ساعىنىشتى جىلدار مەن جولدار

باس رەداكتور نۇرلان ورازالين مەن ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل ءبارىمىزدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, ءاي-شايعا قاراعان جوق, گازەتتىڭ قايناعان قارا قازانىنا سالدى دا جىبەردى. كۇ­نى كەشە شەراعا – شەرحان مۇر­تازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى باس­قارىپ, قايتا تۇرلەنگەن گازەت رە­داكتسياسىنداعى جىگىتتەردىڭ بار­لىعىمەن دە ارىپتەس ءارى سىيلاس جولداس-دوسقا اينالعان بىزدەر, شىنىن ايتساق, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى بولىپ, بىلەك سىبانا جۇمىسقا كىرىستىك. سول ۋاقىتتا گازەتتە 120-دان اس­تام ادام قىزمەت ەتتى-اۋ دەيمىن. ءبىر قاي­نار ولجايدىڭ ءوزى وپىرىپ جازاتىن. نۋري مۋفتاحتار سىن ماقالالاردى توگىلتىپ, نۇرتورە جۇسىپتەر ويماقتاي ويمەن عا­نا بارشانى ويلاندىرىپ تاستايتىن دۇنيەلەردى جازىپ, وقىرمانداردى اۋزىنا قاراتقاندا, وhو, كىلەڭ جۇيرىكتەر ءدۇبىرى ساعان دا قامشى سالدىرماي تۇرمايتىن.

كوپ ۇزاماي بەلگىلى قايراتكەر ازا­مات ءۋاليحان قاليجانوۆ گازەتكە باس رە­داك­تور بولىپ كەلگەن­دە دە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ءوز بيىگىنەن تۇسكەن جوق. ەركىن تا­قى­رىپتاردى ىزدەنىپ جازىپ, وت­كىر ماسەلەلەردىڭ اقيقاتىن اي­تۋدا وزىندىك قولتاڭبالارىمەن كوز­گە ءتۇستى. ايگىلى ەكى قايراتكەر قالامگەر – ش.مۇرتازا مەن ك.سمايى­لوۆتىڭ ءوزارا جازىسقان حات­­تارى گازەت بەتىندە ءۇستى-ۇستىنە جاريالانىپ, جۇرتتىڭ كوكەيىندە كەپتەلگەن سۇراقتاردىڭ ءمان-ما­عىناسىن بيلىك تاراپىنا جەت­كىزىپ ايتۋدا كەرەمەت اسەرلى بولدى, سونىمەن بىرگە قازاق جۋرناليستيكاسىندا ۇلكەن جاڭالىق, ەرەن شى­عارماشىلىق ىزدەنىستەر مەن تاپ­قىرلىقتىڭ ارقاۋىنا اينالدى. «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن شەتەلدە بولىپ, ەل مەن جەر تانىدىق. جۋرناليستىك باي تاجىريبە جيناپ قانا قويماي, ازامات بولىپ قالىپتاسقانىمىزعا دا تيگىزگەن ىقپالى زور بولدى. ايتارى جوق, ول كەزدە «ەگەمەن» جۋرناليستەردىڭ ەل-جۇرتقا تەز تانىلىپ, ابىروي-اتاققا قول جەتكىزۋىنە مۇمكىن­دىكتەر اپەردى.

«ەگەمەن» گازەتىنىڭ ءبىر با­قى­تى سول, ونىڭ تۇراقتى وقىرمان­دا­رىنىڭ كوپ بولۋى. ماسەلەن, ءبىر عانا «كوشەدەگى پاقىردى اكىم بول دەپ شاقىردى» دەگەن ما­قالامىزعا سان ونداعان حات ال­عانىمىز دا ەسىمىزدە. بار­عان جەرىڭدە كوتەرمەلەپ ايتىپ جا­تادى. تاعى دا «باتىر باق­تىوراز» دەپ, 1941 جىلى 26 ماۋ­سىمدا اتاقتى ا.گاستەللو ەمەس, جانىپ بارا جاتقان اسكەري ۇشا­عىمەن جاۋدىڭ تانك كوللونناسىنىڭ تاس توبەسىنە شۇيلىگىپ قۇلاپ, قايتالانباس ەرلىك جاساعان كاپيتان ا.ماسلوۆتىڭ ەكيپاجىنىڭ قۇرامىندا باقتىوراز بەيسەكباەۆ دەگەن قازاق ۇشقىشىنىڭ بولعا­نىن انىقتاۋ ءۇشىن «باتىر جولى – باۋىر جولى» ەكسپەديتسياسىمەن قازاقستاندى شارلاپ, ماس­كەۋ, مينسك ارحيۆىنە سۇراۋ سالىپ, ىزدەستىرگەن كۇندەردى قالاي سا­عىنبايسىڭ؟ سول ۋاقىتتا باس رەداكتور ءۋاليحان قاليجانوۆ پەن «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ پرە­زيدەنتى, قايراتكەر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كوپ جىل دەرەگى بەيمالىم بولىپ كەلگەن باتىردى ىزدەستىرىپ, تابۋعا وراسان ەڭبەك سىڭىر­گەنىن ءاردايىم قۇرمەتپەن ايتۋ پارىز. باتىر­دىڭ تۇپكى دە­رەگىن دە تاپتىق. ەسىمىن قايتا جاڭ­عىرتتىق. ەرجۇرەك جاۋىنگەرگە «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ با­تىرى» جانە «قازاق­ستاننىڭ حالىق قاhارمانى» دەگەن اتاقتار بەرىلدى. بوزداق جاۋىنگەر ب.بەيسەكباەۆ تۋرالى وننان استام دەرەكتى-زەرتتەۋ ما­قالا جازدىق «اتامۇرا» كىتاپ شىعارىپ بەردى. الماتىدا باتىر رۋحىنا اس بەرىلىپ, رەسپۋبليكا سارايىندا اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, باتىر داڭقى ءۇشىن ميلليونداعان قارجىسىن اياماي جۇمساعان قولى اشىق ازامات مۇح­تار قۇل-مۇحاممەد ەكەنىن ايتۋ پارىز.

جالپى, وتاندىق باس باسى­لىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازامات­تاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ۇجىم باقىتى مەن ابىرويى ءۇشىن بارىن بەرۋگە دايار تۇراتىن ەدى. ەراعاڭ – ەرجۇمان سمايىل اعامىز تاپ وسى بيىككە كوتەرىلگەن باس رەداكتور بولدى. سول ەر­اعاڭنىڭ تۇسىندا عوي. الماتى. ءتۇس قايتقان مەزگىل ەدى, ءبىر توپ جاڭاتاستىق جۇمىسشى مەن بەلسەندى ادامدار باس رەداك­توردىڭ كەڭ كابينەتىنە باسا-كوك­تەپ كىرىپ, تۋرا ماعىناسىندا «جاۋ­لاپ» الدى. وۋ, بۇل نە؟ سۇراق قويۋعا شاما كەلتىرەتىن تۇرلەرى جوق. كابينەت ەدەنىنە توسەلىپ جاتقان كىلەمنىڭ ۇستىنە جايعاسقان 12 ادامنىڭ ءا دەگەندە ايتقانى مىناۋ: «جاڭاتاستا جاعداي قيىن. ايلاپ, جىلداپ ادال جالاقىمىزدى الا الماي وتىرمىز, زاۋىت جۇمىسشىلارى تەمىر جول رەلسىنىڭ ۇستىندە اشتىق جاريالاپ جاتىر. اكىمدىك شاراسىز, ۇكىمەت ۇندەمەيدى...». سول سەبەپتى, «ەگەمەن قازاق­ستانعا» شەرحان مۇرتازا اعامىز پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ اتىنا قا­راتىپ «اشىق حات» جازۋى كەرەك. ول ماقا­لا گازەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىنە جاريا­لانۋى قاجەت. ولاي بول­مايىن­شا, ءبىز باس رەداكتوردىڭ كا­بينەتىنەن شىقپايمىز!» دەپ تالاپتى توتەسىنەن قويدى. شەراعا زەينەتكەرلىككە شىقسا دا رەداكتسيادا ەمىن-ەركىن جۇرەتىن, شولۋشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن. ەراعاڭ تەز ارادا شەراعامەن تە­لەفون ارقىلى حابارلاسىپ, جاعدايدى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى. «شەراعا, مىنا جۇرت ءسىزدى كۇتىپ وتىر!» دەدى.

ازدان سوڭ شەراعا دا كەلدى تاس-ءتۇيىن بولىپ, قاباعىنان قار جاۋىپ. «نە بولىپ قالدى؟ بۇل كىسىلەر كىمدەر؟» دەپ بارىنە بادىرايىپ قارادى. شەراعانىڭ سەسىنەن تايسالدى ما, ولار ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, كەزەك-كەزەك جىلى امانداسا باستادى. جازۋشىعا بۇل قاراتاۋ جۇمىسشىلارىنىڭ ءومىرى جاقسى تانىس. كەزىندە كەنشى جۇمىسشىلارى تۋرالى «قارا مارجان» كىتابىن جازىپ, بۇل ءوندىرىس تاقىرىبىنا ارنالعان تۋىن­دىسىمەن مەملەكەتتىك سىي­لىققا يە بولعان. اتاق-داڭقى اس­پانداعان اعامىز «ايتا بەرىڭدەر» دەگەندەي يەك قاقتى. ۇمىتپاسام, جان­داربەك قالمىرزا ەسىمدى باس كوتەرەر ازاما­تى ءمان-جايدى ابدەن ءيىن قاندىرىپ تۇسىندىرە باستادى. ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىن بىر­دەن سەزدىرمەيتىن قايراتكەر كىسى جاڭاتاستىق باۋىرلاردىڭ جا­نايقايىن دا, تالاپتارىن دا ءۇنسىز عانا تىڭدادى. «اعا, سىزگە سەنىپ كەلدىك. باسقا بارار جەرىمىز جوق, شىدامىمىز تاۋسىل­دى», دەگەن سوزدەرىن ەستىدى. «ال مەن جازايىن. گازەتكە باسۋ-باسپاۋدى مەن شەشپەيمىن», دەگەن شەراعا ءسو­زىن ءىلىپ العان باس رەداكتور­دىڭ: «جازىڭىز, باسامىز!» دەگەن داۋىسى سەنىمدى ەستىلدى. ەرتەڭگى گازەت بەتىندە شەراعانىڭ ۇكىمەتكە اشىق حاتى جاريالاندى. اقيقات تۇرعىسىندا قاتتى-قاتتى سوزدەر جازىل­دى. دابىل قاق­تى. ۇكىمەت توراعاسى ن.بالعىمباەۆ سول كۇ­نى جامبىل وبلىسىنا بارىپ, جاڭاتاس جۇمىس­شىلارىنىڭ جانايقايىنىڭ سەبەپ-سالدارىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ماسەلەلەردى قىسقا مەرزىمدە شەشۋدى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن مالىمدەدى. سەڭ قوزعالدى. تۇيتكىل بىرتە-بىرتە تارقاتىلا باستادى.

ءتول باسىلىمنىڭ 80 جىل­دى­عىنا بايلانىستى حرونولوگيا­لىق-تاريحي جيناق شىقتى. «ەگەمەننىڭ» ەڭبەكتورىسى جان­بولات اۋپباەۆتىڭ ءوزى باسى-قا­سىن­دا بولىپ, جيناقتاپ, جەتەك­شىلىك جاسادى. تاريحي گازەتتىڭ 1919 جىلدان بەرگى نومىرلەرىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي قاراپ, ءار ماقالانىڭ اتاۋى مەن قانداي ما­سەلەنى كوتەرگەنىن قىسقاشا جا­زىپ, سونىڭ ءبارىن اراب ارپىنەن اۋدارۋعا اسا ءبىر زيا­لى ءارى ۇقىپتى جان زيادا يجانوۆتى كومەككە شاقىردى. ءتۇبى قىزىلوردالىق زيادا اعامىز ەسكى ارحيۆتىك ماتەريالداردى اۋدارا ءجۇرىپ, نازار اۋدارۋعا قاجەتتى ماقالالاردىڭ ءبارىن وقىپ شىق­­تى. 30-جىلعا قاراي گازەت لاتىن الىپ­بيىنە اۋىسا­دى. سول كەزەڭدەگى نومىر­لەر­­دى ءبىز وقىپ, مۇقيات سۇزگىدەن وتكىزدىك. «ەگەمەنگە» كەلگەن ءىزى بار, شىققان ءىزى جوق» دەلىنەتىن ءجۋرناليستىڭ ءبىرى ءادىل دۇيسەنبەك اعامىز دا وسى دەرەكتى كىتاپتى شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنداي جيناق بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى. بۇل دا ءبىر يگىلىكتى ءىس بولدى.

باسىلىمنىڭ باسشىسى بولعان كەزىندە ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, قازاق مادەنيەتىنە تانىمال تۇلعا, تەرەڭ ءبىلىمدار ازامات وتاندىق باس گازەتتىڭ باعىن اشۋ جولىندا كوپ­تەگەن تىڭ يدەيالاردى جۇزەگە اسىردى. ابىرويىن كوتەردى. گازەتتى جاڭا سيپاتتا جانداندى­رىپ, مازمۇنىن تانىمدىق جانە كور­كەمدىك دەڭگەيدە تۇرلەندىرە وتى­رىپ, تارالىمىن 200 مىڭعا جەتكىزدى. شىنىمدى ايتسام, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە وت­كەن 11 جىلدان استام ۋاقىتتى تا­رازى باسىنا تارتسام, مەنىڭ ەسەيىپ, شىڭدالىپ, ەل اراسىندا, ارىپتەستەر ىشىندە شاما-شارقى­مىزشا كەڭىنەن تانىلعان ەڭ ءبىر قيماس ءارى باقىتتى كەزەڭدەرىم دەپ سا­نايمىن. قازاقتىڭ «كورگەندى جەردەن شىققان ەكەن» دەپ اسا ءبىر ماعىنالى ءارى استارى تەرەڭ ويلى ءسوزى ءجيى بولماسا دا, قايسىبىر جاعدايلارعا بايلانىستى ايتىلىپ جاتادى. سول سياقتى قازاق جۋرناليس­تيكاسىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» قىزمەت ەتتىم» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن قولىنا قالام ۇستاعان جاندار بايا­عىدان-اق ءتۇسىنىپ, باعاسىن بەرىپ قويعان.

ءبىز ءبىرشاما ۋاقىت جەتەك­شى­لىك جا­ساعان الماتى بولىم­شە­سى­نىڭ رەداكتسيا­سىنا ءساتى تۇس­كەندە سالىق زيمانوۆ, عاي­­­رات ساپارعاليەۆ, سەرىك قيراباەۆ, ماناش قوزىباەۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, ابدى­مالىك نىسان­باەۆ, كامال سمايىلوۆ, زەي­نوللا قابدولوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, كا­مال ورمانتاەۆ, قالمۇقان يسا­باەۆ, تورە­گەل­دى شارمانوۆ سياق­تى عۇلامالار مەن جاي­ساڭ جان­داردىڭ ارنايى باس سۇعىپ, امان-ساۋلىق سۇراسا وتىرىپ حالىقتىڭ تاع­دىرىن ارقالاعان ماسەلەلەر جايىندا وي ءبولىسىپ, بولماسا, رەداكتسيا وتىنىشىنە ساي­كەس جۇرت كۇتكەن تاقىرىپتاردا ما­قا­لا­لار جاز­عان كەزدەرىن دە ۇمىت­پاي, سا­عىنىش­پەن ايتا جۇرەمىز. قازاق ۇكىمەتىن كەزىندە 14 جىل باس­قارعان بايكەن ءاشىموۆ اقسا­قال­دىڭ دا ارنايى تەلەفون شالىپ, گازەتكە شىققان ماقالالار تۋرالى پىكىر ايتىپ جاتا­تىن شاق­­تاردى دا قۇرمەتپەن ەسكە الا­مىز. ارقايسىسى ءبىر ۇلتتىڭ, ادام­زات­تىڭ تاع­دىرىن ويلايتىن تۇل­عالار-تىن. ولار­دىڭ گازەت بەتىندە تاۋىپ ايتقان ءبىر- اۋىز ءسوزى­نىڭ سالماعى اتان تۇيەگە جۇك بولعانداي ەدى-اۋ.

ءيا, ءبىز – وسىنداي ۇلى تۇلعا­لار­­مەن جۇز­دەسىپ, سىرلاسىپ, تۇتاس ءداۋىردىڭ جىلناماسى مەن زامان تاريحىن بىرلەسە جازۋ باقىتى بۇيىر­عان ۇرپاقپىز. ال «ەگەمەن» وسى­لايشا كوپتىڭ دە, كوكتىڭ دە قالاۋىمەن ەل گازەتى اتانىپ, ءجۇز جاساپ جاتىر...

مەيرامبەك تولەپبەرگەن,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

تاراز