ەڭبەگى ادال ەرەكشە ەلدى مەكەن

بوساعاسىنا بەرەكە بايلانىپ, وشاعىنا ىرىس ۇيالاعان اۋىلدىڭ قوتانىنا كىرە بەر­گەننەن-اق جۇمىرتقاداي جۇتىن­عان اقشاڭقان ۇيلەردىڭ ماڭىنان, جول بويىنان ۇقىپتى قولدىڭ تابىن انىق بايقايسىز. كولدەنەڭ جاتقان ءبىر بۇراۋ جوق. ۇيلەر تەگىس اقتالىپ, سىرلانعان. ءۇي­دى ايتاسىز, مال قورالارى دا ءبىز كور­گەننەن بوتەن, ەڭسەلى, بيىك. قۇتتى شاعىن وتباسىنىڭ يگىلىگى ەمەس, شارۋاسى شالقىعان قوجالىقتىڭ مال فەرماسى ىسپەتتى. ولار دا اقشاڭقان رەڭدە.

بىرلىگى بەكەم بىرلىك اۋىلدىق وكرۋگىنە كراسنايا پوليانا, اربۋ­زەنكو, پەتروۆكا ەلدى مەكەندەرى ەنەدى. ءبىر عاجابى, وسى ءۇش اۋىلدا دا اقساقالدار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ىشىمدىككە تىيىم سالىنعان ەكەن. ويىن-توي, مەرەكە كۇندەرى دەيسىز بە, تاتىپ المايدى. وڭدى وقيعانىڭ تاريحى وسىدان ون بەس جىلداي بۇرىن باستالعان. مەرەكە كۇندەردىڭ بىرىندە ىشىمدىككە سىلقيا تويىپ العان ەكى چەشەن جىگىتى توبەلەس شىعارسا كەرەك. وقىس وقيعا بەيبىت اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعا­سىن ۇستاتقان. وسىناۋ باس­سىزدىقتان ەلگە يە بولىپ وتىر­عان اقساقالدارى قاتتى شوشىنىپتى. ىشىمدىك ىشكەننىڭ سىڭايى وسىلاي بولاتىن بولسا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە قايدا اپارىپ سوعادى دەپ قاپالانسا كەرەك. دەرتتەن ادا بولۋدىڭ جولىن ىزدەستىرەدى. ءوزارا اقىلداسا كەلىپ, وكرۋگكە قارايتىن ءۇش اۋىلداعى ساۋدا جاسايتىن كاسىپكەرلەردى تەگىس شاقىرىپ الىپ, بۇدان بىلاي ىشىمدىك ساتپاۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلىپتى. سودان بەرى ەشقايسىسى تاتىپ المايدى. ەسەسىنە جۇمىس دەسە قوعاداي جاپىرىلىپ جاتىر. ەڭكەيگەن كارىدەن, ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن شاماسى كەلگەنىنشە تىربانىپ تىرلىك ەتەدى. 14 مىڭ گەكتار جەرگە ءداندى داقىل سە­بىلەدى, اۋىل تۇرعىندارى 2731 باس ءىرى قارا, 5300-گە جۋىق قوي-ەش­كى, 500-دەن استام جىلقى با­عىپ وتىر. 43 شارۋا قوجالىعى مەن 6 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بار. تۇرعىنداردىڭ دەنى وسى ۇجىمداردا ەڭبەك ەتەدى. ءوز شارۋاسىن كۇيتتەگەندەر دە از ەمەس. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى انسار يباەۆتىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, ءار وتباسى 10-15-تەن ساۋىن سيىر ۇستايدى. تۇرعىنداردىڭ ءسۇتىن ساتىپ الىپ, ءسۇت زاۋىتىنا جەتكىزۋ دە ويلاستىرىلعان. پەتراكوۆكا اۋىلىندا ءسۇت قابىل­دايتىن ورىن اشىلىپتى. كۇن سايىن ەكى توننادان استام ءسۇت جي­نالادى. تاڭعى ساۋىن مەن كەشكى ساۋىندى قوسىپ, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ءسۇت زاۋىتىنا تاپسىرادى. تۇرعىنداردان ءسۇتتىڭ ءار ءليترى 80 تەڭگەدەن قابىلدانۋدا. ءتاپ-ءتاۋىر تابىس.

مال ءتولىن بورداقىلاپ, شامامەن ارقايسىسىنىڭ تىرىدەي سالماعىن 4 تسەنتنەردەن اسىرىپ بارىپ تاپسىرادى ەكەن. قارا مالدىڭ ەتى نۇر-سۇلتان قالا­سىنداعى ساۋدا ورىندارىنا جەتكىزىلەدى. جىل سايىن وكرۋگ تۇرعىندارى 1000-1200 باس ءىرى قارا وتكىزىپ, ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تاۋىپ وتىر.

تىرلىكتەرىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋعا مەملەكەتتىك باعدارلامالار دا سەپتىگىن تيگىزگەن. سوڭعى ءۇش جىلدا اۋىل تۇرعىندارى «سى­باعا», «التىن اسىق» ءتارىزدى باع­دارلامالار ارقىلى 346 ميلليون تەڭگە قاراجات الىپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 99 پايىزى – چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. دىنگە بەرىك, داستۇرگە ادال حالىق نانىن ادالىنان تاۋىپ جەپ وتىر. ەلگە دە شارا­پاتى از ەمەس. وسىنداعى ءبىر عانا ماگومەد ابۋەۆ جەتەك­شىلىك ەتەتىن «پەرۆايا مايا» شارۋا­شى­لىعى 3140 گەكتار جەرگە بيداي ەگەدى. جەرى قۇنارلى وڭىردە شى­عىمى دا جاقسى. بىلتىر اۋىلدى اباتتاندىرۋعا, جەرگىلىكتى مەكتەپتەرگە كومەك كورسەتۋگە 26 ميلليون تەڭگە بولسە, اعىمداعى جىلى 40 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىپتى. اربۋزەنكو اۋىلىندا بالالاردىڭ شاعىن ورتالىعىن سالدى. كراسنايا پوليانا اۋىلىندا جاس ماماندارعا ارنالعان ەكى تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرگەن. 8 ميلليون تەڭگەگە سپورت الاڭىن سالىپ بەرگەن. قارتتار ايلىعىنا وراي اۋىلدىڭ ەگدە تۇرعىندارىنا 100 قاپ ۇن تاراتقان. جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا مەكتەپتەردىڭ اعىمداعى جوندەۋىنە جارتى ميلليون تەڭگە قاراجات بولگەن. ون بەس شاقىرىم جولدى جوندەگەن. قىستا وسى شارۋاشىلىق قارىن تازارتىپ تۇرادى. قازىر اۋماعى اتشاپتىرىم سپورت زالىن سالىپ جاتىر.

وكرۋگ اكىمىنىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, اۋىلدان ەشكىم كوشكەن ەمەس. باۋىر باسىپ قالعان توپىراعىن تاستاپ باسقا جەردەن باقىت ىزدەپ قايتسىن. جۇمىس بار, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعداي جاسالعان. بۇل اۋىلداردا بىردە-ءبىر اجىراسۋ بولماعان ەكەن. شاڭىراق كوتەرگەن جاستار ىدىس-اياق سىلدىرلاي قالسا, اقساقالدار القاسىنىڭ بيلىگىنە جۇگىنەدى. حۋسەين داداەۆ باسقاراتىن اق­سا­قالدار القاسى جارىلعاندى بۇتىندەپ, بولىنگەندى بىرىكتىرىپ, ىنتىماقتى سۇتتەي ۇيىتىپ وتىر. سوڭعى بەس جىلدا 154 بالا دۇ­نيەگە كەلىپتى. اۋىلدا سەكسەننەن اس­تام كۇمىس جانە التىن القا يەگەرلەرى بار ەكەن. ءبىر عاجابى, ەشقايسىسى ەشكىمگە الاقان جايىپ وتىرعان جوق.

– اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكەن كەزدە اقساقالدار القاسى ءتۇسىندىرىپ ايتتى, – دەيدى وكرۋگ اكىمى انسار يباەۆ, – مەن دە ءتىلىم جەتكەنشە بۇل كومەكتىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن, شىنتۋايتىندا اركىمنىڭ ءوز ەڭبەگىنە جالىنۋ كەرەكتىگىن جەتەلەرىنە جەتكىزدىم. سوندىقتان دا كوپ بالالى انالار ەشقايدا جالتاقتاپ وتىرعان جوق. وزدەرى تاۋىق اسىراپ, مال باعادى. ەرجەتىپ, وتاۋ قۇرعان بالالارى كومەكتەسەدى. نەگىزىندە ءبىز مەملەكەتتەن نە الامىز دەپ الاڭداماي, قايتا مەملەكەتكە نە بەرەمىز دەپ تىربانۋىمىز كەرەك.

اكىمنىڭ نەگىزگى ماماندىعى تاريحشى ەكەن. ارعى-بەرگى تاريحتى قولمەن قويعانداي جىكتەپ ايتىپ وتىر. ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىن دا تىم ءتاۋىر بىلەدى. قازاقستاننان ءدام بۇيىرعان كەزدى دە.

– سول ءبىر زۇلمات جىلدارى چەشەن حالقىن كادىمگى مال تاسيتىن ۆاگوندارعا سالىپ جەر اۋدارعان عوي, – دەيدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى, – كورمەگەن قورلىق قالماعان. ءاربىر ستانساعا توق­تاعان سايىن ولگەن ادامداردى سەرەيتىپ-سەرەيتىپ سۇيرەپ تاستايتىن دەپ قاريالار ايتاتىن. سۇراۋى جوق, ىزدەۋشىسى جوق مىسكىندەر عوي. جول بويى جارتىسىنان كوبى-اق اجال تاپسا كەرەك. قازاقستانعا امان جەتكەندەرىنىڭ كەۋدەسىندە شىعار-شىقپاس جانى بار. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ دا اۋزىنان اق ماي اعىپ وتىرماعان. بۇلار دا قوڭتورعاي, جۇدەۋ. ايت­سە دە مەيىرىم كوپ, قاناعاتى مول, جاناشىرلىعى باسىم. ارىپ-اشىپ, جۇدەپ-جاداپ كەلگەن جات جۇرتتى كەۋدەسىنەن يتەرمەي, قۇشاعىنا العان. پەتروۆكا اۋىلىندا جاسى 86-عا كەلگەن اجەي بار. ءالى كۇنگە دەيىن سيىر ساۋادى. ساۋعان ءسۇتىن كۇن سايىن اۋىلدىڭ بالالارىنا, كورشى-قولاڭىنا تەگىن تاراتادى. بىلتىر اۋدان اكىمدىگىنەن كەلگەندەر تاڭعالىپ سەبەبىن سۇراعان. سوندا اجەي ساداقا دەپتى. «قازاق حالقى ءۇشىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن, پالە-جالادان امان بولۋ ءۇشىن ساداقا تاراتامىن. ويتكەنى ءبىز وسى جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرمىز. ءار چەشەننىڭ وتباسى باي-باقۋاتتى تۇرسا, ول ەڭ الدىمەن ەل يەسى مەن جەر يەسىنە قارىزدار».

ارعى اتالاردىڭ, اجال قۇش­قانداردان امان قالعانداردىڭ اماناتى ەكەن. الگى اجەي ەستەلىك ايتقاندا, ەتەگىڭ جاسقا تولادى دەسەدى. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىل­ماعان بەيكۇنا قىز ابدەن قارنى اشقان سوڭ دالاداعى قوي-ەشكىنىڭ اراسىنا جاسىرىنىپ بارىپ, ەمشەگىن ەمگەن. تاڭدايىمدا سول ءسۇتتىڭ ءدامى ءالى ءجۇر دەيدى ەكەن, جارىقتىق. كەيىنگىگە ۇلگى ءۇشىن, ونەگە ءۇشىن ايتقان عوي.

كەيىنگىلەر دە بۇرىنعىنىڭ ءسوزىن دالاعا تاستاعان ەمەس. بۇ­لاردا ۇلكەننىڭ ءسوزى بۇزىلماس زاڭ ىسپەتتى. قۋاتى جەتكەنشە جاساپ جاتقان قايىرىمدىلىقتارى ءوز الدىنا, وزدەرى تۇرىپ جاتقان ايماقتىڭ تاريحىن دا زەرتتەۋدە. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ابدەن مەڭگەرگەن. جەرگىلىكتى مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە وقىتىلادى. ال چەشەن ءتىلى فاكۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە.

ءبىر عاجابى, اۋىل ارالاپ ءجۇ­رىپ ءبىر يت كورمەدىك. بۇرالقى تۇگىل, بايلاۋلىسىن دا. سويتسەك بۇل اۋىلدا يىسكەگەن جەرى ارام دەپ يت ۇستامايدى ەكەن.

– ونى قايتەمىز, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى, – بىزدە ۇرلىق جوق. بار دۇنيەڭ ەسىك الدىندا جاتسا دا ەشكىم سۇعاناقتىق تانىتپايدى.

حالال اۋىلدىڭ قارەكەتى وسىن­داي.

اقمولا وبلىسى,

ساندىقتاۋ اۋدانى