وتباسى قۇندىلىقتارى بۇگىندە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جايتتاردىڭ تاساسىندا قالىپ بارادى. بۇتىندەي ءبىر وتباسىنىڭ جۇگىن ارقالايتىن بىرقاتار ەر ازاماتتاردىڭ دا, جان جىلۋىمەن بالالارىن ۇيىتىپ وتىرۋعا ءتيىستى كەيبىر انالاردىڭ دا ءوز مىندەتىنە سالعىرت قاراۋىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن شاڭىراقتان بەرەكە كەتە باستادى. ماماندار ونىڭ سەبەپتەرىن وتباسى مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىمەن تۇسىندىرسە, ەلىمىزدەگى اجىراسۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ جىلدان-جىلعا ۇلعايۋى سالدارىنان بالالار قۇقىعى نازاردان تىس قالۋدا.
بۇگىندە بالا, اتا-انا, وتباسى قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. دەرەكتەر بويىنشا, الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە اجىراسۋ كورسەتكىشى جاعىنان قازاقستان الدىڭعى ورىنداردا تۇر. اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەلىمىزدە 63 917 نەكە تىركەلسە, اجىراسقان وتباسىلار 29 073-ءتى قۇراپ, 45,5 پايىزعا جەتكەن.
قوعامداعى وسى ءبىر كەلەڭسىز جايتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بيىل ماۋسىم ايىنان باستاپ وڭىرلەردە جوعارى سوت باستاماسىمەن جانە اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن وتباسى سوتتارى جانىندا «باقىتتى وتباسى» اتتى رەسۋرستىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلعان بولاتىن.
رەسۋرستىق قولداۋ ورتالىعى قاناتقاقتى جوباسىنىڭ قورىتىندىسىن تالقىلاۋعا سوت جۇيەسى ماماندارى جانە ۇەۇ وكىلدەرى جينالىپ, وڭىرلەردەگى احۋالعا بايلانىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
«ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى» ۇاق مەملەكەتتىك گرانتى نەگىزىندە وسى جوبانى جۇزەگە اسىرعان «داعدارىستى ورتالىق وداعى» زتب باسقارما ءتورايىمى زۋلفيا بايساقوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاسوسپىرىمدەردى قورعاۋعا بايلانىستى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. سەبەبى اجىراسۋ بارىسىندا تاراپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن رەنىشى بالالاردى كەلەڭسىز جايتتارعا كۋا بولۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ونداي جاعدايلاردا بالا جالتاقتاپ, ابىگەرگە تۇسەدى. اجىراسۋ جاعدايىندا بالالار اتا-اناسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بىردەي ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. زۋلفيا بايساقوۆا مۇنىمەن قوسا وتباسىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا داعدارىستى رەسۋرستى ورتالىقتار قىزمەتى سوت جۇيەسىنەن قاشىقتىقتا جۇزەگە اسقانى دۇرىس دەپ بىلەدى. ياعني, ازاماتتىق حال-اكتىلەردى تىركەۋ ورنى نەكەنى زاڭداستىرىپ قانا قويماي, وتباسىلىق ومىرگە قاتىستى تەرەڭ ماعۇلماتتار بەرەتىن ورتالىققا اينالسا يگى. ونداي ورتالىقتار احات جانىندا جەكەلەگەن ينستيتۋت رەتىندە وتباسى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋى قاجەت.
جوبا اياسىندا نۇر-سۇلتان, الماتى, قاراعاندى, اتىراۋ, وسكەمەن, تاراز, پەتروپاۆل جانە قوستاناي سياقتى ەلىمىزدىڭ 8 قالاسىندا 12 ورتالىق پەن 4 كابينەت جۇمىس ىستەدى. وندا پسيحولوگتار, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, زاڭگەرلەر مەن مەدياتورلار وتباسىن قۇرۋ مەن اجىراسۋعا جول بەرمەۋ باعىتىندا كەڭەستەر بەرگەن بولاتىن. «باقىتتى وتباسى» الەۋمەتتىك جوباسىنىڭ ساراپشىسى ەلۆيرا ۆاتلينا اتاپ وتكەندەي, رەسۋرستى ورتالىقتارعا ءوتىنىش بەرگەن 2030 وتباسى مۇشەلەرىنىڭ 774-ءى تاتۋلاسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن. الايدا, شاڭىراق كوتەرگەندەرىنە 1-2 جىل بولعان جاس وتباسىلار بالاسىنىڭ بار ەكەندىگىنە قاراماستان, اجىراسۋعا جىلدام شەشىم قابىلداعان. ال ۇيلەنگەندەرىنە 5-10 جىل بولعان وتباسىلارعا ءۇشىنشى جاقتىڭ ىقپالى, بالا كوتەرمەۋ, تۇرمىستىق قيىندىقتار, ەر ادامنىڭ قول كوتەرۋى سياقتى سەبەپتەر ىقپال ەتكەن. اجىراسۋعا كوپ جاعدايدا ايەلدەر باستاماشى بولسا, دەرەكتەر بويىنشا ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ 1397-ءسى ايەلدەر, ال 268-ءىن ەر ادامدار قۇرايدى. ال شاعىم تۇسىرگەن 1602 وتباسىندا تۇگەلدەي بالالارى ءوسىپ كەلەدى.
جامبىل وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى, وتباسى سوتى قاناتقاقتى جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى گ.اسىلبەك رەسپۋبليكا بويىنشا اجىراسۋ كورسەتكىشتەرى جوعارى ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, سوتتار تاجىريبەسىندەگى كورسەتكىشتەرگە توقتالدى. ال قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسقان مەرزىمدە اجىراسۋعا ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ 20-30 پايىزى تاتۋلاسۋعا كەلىسىم بەرىپ, 25 پايىزى اجىراسۋدان باس تارتقان. اجىراسۋ شاعىمدارى بۇرىن سوتتاردا قارالعانمەن, ونىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ جاعدايدا ەسكەرىلە بەرمەيتىن. قازىرگى كەزدە كاسىبي ماماندار ءوزارا ىقپالداستىق, مەموراندۋمدار اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتسا, الداعى ۋاقىتتا بىلىكتى ماماندار شتاتىن قۇرۋعا وبلىستىق اكىمدىكتەر اتسالىسۋى قاجەت, دەيدى مامان.
قوستاناي وبلىسى بويىنشا رەسۋرستىق ورتالىقتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ن.كاسيۋك رەسپۋبليكا بويىنشا اجىراسۋ كورسەتكىشتەرى جوعارى ايماقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايماقتا 2019 جىلى 8 ايدا 65 پايىز بولسا, تىپتەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇراتىن, تۋ كورسەتكىشى جوعارى سانالاتىن امانگەلدى, جانگەلدى اۋداندارىندا اجىراسۋ كورسەتكىشى 40 پايىزعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. 2018 جىلى وبلىس بويىنشا 55 پايىز بولسا, اتالعان اۋدانداردا 14 پايىزدى قۇراعان. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ جاعدايدا ااك الۋمەن بايلانىستى بولعان. ماماننىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىستىق جاعدايلاردىڭ قيىندىعى اجىراسۋعا سەبەپشى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مۇنداي كەرەعار جايتتار ءوڭىردىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وڭىردەگى قىستىڭ ۇزاق مەرزىمگە سوزىلۋى شارۋاشىلىقتاردا بەلسەندى ءىس-قيمىلدى قاجەت ەتەدى. ال شاڭىراقتار شايقالسا, تىرلىكتەن دە بەرەكە كەتەدى. سوندىقتان وتباسى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ قاجەت, دەدى ن.كاسيۋك.
شىعىس قازاقستان وبلىسى وسكەمەن قالاسىنداعى رەسۋرستىق ورتالىق جەتەكشىسى ن.احمەتقاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا ۋاقىتتىڭ تىعىز بولعانىنا قاراماستان, ناتيجەلى بولدى. ء«بىز العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ازاماتتاردى قابىلداۋ ورىندارىن سوتتاردان قاشىق, باقىلاۋ, تەكسەرۋ اۋماقتارىنان تىس جەرلەردە وتكىزۋدى ۇسىنعان بولاتىنبىز. سوتتارمەن بىرلەسكەن جۇمىس بارىسىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ورتالىققا ەر ادامدار دا كەلە باستادى. كوپ جاعدايدا اجىراسۋعا باستاماشى بولاتىن ايەلدەر ەكەنى انىقتالدى. ال جوبا باستالعان ماۋسىم ايىندا اجىراسۋ كورسەتكىشى 60 پايىز بولسا, قازىرگى كەزدە 49 پايىزعا تومەندەدى» دەيدى مامان.
تۇركىستان وبلىسى بويىنشا كوپ بالالى انالار بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى ب.ورداباەۆا وتباسىلىق ومىرگە ەر بالانى دا, قىزدى دا دايىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى نازاردان تىس قالىپ بارا جاتقانىن ايتادى. بالاعا ءتيىستى ءبىلىم بەرۋ, ەلىنە لايىقتى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋ ءاربىر وتباسىنىڭ جاۋاپتى مىندەتى دەسەك, بۇگىندە دەموگرافيالىق كورسەتكىشى جوعارى قازاقى وڭىردەگى اجىراسۋ كورسەتكىشتەرى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. مىسالى, 2019 جىلى نەكەلەسۋگە 10 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسسە, 2500 اجىراسۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن.
اتىراۋ وبلىسى وتباسىلىق سوتى جانىنداعى رەسۋرستىق ورتالىق جەتەكشىسى ا.تاحيتاليەۆا اتاپ وتكەندەي, اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا ورتالىققا 1515 شاعىم كەلىپ تۇسكەن. ال رەسۋرستى ورتالىقتىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە اجىراسۋ رايىنان قايتىپ, تاتۋلاسىپ جاتقان وتباسىلار بار ەكەنى قۋانتادى. ايماق ماماندارىن جاس وتباسىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋى, ال ەرەسەكتەردىڭ ومىرلىك ماسەلەلەردى قابىلداۋدا جەڭىلتەكتىككە سالىناتىنى الاڭداتىپ وتىر.
وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسقان قاناتقاقتى جوبا كوپتەگەن وتباسىلاردىڭ قايتا تابىسۋىنا ىقپال ەتتى. تۇرمىس تاۋقىمەتىنىڭ تاساسىندا قالعان قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدە, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىندىرۋدە قوعامدىق ۇيىمدار جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. بىراق كاسىبي مامانداردىڭ كەڭەسىنە ءزارۋ بولىپ وتىرعان شالعايداعى اۋىلدار قانشاما؟ وسى ورايدا ماماندار مەملەكەتتىڭ ازاماتتىق قوعاممەن بەلسەندى جۇمىسى جالعاسىن تابۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ وتىر.
الماتى