ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى: تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاي ما؟

جازاتايىم وقيعالاردىڭ 95 پايىزى وندىرىسپەن بايلانىستى

ەلىمىزدە سوڭعى بەس جىلدا وندىرىستە جاراقات الۋ 22%-عا, ونىڭ ىشىندە قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانى 40%-عا دەيىن تومەندەگەن. دەگەنمەن ستا­تيس­تيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى جۇمىسكەرلەردىڭ 23%-ى, ياعني 700 مىڭعا جۋىق ادام زياندى وندىرىستىك ورتادا ەڭبەك ەتەتىن كورىنەدى. ال جىل سايىن 2 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەر جۇمىس كەزىندە جازاتايىم جاعدايعا تاپ بولسا, ونىڭ 300-دەيى ومىرىمەن قوشتاسادى ەكەن. سوندىقتان دا بيىل ناۋرىز ايىنان باستاپ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى الەۋمەتتىك سەرىكتەستەرىمەن, اتاپ ايتقاندا كاسىپوداقتارمەن, جۇمىس بەرۋ­شىلەرمەن بىرگە «قاۋىپسىز ەڭبەك» اتتى اقپاراتتىق ناۋقاندى جۇرگىزىپ جاتىر. 26 ماۋسىمدا ۇكى­مەتتىڭ №441 قاۋلىسىمەن ون­دىرىستىك جاراقاتتانۋدى جانە ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىس ورىندارىن ازايتۋ جونىندەگى 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بەكىتىلدى.

سوعان سايكەس مينيسترلىك بيىل 4 سەمينار وتكىزۋدى جوس­پار­لاعان. ءبىرىنشى سەمينار باتىس وڭىرىندەگى 200-دەن استام كاسىپورىننىڭ قاتىسۋىمەن اقتوبە وبلىسىندا ءوتىپ, كاسىپ­ورىندارداعى قاۋىپسىزدىك دەڭ­گەيىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرىن تال­قىلاعان بولاتىن. جاقىندا ەلوردادا بەس وڭىردەن كەلگەن دەلەگاتتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەكىنشى سەميناردا جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك, الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسا­رى, قازاقستاننىڭ باس مەملە­كەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى تولە­گەن وسپانقۇلوۆ ەندىگى ەكى باس­قو­سۋ الماتى جانە پاۆلودار قا­لا­لارىندا وتەتىنىن ايتتى.

وسى سەميناردا ءسوز العان تولەگەن وسپانقۇلوۆ قازاقستان 2006 جىلدان بەرى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن, 2011 جىلى تمد ەل­دەرى اراسىندا وڭىرلىك ەڭبەك ينسپەكتور­لارى اليانسىن قۇرعانىن ايتا كەلىپ, وندىرىستە جاراقات الۋ تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بيىلعى ستاتيستيكا بويىنشا, 1069 جۇمىسشى وندىرىستە جاراقات ال­دى. وكىنىشكە قاراي, 111 ادام قاي­تىس بولدى. وتكەن جىلدارمەن سالىس­تىرعاندا بۇل 13%-عا تومەن», دەدى ول.

سونداي-اق ەڭبەك ينسپەكتورى كوپ­تەگەن كاسىپورىنداردا جۇمىس­شىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار قولعا الىنباعاندىقتان جازاتايىم وقيعالاردىڭ 95 پايىزى وندىرىسپەن بايلانىستى ەكەنىن جەتكىزدى. «جازاتايىم وقيعاعا جۇمىس بەرۋشى كىنالى مە, الدە جۇمىسشى كىنالى مە؟ بۇل جەردە قاتەنىڭ قانشا پايىزى جۇمىس بەرۋشىدەن كەتكەنىن, قانشا پايىزى جۇمىسشىدان كەتكەنىن كوميسسيا مۇشەلەرى انىقتايدى. 2013 جىلدان بەرى ەڭبەك ينسپەكتسياسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلدى. الايدا, جازاتايىم وقيعالار بول­عان جاعدايدا تەك جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندار عانا ەمەس, مەم­لەكەت­تىك ەڭبەك ينسپەكتورىنىڭ تورا­عا­لىعىمەن تەكسەرىس جۇرگىزىلەدى. ول ءبىر ءوزى تەكسەرىس جۇرگىزبەيدى, ونى كوميسسيا جۇرگىزەدى. كوميسسيا قۇرا­مىنا جۇمىس بەرۋشىنىڭ دە, جۇمىس­شىنىڭ دا وكىلدەرى كىرەدى. كوميسسيا مۇشەلەرى ءۇش نە بەس ادامنان تۇرادى. جينالعان دەرەكتەرگە قاراپ كوميسسيا مۇشەلەرى شەشىم قابىلدايدى», دەيدى ت.وسپانقۇلوۆ.

ەڭبەك ينسپەكتسياسى ورتالىق ورگانعا باعىنۋى كەرەك

الايدا, ماسەلەنىڭ ءبارى ەڭبەك ينس­پەك­تسياسىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلۋىندە بولىپ وتىر. وسى پىكىردى كولدەنەڭ تارتقان «ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» رمقك باس ديرەكتورى سەرىكقالي بيساقاەۆ ەڭبەك ينسپەكتسياسى ورتالىق ورگانعا, ياعني مينيسترلىككە باعىنبايىنشا ستاتيستيكانىڭ شىنايى بولمايتىنىن ايتادى. «قازاقستان حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ №81 جانە №129 ەكى كونۆەنتسياسىن قابىلدادىق. وندا ەڭبەك ينسپەكتسياسى ورتالىق ورگان­عا عانا باعىنۋى كەرەك جانە ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا مەكەمەگە جۇمىس بەرۋ­شىگە ەسكەرتپەي-اق تەكسەرۋ ءۇشىن كىرە الادى دەلىنگەن. ال بىزدە ەڭبەك ينس­پە­كتسياسىنىڭ تىزگىنىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە ۇستاتىپ قويدى. مۇن­داي جاعدايدا ءبارى تۇسىنىكتى. ولار كىمدى تەكسەرىپ, كىمگە ايىپپۇل سالۋ كەرەكتىگىن وزدەرى شەشەدى دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلىك كودەكستە ەڭبەك ينسپەكتورلارى جۇمىسكەرلەردەن ارىز تۇسكەن جاعدايدا باس پروكۋراتۋرانىڭ ستاتيستيكا مەكەمەسىنە تىركەلىپ, الدىن الا جۇمىس بەرۋشىنى ەسكەرتىپ با­رىپ قانا تەكسەرە الادى. دەمەك تو­سىن­نان تەكسەرۋگە جول جوق. ال جۇ­مىس­­كەرلەر بولسا جۇمىسىنان ايىرى­لىپ قالۋى­نان قورقىپ, ارىز جازبايدى, سون­دىقتان تەكسەرىسكە نەگىز دە بولمايدى.

مەملەكەتتىڭ زاڭ شىعارۋ جانە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ سىندى ەكى نەگىزگى مىندەتى بار. سوعان بايلانىستى ەڭبەك زاڭنامالارىن باقىلاۋ ءۇشىن قازاقستاندا ەڭبەك ينسپەكتسياسى قۇرىلدى. قابىلداعان كونۆەنتسيا­نىڭ دارەجەسى كونستيتۋتسيادا جازىل­عان. ياعني, ونى ەڭبەك كودەكسىنەن دە جوعارى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. حالىقارالىق ۇيىمعا كىرگەننەن كەيىن ونى ورىنداۋىمىز كەرەك», دەيدى تەحنيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى س.بيساقاەۆ.

سەرىكقالي بيساقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ماسەلە جۇمىس بەرۋ­شى­­نىڭ دە, جۇمىسكەردىڭ دە ەڭبەك كودەكسى­نىڭ تالاپتارىن تولىق ورىنداماۋى­نان تۋىندايدى. «قازاقستاندا مەملە­كەت­تىك ينسپەكتسياسى بارلىق وبلىستار­دا بار. ول بار بولعانى 250-دەي عانا ادام. قازاقستاننىڭ ءاربىر جەرى­نە ينسپەكتور قويا المايسىڭ. از عانا ەڭبەك ينسپەكتورىنىڭ ءبارىن باقى­لاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى دە جوق. سوعان باي­­لانىستى ەڭبەك كودەكسىندە كورسە­تىل­­گەن مەكەمەلەردىڭ ىشكى, تەحني­كا­لىق جانە قوعامدىق ينسپەكتورلارى بار. نەگىزگى مىندەتتەردى سولار اتقارۋى كەرەك. ياعني, ءاربىر مەكەمە­دە قاۋىپ­سىز­دىك­تى باقىلايتىن, قادا­عا­لاي­تىن, ەرە­­­جە­لەردى كۇندەلىك­تى ۇيرە­تە­تىن قىز­­مەت­تەر قۇرىلعان. بىراق ولار ءوزى­نىڭ مىن­­دەت­­تەرىن تولىق اتقارا ال­ماي جاتىر. بىز­دە قاۋىپسىزدىك جاع­دايىن جا­ساي­­تىن­­داي ەرەجە دە, مۇمكىن­شىلىك تە بار. الايدا, ءبىزدىڭ جۇمىس­كەرلەرى­مىز­­دىڭ ارا­­سىندا, قايعى­لى جاعدايعا اكە­­لىپ سوق­­تى­راتىن جال­­عان باتىرلىق كوپ­­تەپ كەز­­دە­سەدى. سون­دىقتان جۇمىس بەرۋ­شى­لەر با­قى­­لاۋدى كۇشەيتكەندەرى دۇرىس. ەگەر جۇ­مىس­شىنىڭ ەرەجەنى دورەكى بۇز­عا­نى انىقتالسا ونى جۇمىس­تان شى­عا­رىپ جىبەرۋگە دەيىن بارۋ كەرەك», دەيدى ول.

كاسىپتىك اۋرۋلار كوبەيىپ بارادى

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە كاسىپ­تىك اۋرۋلار ورتالىعىنىڭ 2018 جىلعى مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكادا جالپى 330 ناۋقاسقا كاسىپتىك اۋرۋ دياگنوزى قويىلعان ەكەن. سونداي-اق كاسىپتىك سىرقاتتىڭ ءورشىپ تۇرعان ءوڭىرى قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى بولعان. وندا 10 مىڭ جۇمىسشىعا شاققاندا 2,34% پايىزدى قۇراعان.

 «ستاتيستيكا جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, بىلتىر ساۋالداماعا قاتىسقان كاسىپ­ورىن­­داردىڭ 1,6 ميلليون قىز­مەت­كەرى­نىڭ 373 مىڭى نەمەسە تورت­تەن ءبىرى زياندى جانە قاۋىپتى ەڭبەك جاع­دايلارىندا جۇمىسپەن قام­تىلعان. وتكەن جىلى 676 مىڭ جۇمىس­شى زيان­دى ەڭبەك جاعدايىنداعى جۇمى­سى ءۇشىن ءارتۇرلى وتەماقى الدى. بۇل ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەرگە 116,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇل 2017 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 8%-عا كوپ», دەيدى باس مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورى ت.وسپانقۇلوۆ.

كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستار جانە الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى گۇلنار جۇماگەلديەۆانىڭ ايتۋىنشا, كاسىپوداقتار فەدەراتسيا­سى كاسىپورىندارداعى ەڭبەك جا­ع­دايىنا تالداۋ جۇرگىزگەن. ناتي­جە­سىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىس­شىلاردى قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايىمەن قامتاماسىز ەتپەگەنى بەلگىلى بولعان. سوندىقتان دا ول ۇكىمەت پەن الەۋ­مەت­تىك سەرىكتەستەردى ءتيىستى شارالار قابىلداۋعا شاقىراتىنىن ايتتى. «قازىر 18 مىڭنان استام تەحنيكالىق ينسپەكتور وسى باعىتتا جۇمىس ىس­تەپ جاتىر. بىلتىر ولار 140 مىڭ­­نان استام بۇزۋشىلىقتاردى انىق­تادى. تەكسەرىس كەزىندە جۇمىس بەرۋ­شىلەر­دىڭ كاسىپتىك اۋرۋلارعا قاتىستى جاعدايلاردى دا جاسىرىپ قالاتىنى باي­قالعان. كاسىپوداقتار فەدەراتسيا­سى ەڭبەك كودەكسىنە مىناداي وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋدى ۇسىندى: ەڭ الدىمەن وند­ىرىستىك كەڭەستەردى قۇرۋدى مىندەت­تەۋ, ەكىنشىدەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق بولعان جاعدايدا وندىرىستىك كەڭەستىڭ شەشىمىن ورىنداماعانى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىگە دە, جۇمىسشىلارعا دا ايىپپۇلدار بەلگىلەۋ», دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس بەرۋشى مەن كاسىپوداقتىڭ كەلىسىمى ارقىلى وندىرىستەگى قاۋىپسىز ەڭبەك جاع­دايىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وندىرىستىك كەڭەس ءار كاسىپورىندا قۇرىلۋى كەرەك. «بۇگىن­دە ەلىمىز كاسىپورىندارىندا 11 754 وندىرىستىك كەڭەس قۇرىلدى, ولاردىڭ 79,4%-ى كاسىپوداقتاردىڭ باس­تاماسىمەن ءوز جۇمىسىن باس­تادى. ەلدە 120 مىڭ كاسىپورىن بارىن ەسكەرسەك, وندا بۇل ءالى دە جەتكى­لىك­سىز. وندىرىستىك كەڭەس جۇمىس بەر­ۋ­شى مەن كاسىپوداقتىڭ كەلىسىمى ار­قى­لى وندىرىستەگى قاۋىپسىز ەڭبەك جاع­­­دايىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءار كاسىپ­­ورىندا قۇرىلۋى كەرەك. قازىر ءبىز كاسىپ­ورىندارعا وندىرىستىك كەڭەس قۇرۋدى مىندەتتەۋدى قولعا الىپ وتىر­مىز. سەبەبى مىندەتتەلمەگەننەن كەيىن, جۇمىس بەرۋشىلەر ونداي كەڭەس قۇرۋ­عا مۇددەلى ەمەس. ال وندىرىستىك كەڭەس­تەردى قۇرۋ, اسىرەسە ادام ءومىرى مەن دەنساۋ­لىعىنا قاۋىپتى ايماق بولىپ تابىلاتىن ناقتى سەكتورداعى كاسىپورىندار ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى گ.جۇماگەلديەۆا.

سونداي-اق كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىن جانە ونىڭ دەر كەزىندە الدىن الۋ كەرەكتىگىن ايتقان گۇلنار جۇماگەلديەۆا بىلاي دەدى: «ەلىمىزدە جىل سايىن 1000-عا جۋىق ادام كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ العاشقى كەزەڭىمەن تىركەلەدى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى تۇراقتى ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن جوعالتادى. ال كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ 50%-ى كەيىنگى كەزەڭدەردە انىقتالىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپتىك اۋرۋدىڭ اسقىنعان دەڭگەيى كوپ تىركەلۋدە. وعان قولايسىز ەڭبەك جاعدايلارى, اۋىر فيزيكالىق جۇمىس, ەڭبەك جانە تىنىعۋ رەجىمدەرىنىڭ بۇزىلۋى, پروفيلاكتيكالىق مەدي­تسي­نالىق تەكسەرۋلەردىڭ ناشار جۇر­گىزىلۋى, دەنساۋلىقتىڭ تومەندەۋى سەكىلدى ماسەلەلەر سەبەپ بولىپ وتىر».

قالاي دەگەنمەن دە ءبىزدىڭ ەلدەگى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋى ءالى دە بولسا وڭ شەشىمىن تابا قويعان جوق. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا قازاق­ستانداعى كورسەتكىشتىڭ 1000 ادامعا شاققانداعى دەڭگەيى دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا 2-3 ەسەگە دەيىن ارتىق ەكەنىن ەسكەرسەك, الداعى اتقارىلار جۇمىستىڭ دا از ەمەس ەكەنىن بايقايمىز.