جاقىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا رەسەي عا سولتۇستىك ءسىبىر بولىگىنە قاراستى سانى از حالىقتار ماسەلەسى جانە گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ عالىمى كەلدى.
ەكىجاقتى مەموراندۋم اياسىندا بىرنەشە عىلىمي شاراعا قاتىسقان عالىمداردى 92 جاستاعى ف.ع.د., پروفەسسور, اكادەميك پەتر سلەپتسوۆ باستاپ كەلگەن بولاتىن. ياكۋتيالىق دەلەگاتسيا وتكەن ءبىر اپتانىڭ ىشىندە بىرنەشە ءىس-شاراعا قاتىستى.
ياكۋتيالىق عالىمدار تۋرالى مالىمەتتەرمەن بولىسكەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى قۋانىش جۇمابەك بۇل ساپاردىڭ ماقساتى تۇركى الەمىنە ورتاق قۇندىلىقتاردى, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاپ, تاجىريبە الماسۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, لاتىن ءالىپبيى نەگىزىندە جاسالعان قازاق ءالىپبيىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ەكەندىگىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار ياكۋتيالىق عالىمدار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس ءارى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ماقساتىندا وتكەن ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اراسىندا جاسالعان ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمى نەگىزىندە ساحا ءتىلىنىڭ 15 تومدىق سوزدىگى مەن «ياكۋت ءتىلىنىڭ ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ» تۇساۋكەسەرىنە قاتىستى. ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋ رەفورماسىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستارىنىڭ وزەگى, ىرگەتاسى بولعان ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ, كوپشىلىككە تانىستىرۋ ماقساتىندا وتكەن « ۇلى دالا تۇلعالارى: اكادەميك رابيعا سىزدىق جانە قازاق ءسوزىنىڭ قۇدىرەتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ دا قۇرمەتتى قوناعى بولدى.
PhD قۋانىش جۇمابەكتىڭ ايتۋىنشا, ياكۋتتار – مانجۋريا تىلىمەن «ياكۋ» دەپ اتالاتىن ەسكى تۇرىكتىڭ ساحا دەگەن تابىنان تارايدى. عالىمداردىڭ كوپشىلىگى ساحالار ولحون مەن بايكال كولىنىڭ ماڭىنان قازىرگى لەنا, الدان جانە ۆيليۋي وزەندەرىنىڭ الابىنا شامامەن XIII عاسىردا كوشىپ كەلىپ, سول جەرلەردىڭ ەۆەندەر, ەۆەنكتەر سەكىلدى بايىرعى تۇرعىندارىمەن ارالاسقان بولسا كەرەك دەپ توپشىلايدى. ساحا ءتىلى – تۇركى تىلدەرى توبىنا جاتادى. ساحا (ياكۋت) ءتىلى باسىم كوپشىلىگى ساحا رەسپۋبليكاسىن, ازداعان توبى كراسنودار, حاباروۆسك ولكەلەرىندە, سول سياقتى امۋر, يركۋتسك, ماگادان, چيتا وبلىستارىن مەكەندەيتىن, وزدەرىن ساحا دەپ اتايتىن ياكۋت حالقىنىڭ ۇلتتىق, ادەبي, مەملەكەتتىك ءتىلى. بۇل ءتىلدىڭ دىبىستىق قۇرامى وزگە تۇركى تىلدەرىنەن وزگەشەلەۋ. 1818-1820 جىلى ميسسيونەرلەر ياكۋت تىلىنە جازۋ ەنگىزدى. الايدا ياكۋتتار 1929-1939 جىلى لاتىن ءالىپبيىن, ال 1939 جىلدان باستاپ كيريلل ءالىپبيىن قولدانىپ كەلەدى. ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا ياكۋتيانىڭ ورتالىق اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ اۋىزەكى ءتىلى نەگىز بولدى.
«ياكۋتيالىق عالىمداردىڭ ساحا ءتىلىنىڭ 15 تومدىق سوزدىگى مەن «ياكۋت ءتىلىنىڭ ۇلكەن تۇسىندىرمە سوزدىگىن» دايىنداۋى ەرەن ەڭبەك ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇنىمەن توقتاپ قالماي, قازاقستانعا كەلىپ, تۇركولوگيا سالاسىندا بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە ساقاداي ساي ەكەندەرىن كورسەتىپ كەتتى. بۇل ەكى ينستيتۋت ەكى جاقتى مەموراندۋم اياسىندا الدا ءالى تالاي ىستەردى بىرگە اتقاراتىن بولادى» دەيدى عالىم ق.جۇمابەك.
الماتى