مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ تەمىرقازىعى ءتول ۆاليۋتاسى ەكەنى تۇسىنىكتى. قازاق ەلى دەربەس قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا تاۋەكەل ەتكەنىنە شيرەك عاسىردان اسىپ بارادى. جاھاندىق نارىقتاعى قۇبىلمالى احۋال قازاقستاننىڭ دا قارجىلىق نارىعىنا ىقپالىن تيگىزۋدە. بيىل دا ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جانە اقشا-نەسيەلىك ساياساتىندا بىرقاتار وزگەرىس بولدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن تاۋەلسىز باعالاۋ ۇيىمدارى جىل باسىنان بەرگى ەلدەگى قارجىلىق جانە اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ الدىن الا مالىمەتتەرىن جاريالاي باستادى. بۇرناعى جىلدارداي ەمەس, بيىل ەلدەگى قارجىلىق جانە اقشا-نەسيە احۋالى مۇناي باعاسى مەن ماكروەكونوميكالىق قاتىناستار سەكىلدى سىرتقى فاكتورلاردان ىشكى وزگەرىستەرگە كوبىرەك تاۋەلدى بولعانى بايقالادى.
جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمنىڭ ءوسۋى سالدارىنان حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ ارتۋى ينفلياتسيانى كۇشەيتىپ, تيىسىنشە بازالىق مولشەرلەمەنى وسىرۋگە تۇرتكى بولسا, ۇلتتىق بانكتىڭ اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋدى (AQR) باستاۋى مەن قارجىلىق باقىلاۋ قۇزىرەتىنىڭ جاڭا مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ تۋرالى شەشىمى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قوسىمشا قورلاندىرىلۋىنا العىشارت بولدى. دەگەنمەن اكتسيونەرلەردىڭ بانك اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن قانشالىقتى وڭالتقانىن كەلەر جىلدىڭ باسىندا AQR قورىتىندىسى شىققان كەزدە بىلەتىن بولامىز.
باس بانك پەن ۇكىمەت جۇمىسىنداعى قايشىلىق
جىل باسىندا 4-6 پايىز ارالىعىندا بولادى دەپ جوسپارلانعان ينفلياتسيا قازانعا دەيىن 5,7 پايىز شاماسىندا ساقتالعان-دى. الايدا سوڭعى ايدا تاعى كوتەرىلىپ 5,8 پايىزعا جەتتى. ەگەر ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن 9 پايىزدان 9,25 پايىزعا وسىرمەگەندە كورسەتكىش بۇدان دا جوعارىلاپ, 6 پايىزدان اسىپ كەتەر مە ەدى؟!
جالپى بيىل ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ مۇددەلەرىن بىرىنە ءبىرى قاراما-قارسى قويدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جىل باسىنان بەرى ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا وراي بىرقاتار الەۋمەتتىك جاڭالىقتى قولعا الدى. ەڭ تومەنگى جالاقى مەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىعى ءوسىپ, جاردەماقى ۇلعايدى. مۇنىڭ تەرىس جاعى – كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى, سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك ءبىرشاما قىمباتتادى. ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, جىل باسىنان بەرى تاماق باعاسى 9,7 پايىزعا وسكەنى سونىڭ دالەلى. سونىڭ ىشىندە شەتەلدەردەن يمپورتتالاتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى, ايتالىق كوكونىس – 40,4 پايىز قىمباتتاپ كەتكەن ەكەن. ال كۇرىش, كونديتەرلىك ونىمدەر مەن وسىمدىك مايىنىڭ باعاسى 10 پايىز شاماسىندا وسكەن.
ءسوز جوق, ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك كامپانياسى ساياسي ۇپاي اكەلگەنى ءسوزسىز. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالى دا ءبىرشاما جاقسارىپ قالعانداي كورىنەدى. دەگەنمەن, بۇل ۇلتتىق بانك ءۇشىن جاڭا ماسەلە تۋىنداتتى. ينفلياتسيانى 4-6 پايىز ارالىعىندا ۇستاپ تۇرۋعا مىندەتتەلگەن باس بانك جاعدايعا ءوزى ارالاسپاعاندا, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ كورسەتكىشى 6 پايىزدان اسىپ كەتەر ەدى. وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى تومەندەپ كەلە جاتقان تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى قايتادان ءوسىپ, 9 پايىزدان 9,25 پايىزعا جەتتى. دەگەنمەن, ابىروي بولعاندا, بانكتەردىڭ بيزنەستى قارجىلاندىرۋ كورسەتكىشى تومەندەي قويمادى.
«ۇلتتىق بانك قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ كەرەك»
وسى ورايدا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ ماۋسىمدىق بايانداماسىندا جوعارىدا اتالعانداي ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ساياساتى قايشى كەلمەۋى ءۇشىن مىناداي ۇسىنىستار ايتىلدى.
بىرىنشىدەن, ۇلتتىق بانكتىڭ تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باس بانكتىڭ كەي قىزمەتتەرى مەن اكتيۆتەرىن باسەكەلەستىك ورتاعا بەرگەن ءجون. قازىر ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن ساۋىن سيىرعا اينالىپ وتىر. بۇل تۋرالى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا ماسەلە كوتەرىپ, بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى ازايتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇلتتىق بانك شوتتارىنا اقشا سالۋىن ايتقان-دى. ياعني, قارجى ينستيتۋتتارى ارتىق اقشانى بيزنەسكە بەرۋدىڭ ورنىنا ۇلتتىق بانكتىڭ 9 پايىزدىق دەپوزيتىنە سالعاندى ارتىق ساناپ وتىر.
ەكىنشىدەن, ۇكىمەت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باستامالار قابىلداعاندا ۇلتتىق بانكتىڭ پىكىرىمەن ساناسۋى كەرەك. جوعارىدا اتالعانداي, ۇكىمەتتىڭ حالىق تابىسىن كوبەيتكەنى ۇلتتىق بانك ءۇشىن پروبلەماعا اينالماۋى جاعىن ويلاستىرعان ءجون. ول ءۇشىن ۇلتتىق بانك تە, ۇكىمەت تە ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى باعامداپ, ءبىر ساياساتتى ۇستانۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, كاپيتال نارىعىن دامىتىپ, دوللارسىزداندىرۋ ساياساتىن كۇشەيتۋ قاجەت. دەگەنمەن بۇل ماسەلە قازىر قارجىگەرلەر اراسىندا ەكىۇداي پىكىر تۋدىرۋدا. ۇلتتىق بانك ءۇشىن, ارينە, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇرانىستىڭ ارتقانى ءتيىمدى. دەگەنمەن, ءىس جۇزىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانك باسشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, دوللارسىزداندىرۋدىڭ كەسىرىنەن بيزنەسمەندەر ارتىق اقشالارىن ەلدەن سىرتقا شىعارىپ جاتىر.
ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋدى بىرتىندەپ ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىسى كەرىسىنشە كاسىپكەرلەرگە جاقپاۋى مۇمكىن. بىراق ۇزاقمەرزىمدى بولاشاقتا بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور اقشاسىن بيزنەسكە ۇيلەستىرىپ بەرۋدىڭ بيزنەستى دامىتۋعا ىقپالى شامالى ەكەنى ونسىز دا تۇسىنىكتى.
جابىلاتىن بانك قالمادى
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ بانك سەكتورىنا كومەكتەسۋى جاعدايدى جاقسارتقانىمەن, شىعىنى تىم كوپ بولدى. بانكتەردىڭ پورتفەلى قازىر ايتارلىقتاي وڭالعانىمەن, قارجى ۇيىمدارى ءالى دە بولسا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋگە اسىعار ەمەس. ۋاقىت وتكەن سايىن بيزنەسكە بەرىلگەن قارىزدان گورى تۇتىنۋ نەسيەسىنىڭ ءوسىپ بارا جاتقانى بايقالادى. راس, سوڭعى بىرەر توقساندا بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە كولەمى ازداپ وسكەنىمەن, اينالىپ كەلگەندە بۇل دا مەملەكەتتىڭ بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن بولگەن جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەرى. ياعني, بانكتەر ءالى دە بيزنەسكە سەنبەيدى دەگەن ءسوز. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارى بىلتىر دا مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋىن ازايتۋعا شاقىرعان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن سۋبسيديا ءبولۋدىڭ بانكتەرگە تىكەلەي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى جوق.
بيىل باستالعان بانكتەردىڭ اكتيۆتەرىن باعالاۋ (AQR) ناۋقانى كەلەر جىلدىڭ باسىندا اياقتالىپ, ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نارىقتاعى ورنى قانشالىقتى مىعىم ەكەنى بەلگىلى بولادى. ياعني, الدىن الا بولجام بويىنشا, نەسيە پورتفەلى ناشار بانكتەرگە قارسى ۇلتتىق بانك شارا قولدانباق. ءتىپتى, ليتسەنزياسىن قايتا الىپ قويۋى ىقتيمال. دەگەنمەن, وتاندىق كەي ساراپشىلار ەندى ەشقانداي بانك جابىلمايدى دەگەن پىكىردە. بىرىگەتىن بانكتەر بىرىكتىرىلدى, «ارتىق» بانكتەر جابىلدى. قازىرگى 28 بانكتىڭ كەيبىرى ايتارلىقتاي ساپالى بولماسا دا, ونىڭ ارتىندا تۇرعان اكتسيونەرلەرى ىقپالدى. سول سەبەپتى ەگەر AQR ناتيجەسى بويىنشا كەي بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىنىڭ تىم ناشار ەكەنى انىقتالىپ جاتسا, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن تاعى قولداۋ كورسەتۋى مۇمكىن. ياعني, بانك سەكتورى ءالى دە ساۋىقتىرىلۋى ىقتيمال. ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارى بولسا بۇدان بىلاي بانك سەكتورىنا مەملەكەت اقشاسىن ءبولۋدى توقتاتۋ كەرەك دەيدى.