قازاق دالاسىنان 16 جاسىندا تۇتقىندا كەتىپ, ماسكەۋ پاتشالىعىندا قۇرمەتتى اماناتتا وتكىزگەن 22 جىلىنىڭ 10 جىلىن جارتى پاتشالىقتىڭ ءامىرشىسى رەتىندە ەل بيلەۋگە ارناعان قاسىم حاندىعىنىڭ حانى, قازاق دالاسىنىڭ سۇلتانى وراز-مۇحاممەدكە 15 قاراشادا دەنەسى كومىلگەن توپىراقتا – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ريازان وبلىسى, قاسىموۆ اۋدانىندا قۇران باعىشتالىپ, قۇلپىتاس قويىلدى.
«وراز-مۇحاممەد وندان ۇلى, 1573-1610. قازاق سۇلتانى, قاسىم پاتشالىعىنىڭ حانى», دەپ جازىلعان قۇلپىتاستا. مەموريالدى تاقتانى اشىلۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تەبىرەنە ءسوز سويلەدى.
«قادىرمەندى حالايىق, وسىناۋ قاسيەتتى قاسىموۆ جەرىندە قاسيەتتى بابامىز وراز-مۇحاممەد وندان ۇلىنا قويىلعان تاقتانى اشىپ تۇرمىز. ارۋاعى قابىل ەتسىن. ءسوز جوق ءبىر تۇلعاعا عانا ەمەس تۇتاس ءبىر داۋىرگە, سوناۋ الاساپىران داۋىردەگى قازاق سۇلتاندىعىنىڭ رەسەيدەگى تاريحي ىزىنە عانا ەمەس, ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتىڭ, بىرلىك پەن تىرلىكتىڭ وزىنە قويىلعان ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىن. سول سەبەپتى وراز-مۇحاممەدتىڭ ەسىمى بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىندا ورىس قازاق دوستىعىنىڭ سيمۆولى ءارى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق الىس-بەرىستىڭ قارلىعاشى رەتىندە ماڭگى ساقتالادى», دەگەن ەلشى باستاماعا قولداۋ كورسەتكەن ريازان وبلىسى اكىمدىگى مەن ديپلوماتيالىق وكىلدىگىنە العىس ءبىلدىردى.
قاسىموۆ قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ۋلانوۆا گورا اۋىلىنىڭ جانىندا يابلونەۆىي ساد دەپ اتالاتىن الاڭقايداعى ەسكى تاتار زيراتىنا قويىلعان مەموريالدى تاقتانى جاساۋ ءۇشىن تابيعي قوڭىر ءتۇستى گرانيت پايدالانىلعان. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى ءۇش مەتر. توبەسىنە دوعال كۇمبەز ورناتىلعان.
ايگىلى «شەجىرەلەر جيناعى» ەڭبەگىن قالدىرعان, وراز-مۇحاممەدتىڭ تالىمگەرى ءھام قايىناتاسى قاراشى بەك قادىرعالي جالايىر بي دە وسى توپىراقتا جان ءتاسىلىم ەتكەن. قاسىموۆ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ەسكى تاتار زيراتىندا, وراز-مۇحاممەدكە ارنالعان قۇلپىتاستان ءارى 100 مەتر اراسىندا اتالىعى قادىرعالي جالايىرعا ۇرپاقتارى 2005 جىلى ەسكەرتكىش تاس قويىپتى.
وراز-مۇحاممەدتى قازاقپەن قايتا قاۋىشتىرعان ماعاۋيننىڭ «الاساپىرانى»
قۇلپىتاس قويۋعا قاسىموۆقا كەلمەستەن بۇرىن, 14 قاراشادا ماسكەۋدە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ تاريحشىلارىن جيناپ وتكىزگەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا ي.تاسماعامبەتوۆ قازاق حالقىمەن وراز-مۇحاممەد سۇلتاندى اراعا ءۇش جارىم عاسىر سالىپ قايتا قاۋىشتىرعان جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانى ەكەنىن ەسكە سالدى.
«بارشا الاش جۇرتى ءۇشىن بايراقتى بابامىزدىڭ جات ەلدە جارتى پاتشالىق قۇرۋى اڭىزعا بەرگىسىز اقيقات! ال ونىڭ ەل مەن ەلدى تابىستىرعان قىزمەتى – مارتەبەلى ابىروي. ويتكەنى وراز-مۇحاممەد ورىس جەرىنە جەكە دارا كەلگەن جوق. ول بۇكىل ەل اماناتىن, ۇلى دالانىڭ دوس پەيىلى مەن بەيبىت ىقىلاسىن الا كەلدى. سودان بولار تابيعي تاكاپپارلىعى مەن باتىلدىعىنىڭ, زەرەكتىگى مەن ادىلدىگىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. وسى ەلدىڭ تاعدىرشەشتى سىن ساعاتىنا ارالاستى. اتقا قونىپ, ەڭسەلى ەرتەڭى ءۇشىن كۇرەستى. ءاربىر تاريحي ءداۋىر الەمگە ۇلى ادامدار مەن ءادىل بيلەۋشىلەرگە, ەل ماقتان تۇتاتىن تۇلعالارعا يە بولارى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, ادامدار تاريحي پروتسەستەردى ۇعىپ, لوگيكاسىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ قانا قويمايدى, باتىر بابالارى جونىندە شىندىقتى بىلگىسى كەلەدى. وراز-مۇحاممەد سۇلتانداي ەرەكشە تۇلعانى تەرەڭ زەرتتەپ, وعان قوسا ومىرباياندىق ماتەريالدار مەن وقيعالارىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ءوزىنىڭ «الاساپىران» اتتى رومانىنا ەنگىزگەن قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين بولدى. وراز-مۇحاممەدتىڭ رەسەي كەڭىستىگىندەگى داڭقتى ىستەرى قازاق جەرىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ شەگىنەن تىس ايماقتاردا دا تانىمال بولدى. بۇگىن دە ونىڭ حالىق جادىندا داڭقتى پاتشالار مەن ۇلى حانداردىڭ ەسىمدەرىمەن قاتار اتالۋى كەزدەيسوق ەمەس. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس رۋحاني جادى مەن مادەنيەتىن قۇرايدى», دەدى ەلشى كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىندا.
وراز-مۇحاممەد قازاق حانى بولۋى دا, ماسكەۋ پاتشالىعىن بيلەۋى دە مۇمكىن ەدى
وراز-مۇحاممەد – قازاقتى بيلەگەن شىڭعىس ۇرپاعىنان شىققان, وندان سۇلتاننىڭ ۇلكەن ۇلى جانە گەنەولوگيا بويىنشا بارلىق قازاق حاندارىنىڭ اتاسى رەتىندە ەسەپتەلەتىن شىعاي حاننىڭ نەمەرەسى. ول 1587(88) جىلى ءسىبىر حانى كوشىمگە قارسى سوعىسىپ جۇرگەن چۋلكوۆ جاساعىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ورىس پاتشاسى فەودور يواننوۆيچتىڭ سارايىنا جىبەرىلدى. قازاق سۇلتاندارى بوز قاسقانىڭ قانىنا بارماق باتىرىپ انت بەرە قابىلداعان تاۋەككەلدىڭ تاق مۇراگەرى بولاتىن. بۇل دەرەكتى ەسكە سالىپ, ءتىپتى «وراز-مۇحاممەد ماسكەۋ پاتشالىعى تاعىنا دا وتىرار ما ەدى» دەگەن بولجامىن حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك عىلىمدار جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى مۇرات ءابدىروۆ ايتتى.
تاريحشىلار وراز-مۇحاممەد حانزادانىڭ 1590-1595 جىلدارداعى ورىس-شۆەد سوعىسىنا بەلسەنە قاتىسقانىن, 1598 جىلعى قىرىم تاتارلارىنا قارسى جورىققا شىققانىن ەسكەرە وتىرىپ, پاتشا الدىنداعى بەدەلى تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن داۋلاسادى (جوعارى لاۋازىمدى اسكەري تۇتقىن, امانات, پاتشاعا جاقىن تۇلعا). 1600 جىلى فەودور ءيواننوۆيچتىڭ ورنىن باسقان پاتشا بوريس گودۋنوۆ ءوزىنىڭ جاڭا ەگەمەندىگى ءۇشىن شايقاستا كورسەتكەن جاۋىنگەرلىك ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, وراز-مۇحاممەدتى ماسكەۋگە تاۋەلدى, بىراق 200 جىلعا جۋىق رەسمي دەربەستىگىن ساقتاعان قاسىم حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرعىزدى. حاندىق التىن وردا قالدىقتارى مەن رەسەيدىڭ ساياسي ىقپالداسۋ مەحانيزمى, باتىس پەن شىعىستىڭ مادەني, ەكونوميكالىق, وركەنيەتتىك جولدارىن جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان پاراساتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇلگىسى بولدى.
«تەگى تۇركى ءۇش بيلەۋشىنىڭ: ءسىبىر حانى كوشىم, قازاق سۇلتانى وراز-مۇحاممەد جانە پەتر ۋرۋسوۆ اتىمەن تاريحتا قالعان نوعاي حانزاداسى وراقتىڭ – كەيىننەن ۇلكەن ەۋرازيالىق دەرجاۆاعا اينالعان سول تۇستاعى ماسكەۋ پاتشالىعى كەزەڭىندە تاعدىرلارى تالكەككە ءتۇستى. وراز-مۇحاممەد سۇلتان قازاقتىڭ حانى بولۋى مۇمكىن ەدى. ول شىعاي حاننىڭ ومىردەن ەرتە وزعان ۇلكەن ۇلى ونداننىڭ بالاسى رەتىندە مۇمكىن قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا وتىرار ما ەدى؟ ءتىپتى, بوريس گودۋنوۆ پاتشانىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان شىڭعىس تۇقىمى وراز-مۇحاممەد ءومىرىنىڭ سوڭعى بەتتەرى قۇپياعا تولى. ول مەزگىلسىز اجال قۇشپاعاندا ورىس بويارلارى ماسكەۋ پاتشالىعى تاعىنا الىپ بارۋى دا عاجاپ ەمەس ەدى», دەدى پروفەسسور ەلشىلىكتە وتكەن كونفەرەنتسيادا.
وراز-مۇحاممەد حاننىڭ تاريحي ءرولى تولىق باعالانبادى
ەرەكشە, ايقىن تاريحي تۇلعالاردىڭ, ءوز زامانىنىڭ باتىرلارىنىڭ, ءوز وتانىنىڭ داڭقتى ۇلدارىنىڭ تاعدىرى – تاريحتىڭ اجىراماس بولىگى. ءبىز اتا-بابالار ءومىرىنىڭ قۇدىرەتتى كەزەڭدەرىن, ءوز ەلدەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىن جانە باسقا ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ ومىرىنە قاتىسىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ماسكەۋدىڭ كورەگەن كنيازدەرى قۇرعان قاسىم حاندىعى ءوزىنىڭ ەكى ءجۇز جىلدىق تاريحىندا تەك رەسەي مەملەكەتىنىڭ نىعايۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ماسكەۋ ديپلوماتياسى مەن ءوز زامانىنىڭ ديپلوماتيالىق كادرلارىنىڭ ۇياسى بولۋداعى ماڭىزدى ءرولىن مويىندايدى. تاريحي ورىس-قازاق مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن بەلسەندى قىزىعۋشىلىعىنىڭ ويانۋ كەزەڭىندەگى كەلىسسوزدەرىندە وراز-مۇحاممەد حاننىڭ بىتىمگەر ءرولى باسىم بولدى. XVIII عاسىردا قازاق حاندارىنىڭ رەسەي بوداندىعىن مويىنداۋمەن اياقتالعان رەسەي مەن قازاق دالاسى اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ كاتاليزاتورى ءرولىن اسىرەسە وراز-مۇحاممەد باسقارعان كەزەڭدەگى قاسىم حاندىعى اتقاردى دەپ ايتۋعا بولادى.
ماسكەۋدەگى عىلىمي كونفەرەنتسيادا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورىس تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى اندرەي بەلياكوۆ «مۇمكىن, وراز-مۇحاممەد قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى تۇڭعىش ەلشىسى, ىزگى نيەتتى ديپلوماتى بولعان شىعار. وراز-مۇحاممەد ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردى جاي عانا باستاۋشىسى ەمەس, ەكى ەلدىڭ ىقپالداسۋىنا اسەر ەتكەن تۇلعا», دەپ اتاپ ءوتۋى تەگىن ەمەس. ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ الەۋمەتتىك عىلىمدار تۋرالى عىلىمي اقپارات ينستيتۋتىنىڭ وركەنيەتتەردى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى يليا زايتسەۆ بەلسەندى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولعان قازاق سۇلتانىنىڭ عىلىمداعى تاريحي ورنى عانا ەمەس, ساياسي قىزمەتى تۋراسىندا دا جالعاستى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتتى.
وسىلايشا, تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, جاڭا بۋىننىڭ وتكەن زاماندارداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن مويىنداۋى قازاقستان-رەسەي قاتىناستارىنىڭ قازىرگى كەزەڭىنىڭ جارقىن بەينەسى بولا الادى. ولاردىڭ تەرەڭ جانە اجىراماس بايلانىسىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە وتكەن كۇندەردىڭ ءبىر تامىرلىلىعى, سونىمەن بىرگە, ءبىر-ءبىرىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن يەلەنۋ مەن ساقتاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان حالىقتاردىڭ گەنەتيكالىق جادى, ءالى دە ءبىرتۇتاس ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى باسقا ەل جانە حالىقتاردىڭ ىستەرىندە شەشۋشى اسەرگە يە. رەسەي تاريحىندا الار ورنى وراسان زور, بىراق ءالى دە ءوز باعاسىن تاپپاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ قابىرىن قالپىنا كەلتىرۋ – تاريحي ساباقتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جانە اتا-بابالارىمىزدىڭ قابىرلەرىنە تاعزىمنىڭ ۇلگىسى, وتكەن كەزەڭ باتىرلارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەن جەتىستىكتەرىنە ەرەكشە كوڭىل قويۋدىڭ بەلگىسى.
وراز-مۇحاممەد حاننىڭ بۇگىنگى تاريح بەتتەرىنەن كورىنىس بەرگەن باتىلدىق, ادالدىق جانە دانالىق ساباقتارى ازاماتتاردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋدىڭ, جاستارعا قۇندى باعدار كورسەتۋدىڭ, ادال قىزمەت پەن مەملەكەتتىك يدەياعا شىنايىلىقتىڭ, جەر مەن حالىقتى بىرىكتىرە ءبىلۋ مەن سول تاريحي قاۋىمداستىقتىڭ اسا ماڭىزدى ۇلگىسى.
نۇرعالي نۇرتاي
ماسكەۋ