شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆپەن اڭگىمە
اباي تويى – ەلدىك تويى
– دانيال كەنجەتاي ۇلى, ەڭ اۋەلى ۋاقىتىڭىزدىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىزگە العىس بىلدىرەمىز. 2020 جىل – ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە جىل, ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى. وڭىردە ۇلكەن مەرەيتويعا ازىرلىك قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وسىدان باستاساق.
– راسىندا, الداعى جىل وبلىسىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىز ءۇشىن دە مەرەيلى داتالارعا تولى جىل. ارينە «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەمەكشى حالقىمىزدىڭ دارا پەرزەنتى, ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە تۋعان توپىراعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ازىرلەنىپ جاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار. وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءساۋىر ايىندا وبلىسىمىزعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە ۇلى ابايدىڭ مۇراسى «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ماڭىزدى باعدارىنا اينالۋى قاجەتتىگىن, تاريحي داتانى تۇتاس ەل بولىپ, اقىل-پاراساتپەن, ساليقالى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن, اقىن مۇراسىن جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, وي-تولعامدارىن كەڭىنەن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. ودان كەيىن كوپ ۋاقىت وتپەي مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىن مەرەكەلەۋ تۋرالى» جارلىعى شىعىپ, اقىن مەرەيتويىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعانى بەلگىلى. وبلىسىمىزدا پرەزيدەنت جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى تۇجىرىمداما مەن ايماقتىق ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, ءىس-شارالاردى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى جۇمىس كوميسسياسى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا تاريحشىلار, ابايتانۋشىلار, عالىمدار, جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى, جۋرناليستەر ەندى.
جوسپارعا ەنگەن ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ابايدىڭ كوپقىرلى فيلوسوفيالىق جانە شىعارماشىلىق مۇراسىن جان-جاقتى اشۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىققا قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە گۋمانيزمنىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ, دوستىق پەن جاسامپازدىقتىڭ جوعارى يدەالدارىنا ادالدىعىن كورسەتۋ. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىن ايتقان: «...اباي حالقىمىزدىڭ ادال دا اشىق پەيىلىن ايقىن كورسەتە وتىرىپ, الەم حالقىن بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە شاقىرعان...» دەگەن سوزدەرى قازىر دە اسا وزەكتى. وسى رەتتە الداعى جىلدىڭ پوەتيكالىق نەگىزگى ۇرانى رەتىندە ابايدىڭ قارا سوزدەرىنىڭ ىشىندەگى: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ…» كەلەتىن دايەكسوزىن بەلگىلەۋدى ۇسىنامىز. اباي تويى تاعىلىمدى شارالارمەن ەستە قالۋى ءتيىس. سوندىقتان دا ءبىلىم, عىلىم, ونەر, ادەبيەت, سپورت جانە تۋريزم سالالارىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنى اقىن بابامىزدىڭ ءدال وسى رۋحاني وسيەتىن نەگىزگە العانى ءجون.
«ابايتانۋ» كابينەتتەرى اشىلادى
– سوندا اقىن مەرەيتويى وڭىردە ءبىر ەمەس, بىرنەشە سالانى قامتيدى عوي.
– ءيا. ماسەلەن, ءبىلىم سالاسىندا مىناداي اۋقىمدى ءىس-شارالار كەشەنى جوسپارلانعان. سونىڭ ءبىرى – قاراۋىل اۋىلىنداعى ۇلى اقىننىڭ اتى بەرىلەتىن 300 ورىندىق جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى. ەكىنشىدەن, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ابايتانۋشى عالىمدارىن تارتا وتىرىپ, وبلىستىڭ مەكتەپتەرى مەن كوللەدجدەرىنە ارنالعان «ابايتانۋ» كۋرسى بويىنشا اۆتورلىق وڭىرلىك باعدارلاما مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى ازىرلەنەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ابايتانۋ» ەلەكتيۆتى كۋرسى 2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ مەكتەپتەردىڭ 5-8 سىنىپتارىنا جانە وبلىستىڭ ەكى پەداگوگيكالىق كوللەدجىنە ەنگىزىلەدى. بۇل شامامەن 75 مىڭنان استام ادامدى قامتيدى.
سونىمەن قاتار كەلەسى جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن 277 تولىق كومپلەكتىلى مەكتەپ پەن ەكى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جابدىقتالعان «ابايتانۋ» كابينەتتەرىن اشۋ جوسپاردا بار. الداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ابايدىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى اراسىندا وبلىستىق IT-حاكاتون وتكىزۋ جوسپارلانعان. مادەنيەت سالاسىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن ( ۇلىبريتانيا) ءۇش اي بويى (26 مامىردان 16 تامىزعا دەيىن) « ۇلى دالا التىنى» كوشپەلى ارحەولوگيالىق كورمەسىن وتكىزۋ بويىنشا كەلىسىمگە كەلدىك. كورمە ايماقتىڭ ارحەولوگيا سالاسىندا بەس جىل قاتارىنان جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن ۇسىناتىن بولادى. بۇل كورمەنىڭ ءبىر ءبولىمى رەتىندە « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» ەكسپوزيتسياسى تانىستىرىلادى. كورمە شەڭبەرىندە سيرەك كىتاپتار قورىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ابايدىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى شىعارمالارى كورسەتىلمەك.
ال تامىز ايىندا اقىننىڭ تۋعان جەرىندە تانىمال شەتەلدىك جانە وتاندىق قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «اباي – ۇلى ويشىل» تاقىرىبىندا سۋرەتشىلەردىڭ ءداستۇرلى حالىقارالىق پلەنەرى وتەدى. ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا سەمەي قالاسىندا كلاسسيكالىق مۋزىكا ورىنداۋشىلارىنىڭ ءداستۇرلى «اق ەرتىس» حالىقارالىق فەستيۆال-بايقاۋى ۇيىمداستىرىلادى. ءوڭىرىمىزدىڭ جازۋشىلارى مەن اقىندارىنىڭ ادەبي مۇراسىن ناسيحاتتايتىن «اباي الەمى» كىتاپتار توپتاماسىن شىعارۋ جالعاسادى. جالپى, مەرەيتوي اياسىندا وڭىرىمىزدە ۇزىن سانى 560 ءىس-شارا وتكىزۋ جوسپارلانعان. مۇنىڭ 24-ءى – حالىقارالىق ( ۇلىبريتانيا, رەسەي, تۇركيا, پولشا, قىتاي), 21-ءى – رەسپۋبليكالىق, 515-ءى وبلىستىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار.
– بارەكەلدى! پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كوكتەمدەگى جۇمىس ساپارىندا سەمەيدە زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە: « ۇلى ابايدى ۇلىقتاعاندا ونىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ ەل تاريحىنداعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ول – سەمەيدە عانا ەمەس, تۇتاس قازاق تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇلعا. ونى حالقىمىز جاقسى بىلەدى, قادىر تۇتادى. ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز, شىن مانىندە, وسىنداي ساباقتاستىق داستۇرىنە جول اشاتىن بىرەگەي باستامالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك» دەپ وبلىس اكىمدىگىنە قۇنانباي ەسىمىن ۇلىقتاۋعا بايلانىستى ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى ورايدا قانداي جۇمىستار قولعا الىندى؟
– ارينە ۇلى اقىننىڭ اكەسى قۇنانباي ەسىمى وبلىس قانا ەمەس, ەل كولەمىندە ۇلىقتالسا دا ارتىق بولمايدى دەپ ويلايمىن. ءوزىم اقشوقىعا ارنايى بارىپ, قۇنانباي قورىمىنىڭ جاعدايىن كوردىم. قۇنانباي وسكەنباي ۇلى اۋلەتىنىڭ قورىمى ورنالاسقان اقشوقى مەن ۇلى ابايدىڭ كىندىك قانى تامعان سىرت قاسقابۇلاقتى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن باستاپ تا كەتتىك. ۇلكەن مەرەيتوي قارساڭىندا جيدەباي-ءبورىلى جانە سىرت قاسقابۇلاق كەشەندەرىنە اپاراتىن جولداردى جوندەپ, اسفالتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاراۋىل اۋىلىنداعى جولداردى جوندەۋگە, ەلدى مەكەندى جارىقتاندىرۋعا, ساياباقتاردى اباتتاندىرۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
سەمەي قالاسىنداعى اباي اتىنداعى تەاتر جانە اقىن ەسىمىن يەلەنگەن وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ عيماراتتارىنا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى دە جوسپارعا ەنگىزدىك. ال اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان نەگىزگى ءىس-شارالار اقىن تۋعان توپىراق اباي اۋدانىنداعى قاراۋىلتوبەدە وتەدى, وندا تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسيالارمەن كومكەرىلگەن 250-دەن استام كيىز ءۇي تىگىلەدى. مەرەيتويعا كەلۋشى قوناقتارعا بەلگىلى مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تەاتر قويىلىمدارى, كونتسەرتتەر ۇسىنىلادى, ۇلتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلادى دەپ جوسپارلانعان.
كۇرشىمدەگى كوپىر قۇرىلىسى قاشان باستالادى؟
– ۇلى اباي, شالقار شاكارىم, مۇحيت مۇحتار دۇنيەگە كەلگەن سەمەي ءوڭىرىن ءاردايىم نازاردا ۇستايتىنىڭىزدى بىلەمىز. شاھاردا قاراعايلى دەپ اتالاتىن شاعىن اۋدان سالىنىپ, بىرنەشە تۇرعىن ءۇي جۇرت يگىلىگىنە بەرىلدى. وسى شاعىن اۋدان جايىندا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز.
– سەمەي – ەلىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني ومىرىندە وزىندىك ورنى بار وزگەشە شاھار. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, الەۋمەتتىك, كولىك, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان سەمەي قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا كەشەندى جوسپارىن قابىلدادى. بۇل ماقساتقا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سوما 260 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 76 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتەن تىس قاراجات كوزدەرى قاراستىرىلماق. وسىلايشا وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جانە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمعا 5 جىل ىشىندە 112,8 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ءبىز, ارينە «قاراعايلى» جاڭا شاعىن اۋدانىنىڭ قۇرىلىسىن جالعاستىرامىز. وسى اۋدانداعى حالىق سانى 2025 جىلعا قاراي 25 مىڭنان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. جاڭا شاعىن اۋداندا 720 وقۋشىعا ارنالعان فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, 320 ورىندىق بالاباقشا ەسىگىن اشتى. 20 كوپقاباتتى ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بەس مىڭ ورىندىق الەمدىك دەڭگەيدەگى سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.
– بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى كوپىر سالۋ ماسەلەسىن شىعىسقا اكىم بولىپ كەلگەننەن بەرى ۇنەمى كوتەرىپ كەلەسىز. بىرنەشە ەلدىڭ ينۆەستورلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدىڭىز. جاقىندا بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى نازار اۋدارىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. كوپىر قۇرىلىسى قاشان باستالۋى مۇمكىن؟
– شىنىندا دا, بۇقتىرما سۋ قويماسى ارقىلى كوپىر سالۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلدار بويى تالقىلانۋدا. بۇل تەك كۇرشىم اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, جالپى وبلىستىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋ تۇرعىسىندا دا اسا ماڭىزدى. قازىرگى تاڭدا كوپىردىڭ جوباسى ازىرلەندى, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىن جانە مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى. كوپىر ەنى 13, ۇزىندىعى 1300 مەتر ەكى اۆتوموبيل جولاعىنان تۇرادى. بۇل ماقساتقا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 30,2 ملرد تەڭگە بولىنەدى. قۇرىلىستى 2022 جىلعا قاراي اياقتاۋ جوسپارلانۋدا.
20 مىڭنان استام قۇندى جادىگەر تابىلدى
– سوڭعى جىلدارى شىعىس قازاقستاننىڭ ارحەولوگيا سالاسىندا ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن سەنساتسيالىق جاڭالىقتار كوپ بولدى. ەلەكە سازىنان التىن ادام, اقباۋىر ماڭىنان ساق قونىسى تابىلدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىن تابا ما؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇندەۋىنە شىعىس قازاقستان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قوستى. 2016 جىلى وبلىسىمىزدىڭ ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسى ازىرلەندى. بەلگىلى ارحەولوگتار زەينوللا ساماشەۆ پەن ابدەش تولەۋباەۆ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەجەلگى تاريحتان سىر شەرتەتىن 20 مىڭنان استام قۇندى جادىگەرلەر تابىلدى. شىلىكتى قورىمى مەن ەلەكە سازىنان تابىلعان التىن ادامداردىڭ سىرت كەلبەتىن عىلىمي نەگىزدە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ – ارحەولوگتاردىڭ قول جەتكىزگەن ۇلكەن جەتىستىگى. ەلەكە سازى قورىمىنداعى قازبا جۇمىستارى اتاقتى ادامداردىڭ كيگەن كيىمدەرى مەن قارۋ-جاراعىنىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل – ەڭ كونە ساق ءداۋىرى مادەنيەتىنەن سىر شەرتەتىن قۇندى جادىگەر. وبلىس تۇرعىندارى جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلەتىن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا التىننان جاسالعان بىرەگەي ارتەفاكتىلەردى بىرنەشە مارتە تاماشالادى. وسى قۇندى جادىگەرلەردى ءبىز العاش رەت ماسكەۋدە جۇرت نازارىنا ۇسىندىق. « ۇلى دالا التىنى» كورمەسى اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا رەسەيدىڭ قازىرگى زامان تاريحىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا ءوتتى. كورمەگە شامامەن 7 مىڭ ادام قاتىستى. ال قازىر اباي قۇنانباەۆتىڭ 175 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا اۋقىمدى كورمەگە دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. ەجەلگى بىرەگەي ەسكەرتكىشتەردى قازۋ جۇمىستارى جالعاسادى. الداعى جىلدارى قۇرىلىسى جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭا ارحەولوگيا مۇراجايىنىڭ تورىنەن ورىن الارلىقتاي قىزىقتى ولجالار تابىلادى دەپ سەنەمىن.
– وبلىستىڭ مەديتسينا سالاسىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىندى. وڭىردەگى ەمحانالار زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالدى, دارىگەرلەرىمىز شەتەلدە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ قايتتى. وسكەمەندە ەلىمىزدە جوق روبوتتاندىرىلعان حيرۋرگيا ورتالىعى اشىلدى. وسى شارالار ايماق تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قانشالىقتى اسەر ەتتى دەپ ويلايسىز؟
– شىعىس قازاقستاننىڭ مەديتسينا سالاسى ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بولاشاقتا ايتۋلى وقيعالار رەتىندە تاريحتا قالاتىن وزگەرىستەردى باستان كەشىپ جاتقانىنا سەنىمدىمىن. ادام ءومىرىنىڭ ساپاسى, ەڭ الدىمەن, ونىڭ دەنساۋلىعىمەن انىقتالادى. سوندىقتان دا وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. وبلىستا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. باعدارلاما مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن الەمنىڭ جەتەكشى كلينيكالارىندا جانە ەلدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا كلينيكالاردى جاڭعىرتۋ جانە جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋ, مامانداندىرىلعان جوعارى تەحنولوگيالىق ورتالىقتاردى, جەتەكشى رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىقتاردىڭ فيليالدارىن قۇرۋ, JCI مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىنىڭ حالىقارالىق التىن ستاندارتىنا كوشۋ جانە تسيفرلاندىرۋ سەكىلدى 5 باعىتتى قامتىدى.
2016-2019 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءوڭىر مەديتسيناسىنا تىڭ سەرپىن بەردى. وبلىستىڭ جەتەكشى كلينيكالارى بازاسىندا بىرەگەي عىلىمي جانە مەديتسينالىق ورتالىقتار اشىلدى. كادرلاردى دايارلاۋدىڭ 3 دەڭگەيلى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 5511 دارىگەر, ونىڭ ىشىندە باسىم باعىتتار بويىنشا شەتەلدە 276 دارىگەر قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. ءۇش جىلدا وبلىس كلينيكالارىن الەمدىك ورتاشا ستاندارتتارعا كەلتىرۋ ءۇشىن مەديتسينالىق جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋعا 22,3 ملرد تەڭگە قاراجات ينۆەستيتسيالاندى. بۇل ءوز كەزەگىندە جوعارى تەحنولوگيالى جابدىقتاردىڭ كولەمىن ەكى جارىم ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە وبلىستا 120 مىڭنان استام بۇرىن جاسالماعان وپەراتسيالار جۇزەگە اسىرىلىپ, دياگنوستيكالىق راسىمدەر ەنگىزىلدى.
ءبىز وبلىستىڭ 1,5 ميلليون تۇرعىنى الەمدىك دەڭگەيدە مەديتسينالىق كومەك الا الاتىن جاعدايعا قول جەتكىزدىك. بۇگىنگى كۇنى جۇمسالعان ۋاقىت, توگىلگەن تەر اقتالدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, 2018 جىلى وسكەمەندەگى وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعى بازاسىندا روبوتتاندىرىلعان حيرۋرگيا, انگيوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا ورتالىعى اشىلدى. ورتالىق زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالى جابدىقتارمەن جابدىقتالعان, ونىڭ جالپى قۇنى – 2,6 ملرد تەڭگە. بۇل جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن دارىگەرلەر قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك كلينيكالاردا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىردى. جاڭا مەديتسينالىق مەكەمە جۇمىسى باستالعاننان بەرى 2173 كۇردەلى از ءينۆازيۆتى وپەراتسيالار جۇرگىزىلدى. سەمەي قالاسىنداعى جەدەل مەديتسينالىق كومەك اۋرۋحاناسى بازاسىندا پوليتراۆما جانە ورتوپەديا ورتالىعى جانە سوڭعى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان العاشقى نەيروحيرۋرگيالىق گيبريدتى وپەراتسيالىق ورتالىعى اشىلدى.
شەكارالىق اۋدانداردىڭ 5 جىلدىق باعدارلاماسى
– ءوزىڭىزدىڭ باستاماڭىزبەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 2018 جىلى «مەنىڭ مەكتەبىم» جوباسى قولعا الىنىپ, وبلىستاعى بارلىق مەكتەپتە IT-سىنىپتار اشىلدى. بۇل جوبانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– 2017 جىلدان باستاپ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن «مەنىڭ مەكتەبىم» كەڭ اۋقىمدى وڭىرلىك جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2018 جىلى جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە ايماقتىڭ بيزنەس وكىلدەرى جانە كاسىپورىندارى فيزيكا, حيميا, بيولوگيا جانە روبوتتەحنيكا بويىنشا 476 جاڭا موديفيكاتسيالى كابينەت ساتىپ الۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. مۇنداي ماتەريالدىق بازا بىزگە Nur Otan پارتياسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان ءىت-سىنىپتارىن اشۋ بويىنشا بىرەگەي جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا رەسپۋبليكادا كوشباسشى بولۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ايتا كەتۋ كەرەك, 3-11 سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان باعدارلامالاۋ جانە روبوتتەحنيكا نەگىزدەرىنە وقىتۋدىڭ مودۋلدىك باعدارلاماسى قوسىمشا قارجى شىعىندارىنسىز وبلىسىمىزدىڭ جەتەكشى ماماندارى كومەگىمەن ازىرلەنىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ماقۇلداندى. ەكى جىل ىشىندە باعدارلامالاۋ, روبوتتەحنيكا جانە مەحاترونيكا باعدارلامالارى بويىنشا 1127 مۇعالىم ارنايى كۋرستان ءوتىپ, ولارعا «IT مامانى» دارەجەسى بەرىلدى. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە 378 شاعىن جيناقتى مەكتەپتى جابدىقتاۋ جانە ءىت-سىنىپتاعى 573 مۇعالىمدى وقىتۋ جوسپارلانعان. 900 ملن تەڭگەگە 3000-عا جۋىق جاڭا كومپيۋتەرلىك تەحنيكا جانە 500 ينتەراكتيۆتى پانەل ساتىپ الىندى.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, بۇل جوبا ءبىز كۇتكەندەگىدەن دە جوعارى ناتيجە بەردى. سوندىقتان ءبىز ءىت-سىنىپتاردا تەرەڭدەتىلگەن وقىتۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا 277 تولىق جيىنتىقتى مەكتەپ مۇعالىمدەرى تەرەڭدەتىلگەن باعدارلاما بويىنشا قوسىمشا كۋرستىق دايىندىقتان ءوتتى جانە ەكىنشى توقساننان باستاپ وقۋ باعدارلاماسى 5-11 سىنىپتارعا ەنگىزىلدى. 2020 جىلى ءبىز بۇل باعدارلامانى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە ەنگىزەمىز. وسىلايشا ءبىز اۋىل جانە قالا مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن قىسقارتتىق.
– ءوزىڭىز جاقىندا عانا كۇرشىم-مارقاكول ءوڭىرىنىڭ اقساقالدارىمەن ارنايى كەزدەستىڭىز. كەزدەسۋدە مارقاكولدىك اقساقالدار مارقاكول اۋدانىن قايتا قۇرۋ جايىندا ۇسىنىس ايتىپتى. بۇل تاراپتاعى ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟ شەكارالىق ايماقتارداعى بۇرىن تاراپ كەتكەن مارقاكول, كاتونقاراعاي, اقجار, ماقانشى اۋداندارىن قايتا قۇرۋ دۇرىس پا؟ الدە بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ باسقا دا جولدارى بار ما؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاقىندا بەرگەن سۇحباتىنىڭ بىرىندە حالىقتىڭ ۇلكەن قالالارعا قونىس اۋدارۋى تابيعي ۇدەرىس ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە بۇل ءۇردىس جات ەمەس. وسى رەتتە تەك شەكارالىق اۋداندارداعى عانا ەمەس, جالپى اۋىلدىق جەرلەردەگى حالىق سانىنىڭ ازايۋىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان اقساقالدار ايتقانداي, جابىلعان اۋداندى قايتا قۇرۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە. بۇرىن جابىلعان اۋدانداردىڭ مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قاراجات قاجەت. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا تەك ءبىر عانا مارقاكول اۋدانىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 9 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى كەرەك. ءبىز مۇنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. ونىڭ ورنىنا قولدا بار الەۋمەتتىك جانە مادەني وبەكتىلەردى كۇتىپ ۇستاۋعا جانە ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, جولداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا قاراجات جۇمساۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولادى. بۇل حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە وسى اۋدانداردىڭ دامۋىنا سەرپىلىس اكەلەدى.
كۇرشىم, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي, زايسان جانە ءۇرجار اۋداندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن زەردەلەۋ ماقساتىندا مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ارنايى جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ولاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان اتالعان شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك كەشەندى جوسپارى ازىرلەنەتىن بولادى. جوبا سالالىق مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن «اۋىل – ەل بەسىگى» ارنايى جوباسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قارجى رەسۋرستارىمەن نىعايتىلادى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ وسى اۋدانداردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا جانە حالىقتىڭ كوشىن توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
– قۇرمەتتى دانيال كەنجەتاي ۇلى, مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات قاسىم,
«Egemen Qazaqstan»
شىعىس قازاقستان وبلىسى