مادەني مارافون

ەسكە سالساق, بۇل فەستيۆالدىڭ تۇساۋ­كەسەرى 2017 جىلى سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قا­زاق مۋزىكالىق-دراما تەاترى­نىڭ 45 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ايماقتىق دەڭگەيدە وتكەن ەدى. ەندى مىنە, ول قاناتىن كەڭگە جايىپ, حالىقارالىق مارتەبە العان دارەجەگە جەتىپ وتىر.

ونەر بايقاۋىنىڭ شى­مىل­دى­عى س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەز­قازعان قازاق مۋزىكالىق-درا­­ما تەاترى ۇجىمىنىڭ ونەر تار­لانى ج.حادجيەۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان ساحنالىق قويى­لىم­­دارمەن ءتۇرىلدى. ماسكەۋدىڭ م.ششەپكين اتىنداعى جوعارى تەاتر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن 17 جاس ونەرپاز تۇلەك وسىدان تۋرا 47 جىل بۇرىن ەشقانداي كاسىبي تەاترى جوق وڭىرگە كەلىپ, كيەلى شاڭى­راقتى بىرلەسە كوتەرگەن ەدى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسجان جانبوتاەۆ سول ءبىر جالىن­دى جاستىق شاقتا بىرگە وقىپ, ساحنا­دا قاتار ەڭبەك ەتكەن جانات دوسى تۋرالى تەبىرەنە تولعانىپ, مارقۇمدى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدى ۇسىندى.

فەستيۆالدىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى زينا اقىلبەكوۆا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان مادەني شاراعا قولداۋ بىلدىرگەن وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باس­قار­ماسىنا شىنايى العىس سەزى­مىن جەتكىزدى. بۇدان سوڭ قا­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, ەلورداداعى جاستار تەاتر­ىنىڭ كوركەمدىك جە­تەك­شىسى ءارى باس رەجيسسەرى نۇر­قا­نات جاقىپباي ءسوز الىپ, جانات اۋباكىر ۇلى تۋرالى تاعى­لىم­دى ەستەلىك ايتىپ, ىزگى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

جەزقازعاننىڭ مادەني ءومىرىن بەس كۇن دۇبىرگە بولەگەن ونەر باي­­قاۋىندا سەگىز تەاتر ونەر كور­سەت­تى. ولاردىڭ ارنايى دايىنداپ اكەلگەن قويىلىمدارىنىڭ كو­رەرمەن تاراپىنان زور قى­زى­عۋشىلىق تۋدىرعانىن ايتا كەت­كەن ءلازىم. ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكا­دەميالىق بالالار مەن جاس­وسپى­رىمدەر تەاترى فەستيۆالگە «ۇمى­تىڭدار ونى» («گەروسترات ءتىرى ەكەن») تراگيكومەدياسىنىڭ قويى­لى­مى­مەن قاتىستى. ورىس جازۋشىسى گريگوري گورين قالا­مى­نان تۋعان بۇل شىعارما – الەم­دىك تەاتر ونەرىنىڭ كلاسسيكا­سى­نا اينالعان گەروسترات تۋرالى اڭىز. فەستيۆال قويى­لىمدارى ودان ءارى شىعىس قازاق­ستان وبلىستىق دراما تەاترى ۇجى­مى ۇسىنعان ب.مۇقاەۆتىڭ «سەرگەلدەڭ بولعان سەرىلەر» كومەدياسىنا, ا.ۋمۋراليەۆ اتىنداعى بىشكەك قالالىق دراما تەاترى ارتىستەرى ساحنالاعان ج.انۋيدىڭ «سفورتساندو» تراگيفارسىنا ۇلاستى. ءاربىر قويىلىم سوڭىنان قازىلار القاسى قۇرامىنداعى تەا­تر ماماندارى سپەكتاكلدەردى جان-جاقتى ءارى اشىق تالقىلاپ وتىردى. فەستيۆالگە سەمەيدىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك قازاق مۋزىكالىق دراما تەات­رى يران-عايىپتىڭ «اداسقان باق قۇسى» سپەكتاكلىن اكەلىپتى. رە­جيس­سەر ە.تولەۋبايدىڭ قو­عام­­نىڭ شەر-شەمەنى ىسپەتتى بۇل قويىلىمىنا بايلانىس­تى ەكىۇداي پىكىر بىلدىرۋشىلەر بول­دى. نەگىزىندە, ارتىستەردىڭ ساحناداعى ويىن-ورنەگى تارتىمدى شىققان. كەركەتكەن پاتشا-ءامىرشىنى سومداعان باۋىرجان تولەكوۆتىڭ, قوسۇرەي (ارقالارى جابىسقان سيام ەگىزدەر) رولىندەگى ازامات نۇرعابىس پەن ءساندىبالا بەكباەۆانىڭ, باق قۇسى بولعان ءاليا تاڭاتاروۆانىڭ ارتىستىك شەبەرلىكتەرىنە كورەرمەن قا­ۋىم ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وزبەك­ستاننىڭ «تۋرون» مەملە­كەت­تىك اسكەري تەاترى فەستيۆال تال­قىسىنا «ولەڭ» مۋزىكالىق دراماسىن ۇسىندى. سونداي-اق ح.بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىس­تىق قازاق دراما تەاترىنىڭ ح.ميۋل­لەردىڭ «فيلوكتەت-مەدەيا» ترا­گە­دياسى, م.ۆوحيدوۆ اتىنداعى تاجىك­ستان مەملەكەتتىك جاستار تەاترى ساحنالاعان ا.ءفيردوۋسيدىڭ «زناميا كوۆى» تاريحي دراماسى دا ونەر ۇجىمدارىنىڭ وزىندىك ىزدەنىستەرى مەن ىشكى مۇم­كىندىكتەرىنىڭ مول ەكەندىگىن كور­سەت­تى.

«سوڭعى تۇيەنىڭ جۇگى اۋىر» دەگەندەي, كورەرمەن قاۋىم مەن قازىلار القاسى س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قازاق مۋ­زى­كالىق-دراما تەاترى ازىر­لە­گەن سپەكتاكلدىڭ ساحناعا شىعار ءساتىن اسىعا كۇتكەنى راس ەدى. بۇل تەاتر – تارلان رەجيسسەر جانات حادجيەۆ قويىلىمدارىنىڭ قول­تاڭ­باسىنىڭ تابى قالعان ءارى ءىرى ساحنا شەبەرىنىڭ وزىندىك مەكتەبى قالىپتاسقان ۇجىم بولعان­دىقتان, مۇنىڭ ءوزى شال­عاي وڭىردەگى تەاتر­عا ايرىقشا جاۋاپ­كەر­شىلىك جۇك­تەيتىنى بەلگىلى. بۇل جولى كورەر­ەمەن نازارىنا شىڭعىس ايتما­توۆ­تىڭ جۋىردا عانا پرەمەراسى وتكەن «شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى» ەپيكالىق دراماسى ۇسىنىلدى. قويۋشى رەجيسسەر تەمىرجان جانبو­تاەۆتىڭ اتالعان درامانى ساحنا­لاۋعا ۇلكەن ىزدەنىسپەن كەلگەنى بايقالىپ تۇردى. الەمنىڭ كوپتەگەن بولىگىنە بيلىگىن جۇرگىز­گەن قاhارمان قولباسشى تۋرالى كەسەك قويىلىم ءۇمىتتى اقتاپ, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. شىڭ­عىسحان ءرولىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى سەرىك بۇلعاق­باەۆ سومدادى. سپەكتاكلدى تالقى­لاۋ بارىسىندا قازىلار القا­سى­نىڭ توراعاسى, پروفەسسور نۇرقانات جاقىپباي باستاعان تەاتر مامان­دارى دا ەپيكالىق درامانى جاڭا نۇسقا رەتىندە قابىل­دا­عاندارىن ايتىپ, وڭ باعا­سىن بەردى. اكتەرلەردىڭ ساحنادا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا ويناۋى جاقسى اسەر قالدىرعانىن اتاپ ءوتتى. كەيبىر ۇسىنىس پەن سىني پىكىرلەر دە ورتاعا سالىندى. ماسەلەن, ونەرتانۋ كانديداتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ تەاترتانۋ جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امانكەلدى مۇقان: «سپەكتاكلدىڭ باسىم بولىگى شىڭعىسحاننىڭ بالالىق, جىگىت شاعىنان باستاپ, قولباسشى بولىپ تۇلعا رەتىندەگى قالىپتاسۋ كەزەڭىن قامتيدى. مۇمكىن وسىنى ىقشامداۋ كەرەك پە ەدى», دەگەن وي ءبىلدىرىپ, جالپى سپەكتاكلدىڭ جاقسى اسەر قالدىرعانىن جەتكىزدى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ «ونەرتانۋ» فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ونەرتانۋشى مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا قويىلىمدا ىشكى-سىرت­قى دايىندىقتاردى جاقسى كور­سەتكەنىن, تەك جارىقتى دۇ­رىس بەرۋ سياقتى تەحنيكالىق مۇم­كىندىكتەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى باي­قا­لىپ قالعانىن تىلگە تيەك ەتتى. باستى رولدەگى س.بۇلعاقباەۆتىڭ كەيىپكەر وبرازىن شىعارۋداعى شەبەرلىگىنە جاقسى باعا بەردى.

فەستيۆالگە كەلگەن قوناقتار قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ءىرى قايراتكەرى جانات اۋباكىر ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, قانشاما سىرت ەل­دەر­دىڭ تەاترلارى مەن ءوز ونەر­پاز­دا­رىمىزدىڭ قاتارلاسا ونەر ­كور­سەتىپ, تاجىريبە الماسۋىنا مۇم­كىندىك تۋعىزعان وسى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا زور العىستارىن جەتكىزدى. بۇل – ۇلتتىق مادەنيەتتى, ءداستۇردى ساقتاۋعا, تەاتر­لاردىڭ جاڭارىپ وتىرۋىنا جانە رۋحاني وسۋىنە جاقسى ىقپا­لىن تيگىزەتىنى ايرىقشا ايتىلدى. تەاتر ونەرىنە – ءتۋريزمنىڭ كوزى رەتىندە قاراۋ كەرەكتىگى دە ۇسىنىلدى. فەستيۆلگە قولداۋ جاساۋ ءۇزىلىپ قالماسا ەكەن دەگەن ىزگى تىلەكتەر ءبىلدىرىلدى. ۋفا مەم­لەكەتتىك ونەر ينستيتۋتى تاريح جانە ونەر تەورياسى كافەد­را­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تەاتر سىن­شىسى ايسىلۋ ساعيتوۆا: «قا­زاق­ستاندا ونەرگە, كاسىبي تەاتر ونە­رىنە جاقسى ءمان بەرىلە­تىن­دىگى بايقالادى. ءارتۇرلى فەس­تيۆال­دەر ءجيى وتكىزىلەدى. بۇل تەاتر­لار­دىڭ وسۋىنە ۇلكەن ىقپا­لىن تيگىزۋگە ءتيىس», دەدى.

قاتىسۋشى تەاترلاردىڭ بار­لى­­عىنا سالتاناتتى جاعداي­دا ج.حادجيەۆ اتىنداعى فەس­تي­ۆالدىڭ ارنايى ديپلومدارى, كادەسىيلار مەن اقشالاي جانە اتاۋلى سىيلىقتار تاپسىرىلدى. ء«ۇمىت» اتالىمى سىيلىعىنا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكا­دەميالىق بالالار مەن جاسوس­پى­رىمدەر تەاترى­نىڭ اكتەرى ماقسات راحمەت, وسى تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءار­تىسى سا­عىزباي قارا­بالين «ەكىن­شى پلانداعى ۇزدىك ەر ادام­نىڭ ءرو­لى», بىشكەك قالالىق دراما تەاترىنىڭ اكتريساسى جايناگۇل ابدۋ­سالامقىزى «ەكىن­شى پلان­دا­عى ۇز­دىك ايەل ءرولى» اتالىمدارىنا يە بولدى. «ۇزدىك اكتەرلىك انسامبل» اتا­لى­مى ا.ۋمۋراليەۆ اتىن­­دا­عى بىشكەك قالالىق دراما تەات­رىنا, «قازىلاردىڭ ارناۋلى سىيلىعى» ح.بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق تەاترىنا, «ۇزدىك مۋزىكالىق سپەكتاكل» اتالىمى وزبەكستان تەاتر­ىنا, «ۇزدىك رەجيسسۋرا» سىيلىعى س.قوجامقۇلوۆ اتىن­دا­عى جەز­قاز­عان تەاترىنىڭ رەجيسسەرى تەمىرجان جانبوتاەۆقا, ج.حاد­جيەۆ اتىنداعى ارناۋلى جۇلدە تاجىكستان مەملەكەتتىك جاستار تەاترىنا تاپسىرىلدى. جەزقازعان تەاترىنىڭ باستاماسىمەن, ونىڭ ىشىندە كەزىندە قاتارلاس ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن ونەر شاڭىراعىنىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قالاسقان جانە وسى يگى ىسكە ۇيتقى بولىپ جانات رەجيسسەردىڭ رۋحىن كوتەرىپ جۇرگەن دوسجان جان­بوتاەۆتىڭ ەڭبەگىنە شىنايى ريزا­شى­لىعىن بىلدىرگەن جاكەڭنىڭ زايىبى راشيدا حادجيەۆا ءوز اتىنان وعان 3 مىڭ دوللار اقشالاي سىيلىعىن ۇسىنىپ, قۇرمەت كور­سەت­تى.

حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ قوناقتارى بۇل مادەني شارانىڭ جانات حادجيەۆ سياقتى مايتالمان رەجيسسەردىڭ ەڭبەگىن كەيىنگى جاستارعا جەتكىزىپ, ناسيحاتتاۋىمەن قۇندى بولدى دەگەندى ءبىراۋىزدان ايتتى. شالعاي­داعى جەزقازعاندا وسىنداي حا­لىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى بايقاۋدىڭ ءوتۋى – ونەر تارلانىنىڭ تەاتر شام­شى­راعىن جارقىراتىپ جاعىپ كە­تۋىنىڭ جەمىسى. سول شامشىراق ءدا­يىم سونبەسىن دەيىك.

 اماندىق راح ۇلى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

 قاراعاندى وبلىسى,

جەزقازعان قالاسى