ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا پروكۋرورلارى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى.
پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر قورىتىندىسىنا قاراساق:
- كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمە باسشىلارىنىڭ ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋى وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن;
- قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلۋىنە جانە ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋىنە ءوز دارەجەسىندە نازار اۋدارمايتىنىن;
- سونىڭ كەسىرىنەن ىسجۇرگىزۋ مەن قۇجات اينالىمىنىڭ 75 پايىزى تەك رەسمي تىلدە جۇرگىزىلەتىنىن انىقتادى.
سوڭعى ءتورت جىلدا جالپى رەسپۋبليكا اۋماعىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە 1000-عا جۋىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ, ولاردىڭ الدىن الۋعا جانە جويۋعا باعىتتالعان 819 ۇسىنىس, 17 نارازىلىق ەنگىزىلىپ, ولاردى قاراۋ قورىتىندىسىمەن 368 جەكە تۇلعا اكىمشىلىك جانە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇدان باسقا, ءتىل ماسەلەسى بويىنشا 253 زاڭعا تۇسىندىرۋلەر بەرىلدى.
جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ءناتيجەسىندە جىل سايىن كەزدەسەتىن جانە ءبىر-بىرىنە ۇقساس زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى انىقتالدى. مىسالى, كەيبىر وڭىرلەردە حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانباي, تەك كوزبوياۋشىلىق رەتىندە كەستەلەر, ماڭدايشالار, كورنەكتى اقپاراتتار ورنالاستىرۋمەن شەكتەلگەن. مۇنىڭ سەبەبى, كەيبىر مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارى جۇمىستى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتاماي, ونى باستى ماقساتقا اينالدىرماي, تەك ءتىل قولدانىسىن تەكسەرەتىن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كوزالداۋ جاساپ وتىر. كوپتەگەن قۇزىرلى ورىندار ءسوز جۇزىندە مەملەكەتتىك تىلگە 2-3 جىل بۇرىن كوشىپ قويعانىمەن, ءالى دە اۋدارماشىلاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋمەن كەلەدى. وسى ورايدا ء“تىل تۋرالى” زاڭنامادا (9-باپ) كورسەتىلگەن اكتىلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا, مۇمكىندىگىنشە, باسقا تىلدەرگە اۋدارىلۋى قامتاماسىز ەتىلە وتىرىپ, ولاردى ازىرلەۋ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى مۇمكىن دەگەن نورمانىڭ كەرى اسەرى بايقالادى.
ءسويتىپ, ءبىرتۇتاس ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت بولىپ وتىر. ياعني, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر عانا زاڭدى (“كوشى-قون تۋرالى”) قازاق تىلىندە قابىلداعانىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەشەكتە ۇكىمەت زاڭ جوبالارىن پارلامەنتكە مەملەكەتتىك تىلدە ۇسىنسا, بۇل ءىس-شارانىڭ وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
جوعارىدا, مەملەكەت تاراپىنان ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە, وقىتۋعا جانە دامىتۋعا كەرەك قاراجات قاجەتتى دەڭگەيدە ءبولىنىپ جاتقانىن ايتتىق. وسى بولىنگەن قاراجات تەك ءتيپتى كىتاپتار, لينگوفوندىق قۇرالدار, سوزدىكتەر ساتىپ الۋعا جانە تاعى باسقا ادىستەمەلەرمەن قامتۋعا ارنالعان. الايدا, پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر كەي ايماقتاردا وسى قاراجات مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا مۇلدە قاتىسى جوق باعىتتارعا جۇمسالاتىنىن انىقتادى. مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ تىلدەر باسقارماسى جانىنداعى ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعى ازاماتتارعا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءۇشىن: “نوچنايا بابوچكا”, “كتو جە ۆينوۆات”, “موي درۋزيا گولوۆورەزى” جانە “يا-ۆور ۆ زاكونە” اتتى ورىس تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردى وقۋ ءادىستەمەسى رەتىندە ساتىپ العان. بۇدان باسقا, اتالعان ورتالىق وبلىستىق بيۋدجەتتەن ءتىلدى وقىتۋعا ءبولىنگەن 18 ميلليون تەڭگەنىڭ جارتىسىن, ياعني 9 ميلليون تەڭگەنى عيماراتتى جالداۋعا جۇمساعان. وسى مىسال كەي وڭىردە ءتىل تۋرالى باعدارلاماعا ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل بولمەيتىنىن جانە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز ماقساتقا جۇمسالعانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ءتىلدى وقىتۋعا بيۋدجەتتەن ۇلكەن قارجى بولىنگەنىمەن, قازىرگى ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ءتاسىلىن تامىرىمەن وزگەرتپەسە, وقىتۋشى اگەنتتىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتپەسە, ولاردىڭ قانداي ناتيجەگە جەتكەنى تەكسەرىلىپ تۇرماسا, مەملەكەتتىڭ اقشاسى بوسقا شاشىلا بەرمەك.
وقىعان ازاماتتار ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە جانە ءتىل ۇيرەنۋ تاجىريبەسىن ءارى قاراي نىعايتۋعا ەشقانداي ارەكەت جاسامايدى. ال, ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەل كومپانيالارى ازاماتتاردى جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋىن تالاپ ەتەدى. وسى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيمىن, جوعارى ايلىق الامىن دەگەن ازاماتتار اعىلشىن ءتىلىن وقىتاتىن كۋرستارعا قاتىسىپ, ەكى-ءۇش اي ىشىندە تولىق مەڭگەرىپ, شەتەل كومپانيالارىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. بۇل مىسال ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرا الماي وتىرعانىمىزدى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە باعىتتالعان بۇگىنگى ءادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى.
ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 23-بابىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپتەردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ ءتىزبەسى زاڭدارمەن بەلگىلەنەدى دەلىنگەن. دەگەنمەن, زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن باستاپ وسى مەرزىمگە دەيىن اتالعان بىلىكتىلىك تالاپتارى بويىنشا زاڭ اكتىسى قابىلدانباعان, ال مەملەكەتتىك قىزمەتكە ۇمىتكەرلەردەن قازاق ءتىلى بويىنشا تەستىلەۋ فورمالدى تۇردە جۇرگىزىلەدى.
ءتىل سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مىناداي: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىنە باسشىلار تالاپ قويمايدى; ەكىنشىدەن, زاڭنىڭ 24-بابىنا سايكەس, ء“تىل تۋرالى” زاڭدى بۇزعانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپتىلىعى قاراستىرىلعان. الايدا, مۇندا ءبىرىنشى باسشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كورسەتىلسە دە, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتى ناقتى ايقىندالماعان. وسىنىڭ سالدارىنان, وسى كۇنگە دەيىن ءبىر دە ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماعان, سەبەبى, زاڭنامادا جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلمەگەن. سوندىقتان, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ وسى مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ قاجەت; ءۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ورگاندار كوبىنە جەدەلدەتە وقىتۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ءبولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ تۋرالى ەسەپ بەرۋمەن شەكتەلەدى. بىراق, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانىسقا تەرەڭدەپ ەنگىزۋدەگى نەگىزگى قيىندىق قارجى تاپشىلىعىندا ەمەس, سول قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىندا. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشا ادامنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاعازدارىن ەركىن جۇرگىزىپ, تازا سويلەيتىن دارەجەگە جەتۋىندە بولۋى ءتيىس.
قىسقاسى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جولدارى رەتىندە مىنا ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت:
ءبىرىنشى, قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا, ءتيىمدى جولىن ۇيىمداستىرۋ; ەكىنشى, ءتىلدى وقىتاتىن ورتالىقتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ فورمالدى تۇردە سەرتيفيكاتتار بەرۋىنىڭ جولىن كەسۋ; ءۇشىنشى, ءتىلدى وقىتۋ قۇقىعىن ءتىل وقىتۋ ءادىستەمەسى, پەداگوگيكالىق, كادرلىق مۇمكىندىگى, تاجىريبەسى بار ينستيتۋتتارعا بەكىتۋ; ءتورتىنشى, زاڭ جوبالارىن قازاق تىلىندە دايىنداۋعا قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋ, ت.ب.
ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 4-بابىنا سايكەس, قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى ەكەنىن ۇنەمى ەستە ساقتاۋ كەرەك.
مىنە, وسى جاعدايدا عانا مەملەكەتتىك ورگانداردا قۇجات اينالىمىنىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسەدى.
مۇحتار جورگەنباەۆ, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.