حالقىمىز «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندە, ۇنەمدى مەڭزەسە كەرەك. مولشىلىق وندىرگەننەن ەمەس, ۇنەمنەن جاسالادى. قازىر جۇرتتىڭ بارلىعى دا ساۋاتتى. بىلگەنگە ۇنەمدەلگەن ۋاقىتتىڭ ءوزى تابىستىڭ كەپىلى, قارجىنىڭ كوزى بولىپ سانالادى. تسيفرلاندىرۋدىڭ تۇپكى ماقساتىنىڭ ءوزى وسى ۇنەم ءارى تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ىرگەتاسى ەكەنىن وبلىس ديقاندارىنىڭ بارلىعى سوڭعى جىلدارى سەزىنە باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – كانىگى ديقان ىبىراش ەستاەۆ.
قاناتقاقتى جوبانىڭ يگىلىگى
ەل ۇكىمەتى 2017 جىلدىڭ سوڭىندا «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە قوسقاندا ىبىراش شەتەلدەردەن كورگەن تاجىريبەلەرىن ءوز شارۋاشىلىعىنا ەنگىزۋدى باستاپ تا كەتكەن بولاتىن, ياعني تسيفرلاندىرۋدىڭ شارتتارىنا سايكەس تەحنيكالارىن جاڭارتقان. سوندا ءوزىنىڭ دۇرىس جولدا ەكەنىن سەزىنىپ, قۋانعان. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى بارلىق ءداننىڭ 22 پايىزىن, سىرتقا شىعاراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 27 پايىزىن وندىرەتىن قوستاناي وبلىسىنداعى بۇل سالا تسيفرلاندىرۋ ىسىندە ەلىمىز بويىنشا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە الىندى.
–قۇدايدىڭ راحاتى, – دەيدى ىبىراش ەستاي ۇلى ءبىزدىڭ تسيفرلاندىرۋ تيىمدىلىگىنە وراي قويعان سۇراعىمىزعا. – ۇيدە وتىرىپ, قىرماننىڭ باسىندا قانداي جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن باقىلاي الامىز, ءىشى-سىرتىندا بەينەكامەرالار ءىلۋلى تۇر. كوكتەمگى دالا جۇمىستارى كەزىندە كومپيۋتەرلەندىرىلگەن تراكتور اتىزدىڭ شەتىنە قولمەن سىزعانداي ءتۇپ-ءتۇزۋ ەتىپ, ءداندى ءوزى سەۋىپ شىعادى. قاي اتىزدا ءارامشوپ قالىڭ ەكەنىن سپۋتنيكتىك باقىلاۋ ارقىلى ءبىلىپ وتىرمىز. ۇيدە وتىرىپ, جۇمىسشىلارعا ەڭبەكاقىسىن اۋدارىپ جىبەرەمىز, باسقا دا بەرەشەگىمىزدى بەرۋگە جۇگىرىپ جۇرمەيمىز. بۇرىن ەلەۆاتورعا وتكىزگەن استىعىمىزدىڭ قولحاتىن, باسقا دا قۇجاتتارىن الۋ ءۇشىن اياعىمىزدان توزاتىن ەدىك قوي. قازىر ويلاسام, قانشا ۋاقىتىمىز بوس جۇرىسپەن كەتەدى ەكەن عوي.
تەحنيكانىڭ تيىمدىلىگى ارتتى
قازىر تسيفرلاندىرۋدىڭ مۇنداي ءتيىمدى جاقتارىن تەك ىبىراش ەستاي ۇلى ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرىپ وتىرعان ءىرى شارۋاشىلىقتار جەتەكشىلەرىنىڭ بارلىعى دا ايتادى. وركەنيەتتىڭ بۇل كورىنىسىنىڭ بەرەرى مول ەكەن. اسىرەسە قازىر جىلدىڭ قاي ماۋسىمىندا بولسىن قاجەتتى جانار-جاعارمايدىڭ ۇنەمدەلۋى بىردەن بايقالدى. جاسىراتىن نە بار, بۇرىن جانار-جاعارماي شارۋاشىلىققا جەتكەنشە «بايدىڭ مالىن اياما» دەپ, شەتىنەن اعىزىپ الۋمەن-اق شاشىلاتىن. تاسىمال كولىكتەرىنە GPS مونيتورينگىن ورناتقان شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعىندا وسىنداي «تىشقانشالاۋ» تىيىلدى.
– جانار-جاعارماي, تىڭايتقىش بولسىن, كەز كەلگەن شىعىندى ازايتتى. سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋدىڭ باستى ارتىقشىلىعى نە دەسەڭىز, قولايلىلىعى دەر ەدىم. ەڭبەكتى دە جەڭىلدەتتى. ءتىپتى مەحانيزاتورلاردىڭ ءوزى العاشقى جىلدارى «ەلەكترونيكانى تۇسىنبەيمىز, سونى قويا قويشى, باياعىدان ىستەپ جۇرگەن جۇمىسىمىز عوي» دەپ قاشقاقتايتىن. ال قازىر تراكتور توقتاپ قالسا, ەلەكترونيكاسىن قوسپاسا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. ويتكەنى جەر جىرتقاندا تراكتورعا ءتيىستى قوندىرعىنى ورناتقاننان كەيىن مەحانيزاتور ءرۋلدى ۇستاماي وتىرا بەرەدى, بارلىعىن تراكتور ءوزى باسقارادى. باياعىداي تراكتور بۇرىلاتىن بۇرىشتارعا ءدان سەبىلمەي بوس قالمايدى, القاپ بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىلادى, – دەيدى مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «قارقىن» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەركىن بۇقانوۆ.
ديقان دا, شارۋا دا ۋاقىتتى ۇنەمدەۋدە, ەسەپتەۋدە, شىعىندى ازايتۋدا تسيفرلاندىرۋدىڭ, ينتەرنەت جەلىسىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتادى. الايدا, تسيفرلاندىرۋ قالپاقپەن قاعىپ الا بەرەتىن شارۋا ەمەس. مۇنىڭ شارۋا مەن ديقانعا ارزان تۇسپەيتىنىن دە ايتۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, كومپيۋتەرلەندىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى شەتەلدىك ۇزدىك تراكتور, كومبايندار بولۋى ءتيىس. مىسالى, «قارقىن» شارۋاشىلىعىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 80 پايىزى شەتەلدىك ۇزدىك تەحنيكالار. تراكتور جەر جىرتقاندا, كومباين استىق ورعاندا وندا ورناتىلعان كومپيۋتەرلەر قانشا گەكتار جەردى جىرتقانىن نەمەسە قانشا گەكتار القاپ ورعانىن, وعان قانشا جانار-جاعارماي كەتكەنىن, مەحانيزاتوردىڭ قانشا ەڭبەكاقى تاپقانىن بىردەن كورسەتىپ بەرەدى. مولدىرلىك قايدا جاتىر, بار نارسەنىڭ باسى اشىق.
قارابالىق اۋدانىنداعى مال بورداقىلاۋمەن اينالىساتىن «تەررا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزگەننەن كەيىن جىل تاۋلىگىندە عانا جەم-ءشوپ 20 پايىزعا نەمەسە 103 ميلليون تەڭگەگە ۇنەمدەلگەن.
–تسيفرلاندىرۋدىڭ پايداسى بار, اسىرەسە ەسەپ, باقىلاۋ ءۇشىن. بۇرىنعى تەحنولوگيانىڭ بارلىعىندا مال باسىنا بەرىلەتىن جەم-ءشوپتىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى بولعانىمەن, مالدى جەمدەگەن كەزدە دالدىكپەن ساقتالمايتىن ەدى. ال كومپيۋتەر ونى ءدال كورسەتەدى, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى داۋلەت احمەتقاليەۆ. شارۋاشىلىق تسيفرلاندىرۋعا 100 ميلليون تەڭگە قارجى جۇمسادى. بىراق شارۋاشىلىق جەتەكشىسى كەتكەن قارجىنىڭ ءوزىن ءوزى اقتايتىنىن ايتادى.
جىلقىنى GPS-ترەكەر باعادى
ءبىزدىڭ اڭگىمەگە وزەك بولعان شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى دا ءىرى, بۇل جاڭاشىلدىققا قانشا قارجى بولسە دە شاماسى جەتپەي قالمايدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى 2013 جىلدان باستاپ كىرىسىپ, قازىر سونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرعانىن ايتتىق. دەگەنمەن مال شارۋاشىلىعىندا, اسىرەسە جىل تاۋلىگىندە كوبىنە دالادا تەبىندەيتىن جىلقى, سوناۋ قارا كۇزدىڭ قارا سۋىعىنا, قار قالىڭ تۇسكەنشە جايىلىمدا جۇرەتىن ءىرى قارا سەكىلدى ۇزىن اياقتى مال ءۇشىن تسيفرلاندىرۋدىڭ قىمباتتىعى بىلىنەدى. مال ۇرلىعى قاشان دا اۋىل سىرتىن تورىعان بورىدەن جامان. وزگەنىڭ ماڭداي تەرمەن جيناعان اق ادال مالىنا قول سۇعىپ دانىككەندەر اۋىلدان جىلقىلاردى ۇيىرىمەن ايداپ كەتەدى. اۋىلدىڭ قوراسىن اڭدىپ, بايلاۋلى سيىرىن جەتەكتەپ كەتكەن جاعداي اۋىلداردا كەزدەسەدى. اۋىلداعى ءوز ەڭبەگىنە عانا سەنگەن شارۋاعا وسى بارىمتاشىلاردىڭ باسىنۋىنان وتكەن قورلىق جوق. دەنيسوۆ اۋدانىنداعى پوكروۆ اۋىلىنداعى تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دا جىلقى ۇستايدى, جازدا قىمىزىن, قىستا ەتىن ساتىپ, كاسىبىن تەربەتىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ وتىرادى. وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى ميرامحان ىبىراەۆ تا جىلقىسىن اۋىلدىڭ ۇيىرىنە قوسادى. بىلتىر بەس ايعىرىنا GPS-ترەكەر ساتىپ الدى.
–مال ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. ورىستەگى مالدى ويلاپ, ءتۇن ۇيقىمىز ءتورت بولىنەتىن. تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنگەننەن كەيىن قىمبات بولسا دا بەس GPS-ترەكەر ساتىپ الدىم. اۋىلدىڭ تابىنىن ءۇش باقتاشى باعادى. دەگەنمەن, ۇزىناياقتى مالعا كۇنى بويى ەرىپ ءجۇرۋ ولارعا دا وڭاي ەمەس. GPS-ترەكەر العالى, اسىرەسە بوراندى كۇندەرى ۇيدە وتىرىپ, جىلقىنىڭ قالاي قاراي بەتتەگەنىن, قالاي ىققانىن ءبىلىپ وتىرامىز, ۇيقىمىز تىنىش, – دەيدى ميرامحان.
مامانداردىڭ ايتقانىنداي, ءبىر ايعىرعا تاعىلعان GPS-ترەكەر سول ايعىر ءۇيىرىنىڭ اماندىعىنا كەپىل ەكەن. سوندا بەس GPS-ترەكەر شامامەن 150 باس جىلقىنىڭ قورىقشىسى بولادى. بىلتىر مەن بيىلعى 9 ايدا وبلىستا 76 باس مالعا وسىنداي GPS-ترەكەر ساتىپ الىنعان. ونى ۋداي اقشاعا ساتىپ العانىنىڭ سىرتىندا مال يەسى اي سايىن 12 دوللار ابونەنتتىك تولەمىن تولەپ تۇرادى, باتارەياسىن, پريبورلارىن ساتىپ الادى. شارۋاعا مۇنىڭ بارلىعى دا شىعىن. قايتارىمى بولعاننان كەيىن دە ولار بارلىعىنا كونۋگە ءماجبۇر. جىلقىلاردى چيپتەۋ دە وبلىستا جالعاسىپ جاتىر. بىلتىردان بەرى چيپتەلگەن جىلقى ەكى جارىم مىڭنىڭ ۇستىنە شىقتى. جۇمىس ۇزىلمەيدى, جالعاسا بەرەدى.
وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋدىڭ وبلىستا جۇرگىزىلگەن قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن, قارجىلىق قۋاتى بار ءىرى 7 شارۋاشىلىق تاڭدالىپ الىنعان ەدى. ولاردىڭ بارلىعىندا جۇرگىزىلگەن تسيفرلاندىرۋ ىسىنە بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن تولەنگەن جوق, شارۋاشىلىقتىڭ ءوز ەسەبىنەن جۇزەگە استى. بۇل ىسكە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇرىلعان «پاراسات» تسيفرلى حابى قاتىسىپ, ناقتى ەگىنشىلىك ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە جانە GPS قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن كومپانيالارمەن جۇمىستار جونىندە كەڭەس بەرىپ وتىردى.
–جاز ايلارىندا قاناتقاقتى جوباداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ القاپتارىندا تسيفرلاندىرۋ جونىندە وبلىستىڭ شارۋاشىلىق ماماندارى مەن جەتەكشىلەرىن كەڭىنەن قاتىستىرعان سەمينارلار ءوتىپ تۇردى. ناقتى ەگىنشىلىك جۇيەسى ەنگىزىلگەن القاپتاردىڭ گەكتار ءتۇسىمى 3-5 تسەنتنەرگە دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار جانار-جاعارماي, مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن ەگىندى وسىمدىك اۋرۋلارىنان قورعايتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ شىعىنى 15-20 پايىزعا كەمىدى. ال تاۋارلى ءسۇت وندىرەتىن «ولجا سادچيكوۆسكوە» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە «اقىلدى ءسۇت فەرماسى» جوباسى جۇزەگە اسقاننان كەيىن مالدىڭ ءونىمى ارتتى, سيىرلاردى ۋاقىتىمەن ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى 100 باستان الىناتىن ءتول 67-دەن 90-عا دەيىن ارتتى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تەمىر بيسيمباەۆ.
قاناتقاقتى جوبا ارقىلى نەگىزگى باعىت بەرىلدى, جول سالىندى. ازىرگە ونىڭ ناتيجەسى ءىرى شارۋاشىلىقتاردا كوزگە كورىنىپ وتىر. ال تەحنيكاسى دا, مالى دا, القابى دا شامالى شاعىن شارۋاشىلىقتار بۇل ورايدا شاماعا قاراپ قيمىلداپ جاتىر. ويتكەنى تسيفرلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى بولعانىمەن شارۋاشىلىقتاردىڭ قالتاسىنا قارايدى.
قوستاناي