– «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءجۇز جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا گازەتتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە وزىڭىزبەن اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك. ءسىز باسقارعان تۇستا «ەگەمەن قازاقستان» قانداي گازەت ەدى؟ ءسىز گازەتكە قانداي جاڭالىق الىپ كەلدىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا گازەتتىڭ تارالىمى از بولدى. ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان شاق. مەن گازەتكە تۋرا سونداي كەزدە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدىم. «باس رەداكتور قانداي بولسا, گازەت سونداي بولادى» دەگەن ەسكىدەن كەلە جاتقان ءسوز بار. بۇل تاۋەلسىزدىك زامانىندا شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى سىندى مىقتى ادامدار باسقارعان گازەت. مەنىڭ الدىمدا سولار سالىپ كەتكەن جولدى جالعاستىرۋ, گازەتتى ءارى قاراي جەتىلدىرە ءتۇسۋ مىندەتى تۇردى. وعان قوسا گازەتتىڭ تيراجىن كوتەرۋ ماسەلەسىن دە كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەنىمىز جوق.
گازەتكە كەلگەن كۇننەن باستاپ جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ ماسەلەسىن قولعا الدىم. الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان, ءۇيسىز-كۇيسىز, «مەملەكەتتىك قىزمەتشى» دەيتىن ساناتقا كىرمەگەندىكتەن, كەزەكپەن باسپانا دا الا المايتىن جۋرناليستەرگە باسپانا اپەرۋگە بارىنشا كۇش سالدىم. ەكىنشىدەن, سول كەزەڭدەردە مەن جۋرناليست رەتىندە پرەزيدەنتپەن بىرگە رەسمي ساپارلارعا شىعا ءجۇرىپ, كوپتەگەن تاريحي وقيعالارعا كۋا بولدىم. سونىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدىسى – ەل ورداسىنىڭ قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشىرىلۋى. بۇل شەشىمدى ەلباسى اۋسترالياعا بارعاندا قابىلدادى. سيدنەي, مەلبۋرن قالالارىنداعى ءىسساپار بىتكەن سوڭ كانبەرراعا كەلدىك. گۇل جايناعان كانبەررانى كورگەن سوڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنا تەلەفون شالدى دا, «كوشكە دايىندالىڭدار», دەدى. مەن وسى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولدىم. مۇنى «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى حالىققا ءبىرىنشى بولىپ جەتكىزدىك. سونداي-اق تاعدىرىما جوعارى كەڭەسكە دەپۋتات بولعان كەزىمدە استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋگە داۋىس بەرۋ, «ەگەمەندە» ىستەي ءجۇرىپ ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە اقمولانى استانا دەپ اتاۋعا داۋىس بەرۋ جازىلىپتى.
اۋستراليادان ەلگە ورالعان سوڭ ەلباسى كوپ ۇزاماي كوشتى باستادى. الماتىنىڭ اۋەجايىنان شىعارىپ سالىپ تۇرمىز. ءبىر كەزدە نۇراعاڭ الاتاۋعا قاراپ تۇرىپ: ء«بىز الاتاۋعا سىيماي بارا جاتقان جوقپىز. ءبىز الاتاۋدى قيماي بارامىز» دەدى. سوسىن بىزگە بۇرىلىپ قاراپ, «ەگەمەن» دە كوشۋى كەرەك» دەدى. بۇل ءسوز بىزگە جايلانىپ وتىرۋعا بولمايتىنىن كورسەتتى.
– ونىڭ الدىندا دايىندىق جاساماپ پا ەدىڭىزدەر؟
– اقىرىنداپ دايىندالىپ جاتقانبىز. بىراق الگى سوزدەن كەيىن ەدەل-جەدەل كوشۋگە تۋرا كەلدى. اقمولادا الدىمەن تىلشىلەر قوسىنى اشىلدى. بىرنەشە جۋرناليسكە ءۇي ساتىپ الىپ بەردىك. سول كەزەڭدەردە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى جانىبەك كارىبجانوۆ دەيتىن ازامات ەدى. ءبىرىنشى ورىنباسارى قۋانىش الپىسباەۆ. قالانىڭ اكىمى امانجول بولەكباەۆ. بۇل كىسىلەردىڭ بارىمەن كەزىندە كومسومول ۇيىمىندا قاتار قىزمەت اتقارعاندىقتان, جەكە ارا-قاتىناسىمىز دا ءتۇزۋ ەدى. كوشىپ كەلگەن بەتتە كومەك سۇرادىق. ارينە جوعارى جاقتان دا ۇسىنىس ءتۇستى. دەسە دە جەكە ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسى شەشۋشى ءرول اتقارعانىن ايتۋىمىز كەرەك. گازەت رەداكتسياسى بۇرىنعى تسەلينوگراد اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بوس عيماراتىنا ورنالاستى. 25 ادامعا ءۇي الىپ بەردىك. اقمولادان بەس بولمەلى پاتەر الىپ, وعان وتباسىن قۇرماعان جاستار كوشىپ كەلدى. «ال ەندى جاعدايلارىڭ جاسالدى. جازۋ – سەندەرگە سەرت» دەدىك.
– كامال سمايىلوۆ پەن شەرحان مۇرتازانىڭ اتاقتى حاتتارى دا ءسىزدىڭ تۇسىڭىزدا جازىلىپ, جاريالانعان جوق پا؟ سونىڭ ءمان-جايى قالاي بولىپ ەدى؟
– قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ۇستازىم شەرحان مۇرتازانى جۇمىسقا شاقىرعانىمدا ول كىسى بىردەن كەلىسپەي, جوتكىرىنىپ ۇزاق ويلاندى. ءوزىنىڭ سونداي مىنەزى بار ەدى. بىراق اڭگىمەنىڭ سوڭىندا كەلىسىپ, ءوزىنىڭ تالابىن قويدى. «باتىر ءۋاليحان, ساعان كەلىسەيىن. بىراق تالابىم بار. مەنىڭ جازعانىمدى كۇزەمەيسىڭ, تۇزەمەيسىڭ. قىسقارتىپ الىپ تاستامايسىڭ. سونداي بولعان جاعدايدا عانا كەلىسەمىن». مەن ۋادە بەرىپ, ەكەۋمىز قول الىستىق. مەن سول سوزىمدە تۇردىم.
شەراعاڭ «ەگەمەن قازاقستانعا» كەڭەسشى بولىپ كەلدى. سول كەزدەرى وپپوزيتسيالىق گازەتتەردىڭ ءبىرى «شەرحان مۇرتازا «ەگەمەننىڭ» بوساعاسىندا وتىر» دەپ جازىپتى. وعان شەراعاڭ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بوساعاسى جوق – ءبارى ءتور» دەپ جاۋاپ بەردى.
وسى كەزدە كامال سمايىلوۆ پەن شەرحان مۇرتازانىڭ اتاقتى حاتتارى جاريالاندى. بۇل حات شىنىن ايتقاندا كەزدەيسوقتىقتان تۋدى. ءبىر كۇنى كامال سەيىتجان ۇلى ماعان ماقالا الىپ كەلدى. ۇمىتپاسام ء«ححى عاسىر – قازاقستاننىڭ عاسىرى» عوي دەيمىن. كامەكەڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى ساراپتاۋ جاعىنان ءىرى مامان ەدى. ماقالادا ستاتيستيكانى جاقسى پايدالانعان. ونى گازەتكە جاريالاپ جىبەردىك. ەرتەسىنە تاڭەرتەڭ كابينەتكە شەراعاڭ كەلدى. قولىنا گازەتتى بۇكتەپ ۇستاپ العان. كەلدى دە گازەتتىڭ بۇكتەۋىن جازدى. ء«ۋاش, مەن مىنانى وقىپ شىقتىم. جاقسى ەكەن. بىراق كامالدىڭ جازعانىنداي قازاقستان جارقىراپ تۇر ما؟ مەن ەندى وسىعان جاۋاپ جازسام بولا ما؟» دەدى. كەلىستىم. ول كىسىنىڭ تەز جازاتىن قاسيەتى بار ەدى. ەرتەسىنە جازعان ماقالاسىن ماعان الىپ كەلدى. ول ەكى قالامگەردىڭ وي ءبولىسۋى بولدى. جەكە پىكىرلەرى. رەسمي ەكونوميكالىق ساراپتاما ەمەس. سودان گازەتكە شىعىپ كەتتى. قوعامدا رەزونانس تۋدى. جۇرت «كەلەسى ءنومىر قاشان شىعادى؟» دەپ كۇتەتىن بولدى. بۇل حاتتاردا ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كوتەرىلدى. بۇگىنگى ايتىپ جۇرگەن ماسەلەلەر سول حاتتاردىڭ ىشىندە قوزعالعان ەدى. بولاشاقتىڭ اقپاراتى قانداي بولاتىنىن كامال سمايىلوۆ بولجاپ جازدى. عالامتوردىڭ كۇشەيەتىنىن, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الدان شىعاتىنىن جازدى. شەراعاڭ بۇعان جاھاندانۋ ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى جويىپ جىبەرمەي مە, ءابجىلانداي ارباپ, جاستاردىڭ سانا-سەزىمىن ۋلاماي ما دەگەن مازمۇنداعى جاۋاپ جازعان. ەكى قالامگەر سول ۋاقىتتا زاماننىڭ ءسوزىن سويلەدى. قازىر ءبىز سول ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەر ەلىمىزدىڭ ساياساتىنا اسەر ەتىپ جاتىر. ءارتۇرلى دەڭگەيدە سوعان ارقا سۇيەپ وتىرعان ادامدار بار. قازىر 2700-دەي باق تىركەلگەن بولسا, سونىڭ 30 پايىزى عانا ۇكىمەتتىڭ قولىندا, قالعان جەتپىس پايىزى جەكەلەگەن ادامدارعا, پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمدارعا تيەسىلى. اقپارات الۋدىڭ كوزى دە, جولى دا كەڭ. بۇل اقپاراتتاردىڭ قايسىسى وتىرىك, قايسىسى شىن دەيتىن ماسەلە شىقتى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. وعان قوسا الەۋمەتتىك جەلىلەر ادامداردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن تىم ارتتىرىپ جىبەردى. مۇنىڭ جاقسى دا, جامان دا جاعى بار. ارينە قازىرگى قوعامداعى جاعدايعا بىردەن باعا بەرۋ قيىنداۋ. بۇل جەردە ۇلى ادامداردىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ كەڭدىگىن, بولاشاقتى ءدال بولجاعانىن ايتقىم كەلگەن.
– ءسىزدىڭ تۇسىڭىزدا تاعى قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلدى, قانداي ىستەرگە باستاماشى بولدىڭىز؟
– ول تۇستاعى ەڭ ۇلكەن شارۋا – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن استاناعا كوشىرۋ پروتسەسى ويداعىداي اياقتالدى. ەكىنشىدەن, سول كەزەڭدەردە قازاقستاننىڭ تاريحىن تۇگەندەي باستادىق. ءبىر جىل بويى قازاق حاندىعىنان بەرگى كەزەڭگە دەيىنگى ەلدىڭ تاريحى جازىلدى. وعان مامبەت قويگەلدى, تالاس وماربەكوۆ, بەرەكەت كارىباەۆ, بۇركىت اياعان سىندى عالىم تاريحشىلار تارتىلدى. گازەت بەتىندە مايەكتى ماتەريالدار شىقتى. ول كەزەڭدەردە بۇل ماسەلەنى كوتەرۋ قيىنداۋ ەدى. بۇل دا حالىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاپتى. باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانى كەزىندە الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا گازەتتىڭ كوشپەلى ءماجىلىسىن ۇيىمداستىرىپ, حالىقپەن كەزدەستىك. بۇل ءىسساپارلاردىڭ باسى-قاسىندا شەرحان مۇرتازا, ءادىل دۇيسەنبەكتەر ءجۇردى. اقىرىن-اقىرىن گازەتتىڭ تيراجى دا, بەدەلى دە ءوستى. جۋرناليستەر قالىپتاستى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» دەگەن ايدارمەن ءبىرىنشى بەتكە ساياساتتا جۇرگەن جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ ولپى-سولپى, قيسىنسىز سوزدەرىن جاريالاپ جۇردىك. ول سوزدەرگە ەشقانداي تۇسىنىكتەمە جازباي, سول كۇيىندە باسىپ وتىردىق. ءبىر كۇنى جوعارى لاۋازىمداعى تولەگەن جۇكەەۆ حابارلاسىپ, راحمەتىن ايتتى. ء«اي, مىنا ءبىزدى ۇرىسپاي, سوقپاي, قيپاقتاماي ءوز سوزىمىزبەن ءوزىمىزدى باۋىزداپ جاتىرسىڭدار عوي» دەدى. بۇل دا جۋرناليستىك ادىستەردىڭ ءبىرى. سونداي-اق گازەتتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان «سىرعالىم» دەيتىن قوسىمشاسىن اشتىق. ونى جۇماگۇل سولتى شىعاردى. «جاس قازاق» دەگەن قوسىمشاسىن اشتىق. وعان عابيت مۇسىرەپ باسشىلىق جاسادى. ء«بىزدىڭ تاقىرىپتى الىپ كەتتى» دەپ باسقا گازەتتەرمەن تەكەتىرەسكە دە ءتۇسىپ قالعان كەزىمىز بار. بۇل دا ءبىزدىڭ ىزدەنىسىمىز ەدى. ناتيجەسىندە گازەت قالىپتاسىپ, وقىرماندار ورنىقتى.
– ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز كوشى-قونعا قاتىستى دا ءجيى ايتىلادى. 90-جىلداردا باستالعان كوشى-قونعا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى قانشالىقتى ءۇن قوستى؟
– ءيا, كوشى-قون ماسەلەسى ول جىلداردا وتە وزەكتى بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اسىرەسە موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىز قايتا كەرى كوشىپ كەتىپ جاتتى. سەبەپ – كەلگەن ادامدارعا دۇرىس جاعدايدىڭ جاسالماۋى. جۋرناليست گۇلزەينەپ سادىرقىزىنا «قازاق كوشى قايدا بارادى؟» دەگەن تاقىرىپپەن ساراپتاما ماقالا جازعىزىپ, ونى گازەتكە شىعاردىق. سوسىن گازەتتى ماجىلىستەگى كوميتەت توراعاسى ومىربەك جولداسبەكوۆكە جىبەردىك. ماقالانى وقىپ شىققان جولداسبەكوۆ كوميتەتتە تالقىلاپ, اقىن, ساياساتكەر اكىم ىسقاققا كوشى-قونعا بايلانىستى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى تاپسىرادى. سولايشا پارلامەنتتە ەڭ العاشقى قازاقشا زاڭ جوباسى دايىندالدى. ناتيجەسىندە اتامەكەنگە ورالعان قازاقتاردىڭ سانى بۇل كۇندەرى ميلليونعا جەتتى.
– ءسىزدىڭ «ەل مەن ەر», «پرەزيدەنت» اتتى كىتاپتاردىڭ اۆتورى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. ءسىز بۇل كىتاپتاردى جان قالاۋىڭىزبەن جازدىڭىز با؟
– ارينە. ەگەر كوزىڭ ءتۇسىپ وقىعان بولساڭ, ول كىتاپتارداعى ماقالالاردىڭ قاتارداعى قارا ماقالالار ەمەس ەكەنىن بايقار ەدىڭ. ونىڭ ىشىندە بوس ماقتاۋ, كوپىرمە سوزدەر جوق. ءبارى دەرلىك دەرەككە قۇرىلعان. دەرەك بولعاندا دا «كەشە قازاقستان پرەزيدەنتى اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە مىناداي ماسەلەلەر تالقىلانىپ, مىناداي شەشىم قابىلداندى» دەيتىن ەمەس, ۇلكەن تۇلعالاردىڭ ديكتافونعا جازىلعان وي-پىكىرلەرىن قورىتىپ, ونى سۇحبات, پۋبليتسيستيكالىق ماقالا, ەسسە تۇرىندە دايىندادىم. ەلباسىنىڭ سينگاپۋرعا بارعان ساپارىندا لي كۋان يۋمەن سۇحباتىن جازىپ العام. مالايزياعا بارعان ساپارىندا بولعان سۇحباتتارىن دا ديكتافونعا تۇسىرگەم. وسى تەكتەس كولەمدى سۇحباتتار, ءوزىم كۋا بولعان ءتۇرلى وقيعالار ەلباسى جايلى كىتاپتاردىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولدى. جۇرت بىلە بەرمەيتىن نارسەلەردى جاريالاپ ءجۇردىم. مىسالى, پرەزيدەنت موڭعولياعا بارعان ساپارىندا قازاقتاردى اتاقونىسىنا اۋدارۋدىڭ كەدەرگىلەرى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى. ول كەزەڭدەردە كوشىپ كەلگەن قازاقتاردىڭ مالدارىن موڭعوليا ۇكىمەتى اسىل تۇقىمدى مال دەپ الىپ قالاتىن. پرەزيدەنت وسى ماسەلەنى ايتتى. ماسەلەنى شەشۋدى سۇرادى. سوندا موڭعوليا پرەزيدەنتى رەسەي مەن موڭعوليا اراسىنداعى 45 كيلومەتر جەردىڭ ماسەلەسىن, قازاقستان مەن بايانولگەي اراسىندا اۋەجولى بايلانىسىن شەشۋدى سۇرادى. بۇل ماسەلەلەر كەيىن شەشىلدى.
– جەرگە بايلانىستى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. سولجەنيتسىننىڭ «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ» ماقالاسى دا سول كەزەڭدەردە اتاعى جەر جارىپ تۇردى ەمەس پە؟ وسى ماسەلەلەر كەيىن قالاي رەتتەلدى؟
– ءيا, سولتۇستىك وڭىرلەردى ورىستىڭ جەرى دەگەنگە اكەپ تىرەدى عوي. ونداي اڭگىمەنى اۋزى بارىپ قالاي ايتقانىن تۇسىنبەيمىن. بىراق ەلباسى بۇل داۋعا نۇكتە قويعان سول كەزدە. ونىڭ دا كۋاسى بولعانىمدى ايتايىن. «ەگەمەندە» باسشى كەزىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين كرەملدە كەزدەستى. تاڭەرتەڭ كىرگەن. كەشكە دەيىن شىققان جوق. ءبىز جۋرناليستەر قاۋىمى كرەملدىڭ ىشىندە ەشقانداي اقپاراتسىز قالدىق. ءبىر كەزدە ورىس جۋرناليستەرى ارقىلى «ەلتسين مەن نازارباەۆتىڭ اراسىندا كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلە كوتەرىلىپ, سول شەشىلمەي جاتىر» دەگەن اقپارات جەتتى. جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى قاسيەتى نە؟ ول ءبىرىنشى بولىپ سۇراق قويۋ ەمەس پە؟ سۇراقتى باسقالار قويعاننان كەيىن كومەسكىدە قالىپ قوياسىڭ. قوس پرەزيدەنت جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىققان كەزدە العاشقى لەكپەن الدىڭعى قاتارعا شىقتىم دا: «بوريس نيكولاەۆيچ, كرەمل كۋلۋارىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ەكەۋىڭىزدىڭ اراڭىزدا كۇرمەۋى كەلمەيتىن نارسەنى شەشۋ قيىنداپ كەتتى دەگەندى ەستىپ قالدىق. وسى ماسەلەنى شەشە الدىڭىزدار ما؟ ءسىز قالاي ويلايسىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى؟» دەپ سۇراقتى قويىپ جىبەردىم. ەلتسين ءوزى ءىرى كىسى. ەكى يىعىن سەلكىلدەتىپ ك ۇلىپ, «ونداي اڭگىمە بولعانى راس. سىزدەردىڭ نازارباەۆتاي پرەزيدەنتتەرىڭىز تۇرعاندا, ول ماسەلەنى شەشتىك. ءبىز ءبارىن نولدىك دەڭگەيدەن باستايتىن بولدىق» دەپ جاۋاپ بەردى. سوسىن نولدىك دەڭگەي دەگەنگە نازارباەۆ تۇسىنىكتەمە بەردى. نولدىك دەڭگەي دەگەنىمىز – قازاقستاننىڭ رەسەيگە قارىزى جوق. رەسەيدىڭ قازاقستانعا قارىزى جوق. بارلىق ماسەلەنى باياعىداي بارتەر جاعدايىندا ەمەس, ءتيىستى ماسەلەلەرگە قارجى تولەپ شەشەمىز. بايقوڭىردى پايدالانعانى ءۇشىن ولار قارجى تولەيدى. ءوز وفيتسەرلەرىمىزدى دايىنداعانىمىز ءۇشىن ءبىز قارجى تولەيمىز. ياعني, شەكارامىز بۇرىنعى قالپىندا قالادى. شەكارانى ءبىر ەلى ولاي, ءبىر ەلى بۇلاي دەيتىن ماسەلە بولمايدى. ستراتەگيالىق ارىپتەس بولامىز. ناتيجەسىندە سولاي بولدى. قازاقستان شەكاراسى ماسەلەسى ويداعىداي شەشىلدى عوي.
– قازىر اقپاراتتار ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە شىعاتىن بولدى عوي. ءسىز الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالاناسىز با؟
– جەكە پاراقشا جۇرگىزبەيمىن. بىراق حاباردار بولىپ وتىرامىن. سۇحباتتارعا شاقىرعاندا تۇكتەن حابارسىز بولساڭ وتە ىڭعايسىز. پاراقشا جۇرگىزەيىن دەسەم ۋاقىتتى جەپ قوياتىن سياقتى. ونىڭ ورنىنا ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىعىممەن اينالىسقاندى دۇرىس كورەمىن. وسى كۇندەرى جامبىل تۋرالى رومان-ەتيۋد جازىپ ءبىتىردىم. كەنەسارى حان, ناۋرىزباي, سادىق سۇلتان تۋرالى ابىلايحانوۆتار اتتى دەرەكتى حيكاياتتىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدىم.
جۋرناليستيكادا, ساياساتتا كوپ جۇردىك. اعىمداعى ماسەلەلەرگە كوبىرەك نازار اۋدارىپپىن دا, شىعارماشىلىقتان كىشكەنە توسىنداپ قالىپپىن. ەندى ءوز شىعارماشىلىعىما كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ ءجۇرمىن.
– «اقموللا اقىننىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق, ال «قازاق ادەبيەتىندەگى ءدىني-اعارتۋشىلىق اعىم» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىڭىز. ء«جاديتشىل جىرلار», ء«ماشھۇر ءجۇسىپ» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەرىڭىز تاعى بار. ادەبيەتتەگى ءدىن تاقىرىبى ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– جالپى, ومىردە كەزدەيسوق جاعدايلار بولىپ جاتادى. مەن اۋەلى عىلىمدا اۋدارما ماسەلەسىمەن اينالىستىم. الماتىداعى اتاقتى №12-ءشى قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرگەم. ورىسشام دا تاۋىرلەۋ. ۋنيۆەرسيتەتتە ك.ش. قانافيەۆا دەگەن عالىم ۇستازىمىز ماعان سالتىكوۆ-ششەدريننىڭ «پۋتەم دوروگويۋ» دەگەن اڭگىمەسىن اۋدارىپ كەلۋدى ۇسىندى. مەن «جول-جونەكەي» دەگەن ات قويىپ, اۋدارىپ اپاردىم. ۇستازىمىز «وسىنى دامىت, وسىمەن اينالىس. مەن سەنى وزىمە شاكىرت ەتىپ الام» دەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, اتاقتى بەيسەنباي كەنجەباەۆ شاقىردى. ول مەنىمەن اڭگىمەلەسىپ, «سەن اۋدارماڭدى قوي دا, ۇلكەن ادەبيەتتىڭ ماسەلەسىمەن اينالىس. مەن ساعان ءدىني-اعارتۋشىلىق تاقىرىبىن بەرەيىن. كىتابي اقىندار بار. ءبىز سولاردى ادەبيەت تاريحىنا ورالتۋىمىز كەرەك. تاريحتا ازدى-كوپتى ءىز قالدىرعان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ اتتارى اتالىپ, تۇگەندەلۋى ءتيىس» دەدى. قىسقاسى, مەن ءدىني تاقىرىپقا سولاي كەلدىم.
– ءسىزدىڭ وسى كۇنگە جەتۋىڭىزگە, تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىڭىزعا ناقتى كىمدەردىڭ ىقپالى بولدى؟ ءسىزدى ومىردە كىمدەر قولدادى؟ جالپى, ءوزىڭىزدى ارمان-ماقساتى ورىندالعان, ومىردە جولى بولعان ادامداردىڭ قاتارىنا قوساسىز با؟
– «تاعدىرىمداعى تۇلعالار» دەگەن كىتابىم بار. سول كىتاپتا ءومىر جولىمدا كەزدەسكەن, قولداۋ بىلدىرگەن, ماعان ىقپالى تيگەن ادامداردىڭ بارلىعى تۋرالى جازدىم. ەڭ الدىمەن, «جەتىسۋ» گازەتىنە جۇمىسقا العان سارباس اقتاەۆ اعام تۋرالى ايتقىم كەلەدى. وقۋدى بىتىرگەن كەزدە اسپيرانتۋراعا سىرتتاي قابىلدانىپ, التى اي بويى جۇمىسسىز جۇرگەن كەزىم بولدى. ول كەزدە قازىرگىدەي گازەت-جۋرنال كوپ ەمەس. ساناۋلى عانا. سولاردىڭ ءبىرى – «جەتىسۋ» گازەتى. وندا جەتى جىل قىزمەت ىستەدىم. «قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بالالىعى «ۇلاندى», جاستىق شاعى «جاس الاشتى», دانالىعى «ەگەمەن قازاقستاندى» باسقارعان جالعىز جۋرناليست رەتىندە مەن وزىڭمەن ماقتانام. وزىمنەن شاكىرتىم وزدى دەپ ايتىپ جۇرەم» دەگەن سارباس اقتاەۆ ۇستازىمنىڭ ءسوزى مەن ءۇشىن ەڭ جوعارعى ماراپات. سول سياقتى شەرحان مۇرتازامەن قىزمەتتەس بولعانىمىزدى جاڭا ايتتىم. بەيسەنباي كەنجەباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, رىمعالي نۇرعالي سىندى كەزىندە سىيلاسقان, قولداعان تۇلعالار تۋرالى ارنايى جازدىم. ال ەندى ارمان-ماقسات كوپ قوي. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن قىزمەتتەر ىستەدىم. قىزمەت قۋىپ, قالامدى تاستاپ كەتكەن كەزىم بولعان ەمەس. قانداي قىزمەتتە جۇرسەم دە, قالامىما سۇيەندىم. جۋرناليستيكادا دا, عىلىمدا دا, ساياساتتا دا ءوز جولىمدى تاپتىم دەپ ەسەپتەيمىن.
– شاكىرتتەرىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. ولار كىمدەر؟
– شاكىرتتەرىم كوپ. ولار سان ءتۇرلى سالادا قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قالام اتتى قۇدىرەت. ءوز باسىم باۋىرجان وماروۆ, بەيبىت يساباەۆ, بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ, عابيت مۇسىرەپ, عالىمجان مەلدەشوۆ, تورەحان دانياروۆ, تالعات ايتباەۆ, قۇلتولەۋ مۇقاش, سەيىتقازى زەبەرحان ۇلى, جولداسبەك دۋاناباەۆ سىندى ازاماتتاردى ءوز شاكىرتتەرىم دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»