بالقار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى – كيازيم مەچيەۆ

ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا شە­نىندە قاپ تاۋلارىنىڭ بوكتەرىندەگى شەكى اۋىلىندا تۇراتىن بەككى ۇستانىڭ وتباسىندا سول اياعى وڭ اياعىنان الدەقايدا قىسقا ءسابي شىرىلداپ دۇنيەگە كەلدى. شىل­دەحاناعا جينالعان جۇرت وعان كيازيم دەپ ات قويىپ, بايعۇس بالانىڭ بولاشاعى ەندى قالاي بولار ەكەن دەسىپ, باس شاي­قاسىپ تارقاستى.

ولار ارينە, كەلەشەكتە كيازيمنىڭ مۇسىلمانشا ساۋات اشىپ, شىعىس پوەزيا­سىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى نيزامي, فيزۋلي, ساادي, رۋمي جىرلارىمەن سۋسىنداپ, ءوزى دە ولەڭ جازىپ, مەككەگە ەكى رەت ساپار شەگىپ, ىستانبۇل, باعدات, دا­ماسك قالالارىن تاياققا سۇيەنىپ ءجۇرىپ-اق ارالاپ, عىلىم-ءبىلىم ىزدەپ, تۋعان ەلىنىڭ باقىتى مەن مۇڭىن جىرلاپ, بالكار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى اتاناتىنىن ول كەزدە, ارينە, بىلگەن جوق.

ۋاقىت وتە كەلە اقىننىڭ قالامىنان تۋعان جىرلار ءان بولىپ قالىقتاپ, قاپ تاۋىنىڭ القوڭىر كەشتەرىندە الىسقا ەستىلىپ جاتتى. ونى تىڭداعان ەلدىڭ كوڭى­لى تولقىپ, كوزىنە جاس ىركىلدى. كيازيم جىرلارى ءوز حالقىنىڭ كەۋدەسىندەگى ارمانىن, اڭسارىن قوزعادى. سوندىقتان دا, ونى ءاربىر بالكار ءوز جۇرەگىنەن شىققان ءان-جىر ەسەبىندە قابىلدادى.

جيىرماسىنشى عاسىردا تالاي ناۋبەتتى باسىنان كەشكەن تاۋ حالىقتارىن كيازيم اقىن ءاردايىم سابىرلى, ءتوزىمدى بولۋعا, اللا تاعالانىڭ اق جولىنان اداسپاۋعا شاقىردى. كەڭەس زامانىنىڭ بەلسەندىلەرى ونى ءدىنشىل, قۇدايشىل اقىن رەتىندە تۇرمەگە جاۋىپ: «جاڭا ۇكىمەت – اتەيستەر ۇكىمەتى, ەندەشە, سەن نەگە ناماز وقيسىڭ, بۇل بىزگە كورسەتكەن قار­سىلىعىڭ با؟» دەپ دۇرسە قويا بەرگەن شاقتا كيازيمنىڭ: «مەنىڭ ناماز وقۋىم سىزدەرگە دەگەن قارسىلىعىم ەمەس, اللا جولىنداعى ادالدىعىم, مىز­عىماس سە­نىمىم. ول سەنىم ءوز وتانىما دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگىمدى نىعايتا تۇسەدى», دەپ جاۋاپ قاتقانىن بۇگىنگى ۇرپاق اڭىز قى­لىپ ايتادى.

1943 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىنگى ارالىقتا ستاليندىك قاتال ساياسات «نەمىس باسقىنشىلارىمەن سىبايلاس بولدى» دەگەن جالعان جەلەۋمەن كاۆكازداعى قىرىم تاتارلارىن, چەشەن, ينگۋش, قاراشاي, بال­كار حالىقتارىن تۇگەلدەي سىبىرگە جا­نە ورتالىق ازياعا جەر اۋدارعانى بەلگىلى.

تاۋداعى بالكار اۋىلدارىنا كەلگەن اسكەريلەر كيازيمنىڭ وزىمەن بىرگە الىپ كەتپەك بولىپ, بۋىپ-ءتۇيىپ قويعان كىتاپ­تارىن شاشىپ, اياعىمەن تاپتاپ وتكەندە, قارت اقىننىڭ جەر تىزەرلەپ وتىرىپ جى­لاعانىن تۋعان نەمەرەسى ۋزەير ءوز ەستە­لىگىندە اشىنا وتىرىپ ايتادى.

ازاپ ۆاگوندارىندا اشتىقتان, اۋرۋ­دان قىرىلىپ, جاداپ-جۇدەگەن بالكار حالقىنىڭ باسىم بولىگىن بولشەۆيكتەر قازاقستانعا, قالعاندارىن قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا ورنالاستىرادى.

مىنە, ءسويتىپ كيازيم اقىننىڭ وتباسى مەن جاقىن تۋىستارى سول كەزدەگى تالدى­قورعان وبلىسى, قاراتال اۋدانىن­داعى كولحوزدارعا قونىس تەبەدى. وزدەرى اش وتىرعانىنا قاراماستان ولارعا باۋىرمال قازاق ەلى قولىنداعى بارىن ۇسىنىپ, كومەك بەرۋگە تىرىسادى.

جايىلىمداعى مالشىلار قاۋىمى: «بىزگە كەلىپ, ءسۇت الىپ كەتىڭدەر», دەپ شاقىرادى. سول كەزدە بالكارلار الگى ءسۇتتى قۇيىپ الاتىن ىدىس تابا الماي قي­نالعاندارىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپايدى.

بىردە قازاقتاردان العان ازىن-اۋلاق سۇتتەن ۇيىتقان ايراندى باسقالارعا قالدىرماي, تۇگەل ءىشىپ قويعان نەمەرەسىنە كيازيم اقىن سۇستانا قارايدى. سوندا ۋزەير: «اتا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ايرانىنا قات­تى ۇقسايدى ەكەن. سودان كەيىن شىداي الماي, قالاي تاۋىسىپ قويعانىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن», دەپتى جىلامسىراپ.

بۇل ءسوزدى ەستىگەندە اقىننىڭ جۇرەگى ەلجىرەپ, كوزىنە جاس كەلىپ, نەمەرەسىنىڭ باسىنان سيپاپ, ويلانىپ قالادى. تاپ سول كەزدە ونىڭ كوز الدىنا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى, قاپ تاۋلارى ەلەستەپ, كەۋدەسىندە ساعىنىش سازى كۇمبىرلەي جونەلگەنى انىق-تى...

جاسى سەكسەن التىعا قاراعان شاقتا, 1945 جىلدىڭ 14 ناۋرىزى كۇنى كيازيم اقىن دۇنيەدەن ءوتتى. ونى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا كوپ ادام جينالدى.

اقىننىڭ بۇگىندە كوزى ءتىرى نەمەرەسى تاۋكا مەچيەۆ جەتىسۋلىق بەيسەنبەك قوسىباەۆ دەگەن كىسىنىڭ: «سول جىلى ناۋرىز ايىندا مەن اسكەردەن ورالعان ەدىم. سوعىستان امان-ەسەن, ءتىرى كەلگەنىمە قۋانىپ, اكەم توي جاسايمىن دەپ وتىرعان بولاتىن. بىراق, كيازيم اقىننىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى تويدى كەيىنگە قالدىردىق», دەگەن ەستەلىگىن ەسىندە مىقتاپ ساقتاپ قالىپتى.

 * * *

بيىل قازان ايىنىڭ 30-ى كۇنى كاباردين-بالكار رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى نالچيك قالاسىندا بالكار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى كيازيم مەچيەۆتىڭ 160 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. كەشكىلىك قالا ورتالىعىنداعى مۋزىكا تەاترىنا جينالعان ەل اقىن جىرلارىمەن مەيىرى قانعانشا سۋسىندادى.

بۇل كۇنى كيازيم مەچيەۆتىڭ جىرلارى تەك بالكار تىلىندە عانا ەمەس, ورىس, قازاق, تاتار, باشقۇرت, قۇمىق تىلدەرىندە دە اسقاقتادى.

ء«بىز قازاق ەلىنە ءدان ريزامىز. ولار­دىڭ بىزگە جاساعان جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتپايمىز!» دەپ تۋىستىق, دوستىق پەيىل بىلدىرگەن بالكار ەلى بەلگىلى قازاق اقىنى باقىتجان ابىز تارجىمالاعان كيازيم جىرلارىن ىستىق ىقىلاسپەن تىڭداپ, شىن جۇرەكتەن دۇركىرەتە قول سوقتى.

جۋارسىڭدار سۇيەگىمدى ارۋلاپ,

اتتاندىرىپ مەنى سوڭعى ساپارعا,

جوقتارسىڭدار داۋىس سالىپ ارىنداپ,

كوز ىلمەستەن تاعى ءبىر تاڭ اتاردا,

قازارسىڭدار لاقاتىمدى جاپىرلاپ,

سەندەرسىڭدەر ءمايىتىمدى كوتەرەر,

كومەرسىڭدەر توپىراقپەن اقىمداپ,

تىرىلەردىڭ پارىزى بۇل وتەلەر.

ەي, جاماعات جانە دوس-جار اعايىن

سەندەرگە ارناپ بۇرماق

كازىم ءسوز باسىن:

تار جولدا كەشسەڭ تاعدىر تالايىن,

امان الىپ شىعار سەنى جولداسىڭ.

كۇش پەن قۋات – ىنتىماقتا, بىرلىكتە.

عاداۋاتسىز ماعىنا جوق تىرلىكتە.

جاعىڭ تۇسپەي ەش جاماندىق كورمە سەن,

شاڭىراعىڭا ەش پالەكەت كەلمەسىن.

 *  *  *

كەلەسى كۇنى بالكارلىقتار قوناقتاردى كيازيم اقىن تۋعان ولكەگە – چەرەك اۋدانىنا الىپ باردى. ولار اقىننىڭ جول ايرىعىنداعى تاستان قاشالعان بيىك ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويدى.

سودان كەيىن كاباردين-بالكار رەس­پۋبليكاسىنىڭ ءجۇز كەرەمەتىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ايگىلى كوگىلدىر كولدىڭ جا­عاسىندا پوەزيا كەشى بولىپ ءوتتى.

بالكار اقىندارى بىزگە بۇل كولدىڭ تەرەڭدىگى ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالماي كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, كيازيم اقىن جىرلارىنىڭ مازمۇنى دا وسىناۋ تاڭ­عاجايىپ كول سەكىلدى تەرەڭ ءارى تۇڭعيىق ەمەس پە دەپ سىر اقتاردى.

الماتى – اقتاۋ – مينەرالنىە ۆودى – نالچيك – مينەرالنىە ۆودى – نۇر-سۇلتان – الماتى