەيدى راشيدا شايكەنوۆا.
وزبەكستاننىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ زيارات ءتۋريزمىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى سايدكوميل حالحودجاەۆپەن كەزدەسكەنىمىزدە تۇركىستان تۇركى مەملەكەتتەرى اراسىنداعى سوپىلىق ءىلىمىنىڭ نەگىزى قالانعان ورتالىق دەۋگە بولاتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ونىڭ تاريحىن, ۇلى ويشىلدىڭ ءىلىمىن ۇيرەنۋ مەن يسلام مۇرالارى تۇركى حالىقتارى ءۇشىن عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعى ءۇشىن دە قىزىقتى. «قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ءوزارا قولعا العان جوبالارى, ونىڭ ىشىندە تۋريستىك كومپانيالار اراسىنداعى بايلانىس كەلەشەكتە بۇدان دا ارتا تۇسەدى», دەدى سايدكوميل حالحودجاەۆ.
وزبەكستان اۋماعىندا 7 مىڭنان استام مادەني جانە تاريحي نىسان بار. ءتورت كونە قالاداعى 200-دەن استام تاريحي جادىگەر يۋنەسكو-نىڭ ەرەكشە قورعالاتىن ايماقتار تىزىمىنە ەنگەن. الداعى ۋاقىتتا «ەجەلگى بۇحارا» جانە «سامارقان سيتي» دەمالىس ايماعى قۇرىلماق. الداعى ۋاقىتتا بىرىگىپ «جىبەك جولى» تۋريستىك جوباسىن دا جۇزەگە اسىرماقشى. «ونىڭ ءبىر بولىگى زيارات ءتۋريزمى بولماق», دەيدى ماماندار. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە جۇگىنسەك, بيىل 7 ايدا كورشى ەل اۋماعىنا 3 ميلليوننان استام تۋريست كەلگەن. 2018 جىلى وزبەك-ستاننان بىزگە ءدال سونشاما ادام قىدىرىپ كەلگەن. ونىڭ باسىم بولىگى تۇركىستانعا زيارات جاساپتى. «تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني استاناسى سانالاتىن كونە ياسسى قالاسى زياراتشىلار سانىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولاتىندىعىنا ءبىز سەنەمىز», دەيدى سايدكوميل حالحودجاەۆ.
وزبەكستاننىڭ ەسىگى شەتەلدىك تۋريستەرگە ايقارا اشىلعانىنا بيىل ءۇشىنشى جىلعا اياق باستى. 2019 جىلدان باستاپ بۇل ەلدە 6 ميلليونعا جۋىق ادام قوناقتا بولعان. ونىڭ 4 ميلليونى عانا سامارقان, بۇحارا قالاسىنا توقتاعان. بۇل 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە كوپ. بۇرىن مۇنداي كورسەتكىشتى ارماندايتىن وزبەك بيلىگى تۋريستەردى الدە دە ەسەلەپ تارتۋ ءۇشىن ىشكى ءتۋريزمنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءارتاراپتاندىرىپ جاتىر.
تاشكەنت قالاسى تۋريستىك ينفراقۇرىلىم جانە مادەني مۇرا ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلبەك نابيەۆ قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا وزبەك بيلىگى قوناقتارعا جايلى بولۋ ءۇشىن بار جاعدايدى جاساپ جاتقانىن ايتتى. قوناقۇيلەرگە توقتاعان تۋريستەرگە وزبەكتىڭ حوش ءيىستى كوك شايى مەن تاندىر نانى تەگىن ۇسىنىلادى. «قازىر ءبىزدىڭ ەلدە 65 مەملەكەتپەن ۆيزاسىز رەجىم ورناعان. كەلەسى جىلى بۇل تىزىمگە تاعى 20 ەل قوسىلادى دەپ كۇتىپ وتىرمىز», دەدى ەلبەك نابيەۆ.
زيارات ءتۋريزمىنىڭ سايرامنان, تۇركىستاننان باستالۋى وزبەك بيلىگى ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ تۇر. ال قازاقستاندىق ماماندار ەجەلگى سايرامداعى سانسىز باپ پەن ارىستان باب كەسەنەسىن «جىبەك جولى» تۋريستىك جوباسىنا كىرگىزۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتىپ وتىر. سەبەبى سايرامدا احمەت ءياساۋيدىڭ اتا-اناسى يبراگيم مەن قاراشاش, ال وتىراردا ۇستازى ارىستان بابتىڭ كەسەنەسى بار. بۇدان وزگە كونە وتىرار جەرىندە شىڭعىس حاننىڭ ءىزى سايراپ جاتىر.
«سايرام مەن وتىراردىڭ «جىبەك جولى» تۋريستىك جوباسىنا ەنۋىنە قازاقستان مۇددەلى بولۋى كەرەك», دەيدى قازاقستاندىق تۋريزم سالاسىنىڭ وكىلدەرى.
بىلتىر تاشكەنتتە وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك ينۆەستفورۋمعا جينالعاندار ءبىر ءتۋريستىڭ وزبەكستانداعى 1 اپتالىق شىعىنى 619 دوللار بولاتىنىن ەسەپتەپ شىعارعان. بۇعان قوناقۇي شىعىنى, تاڭەرتەڭگى جانە كەشكى تاماق ءمازىرى كىرەدى. باس كونسۋل ابرور فاتحۋللاەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە 2025 جىلعا قاراي, بۇل كورسەتكىش 2,2 ميلليارد دوللارعا, ءتۋريزمنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 2,3 پايىزدان 5%-عا جەتۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە تۋريستەردى ورنالاستىراتىن دەمالىس ايماقتارىنىڭ سانى دا 900-دەن 3000-عا دەيىن ءوسىپ, ال تۋريستىك فيرمالاردىڭ سانى 1700-گە دەيىن جەتۋى كەرەك. بۇل دەرەكتەر وزبەكپەن كورشى قونعان قازاقتى, ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ وتىرعان الماتىنى شىنداپ ويلاندىرۋى ءتيىس. 2018 جىلعى ماۋسىمدا داريعا نازارباەۆا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن «ازيالىق شەنگەن» قۇرۋ يدەياسىن ايتقان بولاتىن. جوبا 2019 جىلدىڭ باسىندا جۇزەگە اسادى دەپ بولجانعان ەدى. دەگەنمەن قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ۇزاعىراق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ەندىگى جەردە بۇل ماسەلەنى سوزىپ الۋعا بولمايدى. الماتىعا ورتالىق ازياداعى زيارات ءتۋريزمىنىڭ قاقپاسىنا اينالاتىن كەز ەندى كەلدى.
الماتى