عىلىمدى قارجىلاندىرۋ: دەمەۋ مە, الدە تەجەۋ مە؟

عىلىم تاپپاي ماقتانبا

كەلەر جىلى 175 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتەتىن قازاقتىڭ باس اقىنى اباي ايتقان وسى ءبىر ءسوزدى ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن بىلەدى. ءبارىمىز بىلەتىندىكتەن دە بولار, جاي جاتتاندى سوزگە اينالىپ بارا جاتقانداي. ايتپەسە, عىلىمىمىزدى دامىتپاي تۇرىپ, وتكەنىمىزدەگى جاۋىنگەرلىك ونەرىمىزبەن نەمەسە بۇگىنىمىزدەگى جالت-جۇلت ەتكەن ساحنا جۇلدىزدارىمەن تاناۋىمىزدى كوككە كوتەرمەيتىن ەدىك. ءبىر جارىم عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە ماڭىزىن جوعالتپاعان وسىناۋ ولەڭ جولدارى ءالى دە ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى جولىنا شىراق جاعاتىن سەكىلدى. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ داۋىرىندە عىلىمدى تا­ۋىپ تۇرىپ تا پاڭدانۋعا كەلمەيتىندەي كورىنەدى. سەبەبى قازىر عىلىمي جاڭالىق اشۋدان دا ماڭىزدى ماسەلە بار, ول – ونىڭ وندىرىسكە ەنۋى, ياعني ادامزاتتىڭ, قوعامنىڭ قاجەتىنە جاراۋى.

 قارجىلاندىرۋ سانعا ەمەس, ساپاعا جۇمىس ىستەسە

جاقىندا جاس عالىمدار اليانسى ۇيىمداستىرعان «عىلىمتانۋ» اتتى بەيرەسمي وتىرىسقا قاتىستىق. سوندا ءسوز العان جاس عالىم جاندوس تاۋانوۆ قور قارجىلاندىراتىن وتاندىق جوبالاردىڭ جوعارى ناتيجەلى بولماۋىنىڭ سەبەبىن قاراجات بولىنىسىندەگى ولقىلىقتاردان كورەدى. «بىزدەگى قور كوپتەگەن جوباعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتەدى. سول ارقىلى ءبىراز جۇمىس جەمىسىن بەردى. ال ناتيجەسىز جوبالارعا كەلەر بولساق, ونىڭ ءبىر سەبەبى – جوبالاردىڭ كوبىنىڭ تولىق ەمەس, جارتىلاي, كەيدە ءتىپتى بولار-بولماس بولىگىنىڭ قارجىلاندىرىلۋىندا. ايتالىق, ءبىر جاقسى جوبا 100 ملن تەڭگەنى قۇرايدى دەلىك, بىراق قور 300 ملن تەڭگەگە دەيىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتە الاتىنىنا قاراماستان تەك 20 ملن بولەدى. بايقاساڭىز, 20 پايىز عانا قولداۋ كورسەتىلىپ تۇر. دەمەك, قولعا الىنعان ءىستىڭ قورىتىندىسى دا 20 پا­يىز ورىندالادى», دەيدى. ج.تاۋانوۆتىڭ ايتۋىن­شا, قارجىلاندىرۋ جوبالاردىڭ سانىنا عانا ەمەس, ساپاسىنا, ياعني ناتيجەسىنە جۇمىس ىستەۋى قاجەت.

ال 20 جىلدان اسا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان, 10 عىلىم كانديداتى, 6 عىلىم دوكتورى, 6 PhD, 7 دوكتورانت ەڭبەك ەتەتىن «انتيگەن» عىلىمي-وندىرىستىك زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان نۇرول­دا ۇلى كوپ ماسەلە جوبا جەتەكشى­سىنە بايلانىستى دەگەندى ايتادى.

ياعني, جو­بانىڭ شىعىنىن جوسپارلاعاندا دۇرىس­تاپ نەگىز­دەۋ كەرەك, بارلىق مايدا-شۇيدە تۇگەلىمەن ەسەپتەۋدى قاجەت ەتە­دى. كەيبىرەۋلەر كوپ جوسپارلاپ قويىپ, «تاياق جەپ» جۇرەدى. «مەن مال دارىگەرى مامان­دىعىن بىتىرگەنمىن. ءوندىرىس سالاسىن­دا ءىسىمدى العا دوڭگەلەتىپ كەلە جاتقا­نىما 40 جىلدان استى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن يگى ءىستى قوردىڭ قارجى­لان­دىرۋى ناتيجەسىندە جەمىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىن. جاقىندا ەلىمىزدەگى ارا شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىن سەرتيفيكاتتاۋ­مەن اينالىستىق, سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا جول اشىلدى.

ارينە جوبانى 100 پايىز قارجىلان­دى­رادى دەپ ايتا المايمىن, ءونىمنىڭ, ءىستىڭ ساپالى بولۋى ونىمەن اينالىساتىن مەكەمەنىڭ تەحنيكالىق بازاسى مەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. مىسالى, مەن 100 ملن-عا قۇرال الدىم. مەكەمەمنىڭ قاراجاتىمەن مۇندايعا قول جەتكىزە المايمىن. سول سەبەپتى شىنىمەن دە ءونىم وندىرەمىن دەگەن ادامعا قور كوپ كومەك كورسەتەدى», دەيدى.

 وتاندىق ءونىمنىڭ ءباسى بيىك بولماي تۇر

كاسىپكەر-عالىم ن.نۇرول­دا­ ۇلىنىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, قور قارجىلاندىرعان جوبالاردىڭ قوعام قاجەتىنە جاراماي جاتۋى جوعارىدان شەشىلەتىن ماسە­لەلەردەن تۋىنداپ وتىر. ايتالىق, مەملەكەتتىڭ قارا­جا­تىنا وندىرىلگەن ءونىم شەتەل­دىك تاۋارلارمەن تەڭ دارە­جە­دە تەندەرگە قاتىسادى. «ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولعالى بەرى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن, قور­دىڭ قارجى­لان­دىرۋىمەن وندىرگەن ونىم­دە­رىمىز جاۋتەڭدەپ قالدى. ۋكراينا, بەلارۋس, ت.ب. ەلدەردىڭ كاسىپ­كەر­لەرى ءوز ۇيىن­دە جۇرگەندەي سەزىنەدى. ءوزىمىزدىڭ تاۋار­لارعا بۇرىن بولعان 30 پايىزعا دەيىنگى جەڭىل­دىكتەردىڭ ءبارى الىنىپ تاس­تالدى, وتاندىق ونىمدەردى ساتىپ الۋدى تالاپ ەتەتىن جاعداي جاسالماي جاتىر. قالاي بولعاندا دا ءوز ونىمدەرىمىز وزگەلەردىكىنەن ءبىر ساتى بيىك تۇرۋى ءتيىس قوي», دەيدى. ماماننىڭ پايىم­داۋىنشا, بۇل جاڭا جۇيە البەتتە وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە سەپتەسەتىن شىعار. دەگەنمەن, ۇكىمەتتە ء«وزىمىزدىڭ قور قارجى­لاندىردى-اۋ, مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا قۇرال ساتىپ الىن­دى-اۋ» دەگەن جاناشىرلىق بولۋى كەرەك.

راسىمەن دە كوپ كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ, اسىرەسە وسى عىلىمي جاڭا­لىق­تاردى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ الاڭى – ساتىلىمعا دەگەن سەنىمنىڭ ازدىعى. ەگەر ۇكىمەت مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا شىعا­رىلعان تاۋاردى مۇددەلى مەكەمەلەردىڭ ساتىپ الۋىنا كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتسە, ماماندار ونىڭ ساپالى شىعۋىنا جانىن سالار ەدى. ايتپەسە ۋايىممەن جۇرگەن ادام جۇمىستى جان-تانىمەن, شىن بەرىلىپ ىستەيدى دەگەنگە كوڭىل سەنە قويمايدى.

 بيىلعى قارجىنىڭ 30 پايىزىن عانا الدىق

جاس عالىم جاندوس كەرىمقۇلوۆ «Egistic – جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ تەحنولوگيالارى بو­يىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن مونيتو­رينگىلەۋ جانە باسقارۋعا ارنالعان ونلاين-پلاتفورما» قۇرعان. ەلباسىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان بۇل ەڭبەگىن ءالى دە جالعاستىرىپ ءجۇر. بىراق ونى ءوز بەتىمەن ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى عانا توقتاتپاي تۇر. سەبەبى جاندوس عىلىم قورىنىڭ 2019 جىلعا ارناپ جوباسى ءۇشىن بولگەن قارجىنىڭ جارتىسىنا دا قول جەتكىزبەگەن. ال جىل بولسا, ەندى ەكى ايدا تامامدالۋعا تاياۋ. قور جوبانى 10 اي ىشىندە 30 پايىز عانا قارجىلاندىرسا دا جۇمىستىڭ ناتيجەسى سونشالىقتى تومەن بولىپ تۇرعان جوق. «2018 جىلى قارجىلاندىرۋ بولمادى. بيىلعا بولىنگەن اقشانىڭ 30 پا­يىزىن عانا الدىق. مۇنىڭ سەبەبىن قور قارجىنىڭ تاپشىلىعىمەن ءتۇسىندىردى. ءبىز قورعا قاراپ قالماي, جەكە ينۆەستورلاردى ىزدەدىك. بۇل نەگىزى اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باسشىلىعىنداعى اۋىس-تۇيىسپەن بايلانىستى بولۋى كەرەك. جاقىندا تاعايىندالعان توراعا جوبالار تۋرالى اقپارات الدىردى, سوعان قاراعاندا ءبىر ناتيجە شىعاتىن شىعار», دەيدى ج.كەرىمقۇلوۆ. وسىنداي ولقىلىقتارعا قاراماستان, ونلاين-پلاتفور­ماعا 500-گە جۋىق قولدانۋشى تىركەلىپ ۇلگەرىپتى, ولاردىڭ 100 شاقتىسى تولەم تولەگەن. پايدالانۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى ەشقانداي جارناماسىز تىركەلگەن كورىنەدى. قولدانۋشىلاردىڭ اراسىن­دا كاسىپكەرلەر, شارۋا قوجا­لىق­تارىنىڭ يەلەرى, ەگىن شارۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىندار بار. جايىلىم جەرلەر مەن ەگىستىكتەردىڭ جالپى جاعدايىن انىق كورسەتىپ بەرەتىن رەنتگەن سەكىلدى قىزمەتتى ۇسىنىپ وتىرعان بۇل جوبانىڭ بەرەرى مول. «قوردىڭ قولداۋى بىزگە كوپ مۇمكىندىك سىيلادى. بيىلعى جوبامىزدى 30 پايىز قارجىلاندىرۋىنىڭ ءوزى ءبىزدى ءبىراز شىعىننان, كوپ قاۋىپتەن قۇتقارىپ قالدى. وسى­نىڭ ناتيجەسىندە ءبىرشاما قىز­مەت­كەرگە جۇمىس بەردىك. نەگىزى مەنىڭ ءسوزىمدى ەلىمىزدەگى ينۆەس­تورلار ەستىسە ەكەن دەيمىن. ولار بىردەن قانشا پا­يىز اقشانىڭ قايتاتىنىن ەسەپتەپ وتىرادى, جوبا الدىمەن ناتيجەگە, ونىمگە, ساپاعا, سودان سوڭ بارىپ تابىسقا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتساڭ, تۇسىنبەيدى. البەتتە ينۆەستيتسيانىڭ زاڭى دا – سول. الايدا فيلانتروپتار ءتۇرلى ويىن-ساۋىق شارالارىنا, ياكي ءبىر اۋلەتتىڭ اتاسىنا ەسكەرتكىش قويۋعا ەمەس, وتاندىق عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا اتسالىسسا, الدەقايدا پايدالى ءارى ءتيىمدى ءىس بولار ەدى», دەيدى.

P.S. ءونىمىن بەرە الماعان ونەرتابىستىڭ عۇمىرى كەلتە كەلەدى. ال ءونىم سۇرانىسقا يە بولماسا, قۇنى قالمايدى. قايتپەك كەرەك؟ ءاربىر ءونىمدى ەندى عانا وتىرعىزىلعان شىبىققا تەڭەسەك, ونىڭ كەڭ قانات جايىپ, اينالاسىنا جۇرتتى سايالاتار الىپ اعاشقا اينالۋى ءۇشىن كوپ كۇتىم, باپتاۋ قاجەت. قوردىڭ قارجىلاندىرۋى بالكىم كۇننىڭ ساۋلەسى سەكىلدى دەيىك, بىراق شىبىقتىڭ الىپ اعاشقا اينالۋىنا بۇل جەتكىلىكسىز عوي. ونى سۋارىپ, ارام ءشوبىن وتاپ, توپىراعىن قوپسىتىپ وتىرۋ كەرەك. شىندىعىندا كورە بىلسەك, بىزدە «وسى ەلگە سايا بولسا ەكەن» دەپ ءتۇرلى ونىمدەردى ومىرگە اكەلىپ جۇرگەن عالىمدار بارشىلىق. 25 سوتىق ءۇيدىڭ اينالاسىن جاعالاي وسكەن تالداردى كۇتىپ-باپتاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن وتباسىنداعى ءبىر-اق ادامنىڭ موينىنا ءىلىپ قويسا, جۇمىستىڭ ساپاسىنا سەنىم جوعالاتىنى سياقتى, ەلىمىزدەگى 100 مىڭداپ كەلەتىن جوبانى جەمىسىن بەرگەنشە قولداۋ – جۇمىلا كوتەرۋدى قاجەت ەتەتىن سالماقتى جۇك.