ءبىراز جىلدار ەڭبەك ەتىپ, جۋرناليستىك قىم-قۋىت قاربالاس تىرلىكتىڭ ىستىق-سۋىعىن, قىزىعى مەن شىجىعىن باستان ءبىر كىسىدەي وتكەرگەن, وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالىپ, قيماي قوشتاسقان قارا شاڭىراعىم, ومىردەگى باس گازەتىم – «ەگەمەن قازاقستانىمدى» ساعىنامىن. اۋەلى گازەتتىڭ ءتۇر-سيپاتىن, كەسكىن-كەلبەتىن, اتاۋىنىڭ ناقىشتى جازىلۋىن, وزگە باسىلىمداردان وزگەشەرەك, وزىمە ىستىق وزىندىك ورنەگىن, جانىما سونشالىقتى جاقىن ونداعان ايدارلارىن, بەتتەرىنىڭ سىرت كوركەمدىگىمەن قاتار ىشكى مازمۇن-ماعىناسىن...
وسىلاي جان-دۇنيەمدە «ەگەمەن» گازەتىمنىڭ الەمى كۇندەلىكتى وزىممەن بىرگە, تىنىس-تىرشىلىگىممەن رۋحاني استاسىپ ءومىر كەشەدى. گازەتتىڭ ارداگەرلەرىن, ارىپتەس بولعان اعالاردى, اپالاردى, زامانداستارىمدى, ىزەتتى ءىنى-قارىنداستاردى ساعىنامىن. الماتىداعى بولىمشەسىندە باۋىر جازا سەرپىلگەن قاناتتى جىلداردى, استانالىق باس رەداكتسياداعى ساليقالى دا شۋاقتى شاقتى ساعىنامىن. ساعىنعان ادام مۇڭايادى. بۇل ءبىر ساۋلەلى, نۇرلى مۇڭ, جاقسى داۋرەن جايىنداعى جارقىن ەلەگيا-ەستەلىك بولىپ توگىلىپ تۇسسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
ۋاقىت قانداي ۇشقىر دەسەڭىزشى! كۇنى كەشە عانا ءبىزدىڭ تولقىن, ءبىز شىعارعان گازەت پاراقتارى دا سارعايۋعا اينالعانداي. ءار جىلعى تاڭداۋلى ماقالالار توپتاستىرىلعان «ەتجەڭدى «ەگەمەن» كىتاپتارىن, سوناۋ 1919 جىلعى «ۇشقىننان» باستاپ قانشاما تاريحتىڭ ءتاپسىرلى بايانى قامتىلعان ء«جۇز جىلدىق جىلناما» تومدارىن اقتارىپ ويعا باتامىن. ءيا, وتانىمىزدىڭ باس گازەتى, حالىقپەن, قازاعىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 100 جىلدىق شەجىرەلى تاريحىنىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز, مىنا مەن دە بارمىن, وسىناۋ ءجۇز جىلدىق تەگەۋرىندى تولاعاي تاريحتى جاساۋعا ءبىز دە بەلسەنە قاتىسىپپىز. ەندى جاڭاعى مۇڭىم ماقتانىش بولىپ كەرنەيدى كەۋدەمدى, ەلەگيامنىڭ شۇراتىندا شاتتىق بۇلاعى سىلدىرايدى. ءبىر عاسىر بويى ەل گازەتىنىڭ بەتتەرىندە ەلدىڭ تاريحى, ەلدىكتىڭ تاريحى قاتتالسا, سوعان ءبىزدىڭ دە قاتىسىمىز بار ەكەن, سول تاريحتىڭ كۇنگە ۇمتىلعان كۇمبەزىن ءبىز سومداسىپپىز. بۇعان قالاي قۋانباسسىڭ, قالاي مەرەيلەنبەسسىڭ؟
وسىناۋ 100 جىلدىق تاريح تاعىلىمى ءبىزدى شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراۋعا, نەندەي الماعايىپ بولسا دا ءادىلىن ايتۋعا ۇيرەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تاريحىن ەل تاريحىنان, قازاق ەلىنىڭ قيلى زامان, قاسىرەتتى كەزەڭدەرىنەن ءبولىپ قاراستىرۋعا, ارالارىن الا جىپپەن اجىراتىپ تارازىلاۋعا استە بولمايدى دەپ بىلەمىز. بازبىرەۋلەردىڭ قىزىل ساياساتتىڭ سويىلىن سوقتى, پالەن-تۇگەن دەپ ەل گازەتىن قارالاعىلارى كەلەتىنى قىنجىلدىرادى. وسىلاي دەگەندە گازەتتىڭ ءوزى دە, ونداعى تالاي-تالاي ۇلتجاندى قالامگەرلەر دە قازاققا قارسى سودىر-سويقان, زالىم دا زىمىستان ساياساتتىڭ قۇربانى بولعانىن ەسكەرمەيتىن سياقتىمىز. اقيقات بىرەۋ عانا: «ەگەمەن» بارلىق ۋاقىتتا ەلمەن بىرگە بولدى, گازەتتىڭ ءار كەزدەگى سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, مۇحتار اۋەزوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى الاش تەكتى ارداگەر باسشىلارىنىڭ جۇرەگى تەك حالقىم دەپ, قازاعىم دەپ دۇرسىلدەپ سوقتى, ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەدىگەنىڭ ءمارت كۇيىن كەشتى.
ارينە «ەڭبەكشىقازاق» تا, «سوتسيالدى قازاقستان» دا, «سوتسياليستىك قازاقستان» دا رەسمي تۇرعىدان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءتىلى بولعانىن, سونىڭ قاۋلى-قارارلارىن جاريالاعانىن, تالاپ-مىندەتتەرىنىڭ ۇدەسىنەن تابىلعانىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق ول ماجبۇرلىكتەن, لاجسىزدىقتان تۋىنداعان امالسىزدىق احۋالى بولاتىن. دەي تۇرعانمەن, ءبارىبىر گازەت زامانا قۇيىندارى قالاي ۇيىتقىپ سوقسا دا, نەگىزىنەن قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭدادى, جوعىن جوقتادى, ناۋبەت-تاۋقىمەتتەرىنە كۇيىنىپ كۇڭىرەندى, قيىنشىلىق-اتتەگەنايلارىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ وپىندى, جاقسىلىعىنا قۋاندى, ۇمىتىنە جۇباندى, ۇلت رۋحىن شىڭداي بەرۋدەن جازبادى, ءدايىم ەل ەڭسەسىن كوتەرىسۋدەن تانبادى, الاش مۇراتىن استارلاپ ايتتى. ء«جۇز جىلدىق جىلناماعا» جىتىرەك ۇڭىلگەندە ءبىز وسىنى اڭعارامىز.
ەلدىڭ باس باسىلىمىنىڭ نەشەمە بۋىن جۋرناليست قالامگەرلەرىن قالىپتاستىرعان وسىناۋ قاسيەتتى ءداستۇر ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى سىندى دەگدار رەداكتورلاردىڭ تۇسىندا ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ, ال اڭسارلى ازاتتىعىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى سياقتى كەمەڭگەر كوريفەيلەردىڭ باسشىلىعىمەن بايىپتى دا كەمەل ارناسىنا تۇسكەن ەدى. سول كەزدەردەگى اعا باسىلىمنىڭ ۇلگى-تاعىلىمىن, ماقالالارىنىڭ ستيل-مانەرىن بويعا سىڭىرۋگە, ماشىعىن الۋعا تىرىسىپ تالپىنباعان جۋرناليست كەمدە-كەم بولاتىن. اسىرەسە ءبىزدىڭ بۋىن وسى ءتالىم-تاربيەنى مولىنان قارپىپ ۇلگەردى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «ەگەمەننىڭ» بەس قاسقاسى» اتتى ماقالامىزدى جازدىق تا, ءبىزدىڭ الدىمىزداعى اعا بۋىننىڭ ىشىندە سارباس اقتاەۆ, ۋاحاپ قىدىرحانوۆ, نۇرماحان ورازبەكوۆ, نۇريدەن مۋفتاحوۆ, سابىرجان شۇكىر ۇلى, ماماديار جاقىپوۆ, بەكبولات ادەتوۆ سىندى «سق»-نىڭ ساڭلاق جۋرناليستەرىنىڭ شەبەرلىگىنەن, ءتىل شۇرايىنان, باتىلدىعىنان سىرتتاي بولسا دا ۇيرەنبەدىك دەسەك, وتىرىك ايتقان بولار ەدىك. ءيا, سول جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارداعى «سوتسياليستىك قازاقستان» ءبىز ءۇشىن جۋرناليستىك شەبەرلىكتىڭ ەتالونى, جۋرناليستيكانىڭ ۇلكەن مەكتەبى بولاتىن, بۇل گازەتتە ەلدىڭ ەڭ مىقتى جۋرناليست قالامگەرلەرى ەڭبەك ەتەتىن, سولاردى وزىمىزگە ۇستاز تۇتاتىنبىز. سول سەبەپتەن دە, گەنەرال بولۋدى ارماندامايتىن سارباز بولمايتىنى سياقتى, باس گازەتتە جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلمايتىن, سونى جان-جۇرەگىمەن قالامايتىن جۋرناليست تە بولماۋشى ەدى.
ءبىر قىزىعى, سول كەزدەردە اعا گازەت «سق»-دا ەڭبەك ەتۋ قول جەتپەس قيالداي كورىنەتىن دە, قيالي بولماعاندىقتان, ءوز باسىم ونداي ورىندالماس ويدىڭ ماڭىنا جولامايتىنمىن. بىراق وعان ارا-تۇرا اۆتور رەتىندە قاتىسىپ تۇرۋدىڭ رەتى كەي-كەيدە كەلىپ-اق قالاتىن. تىپتەن, بىردە گازەت قىزمەتكەرى, تاماشا اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ «جەكسەنبىلىك اڭگىمە» ايدارىمەن «اق اجەنىڭ اق نانى» اتتى اڭگىمەمدى جاريالاتقاندا قاتتى قۋانىپ, مارقايعانىم ءالى ەسىمدە. «سق»-نىڭ كوكشەتاۋداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بايان نۇرپەيىسوۆ اعامىزدىڭ تاپسىرماسىمەن دە سىن تۇرعىسىنداعى ماقالالار, باسقا دا ماتەريالدار جازىپ بەرىپ, سولار اندا-ساندا اعا گازەتىمىزدىڭ بەتتەرىندە جارىق كورىپ جاتاتىن. «سق»-دا ماقالاڭ شىعۋ – مەرەي, ماقتانىش. ول كۇنى ءوزىڭدى اسا باقىتتى سەزىنەسىڭ. سول العان شاتتىق زاريادىنىڭ ءوزى الدەنەشە كۇنگە جەتىپ, جاقسى كوڭىل كۇيدە كۇپىلدەپ جۇرەسىڭ.
ون بەس جىل شاماسىندا اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردىڭ كورىگىندە ءپىسىپ, 1989-دا ارمان ەتكەن الماتىعا دا كەلدىم وتباسىممەن قوتارىلا كوشىپ. بۇل ۋاقىتتا نەگىزىنەن «جۇلدىز» جۋرنالىندا ءجۇردىم, اقىن-جازۋشىلاردىڭ ورتاسىنا ءتۇستىم. سول كەزدە ورتالىق كوميتەتتە ىستەيتىن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ مۇحتار ماعاۋينگە: «قورعانبەكتى سوناۋ كوكشەتاۋدان تاۋىپ العان كوزىڭىز قانداي مەتكي ەدى, مۇحا!» دەپ ايتىپتى. سونداي «مەتكيلىك» قاسيەت ساۋىتبەك دوسىمنىڭ وزىندە دە بار ەكەنىن ول كەزدە قايدان بىلەيىن. ءبارىبىر, «سق»-دا ەرەكشە ادامدار ىستەۋگە ءتيىستى دەگەن قاعيدا سانامىزعا مورلەنىپ باسىلىپ قالعان, ول جاققا اتتاپ باسۋعا جۇرەك داۋالامايتىن.
دەگەنمەن «اۋىل» گازەتىندە بەكبولات ادەتوۆ اعامىزدىڭ قاسىندا توننىڭ ىشكى باۋىنداي ورىنباسارى بولعان كەزدە اعا گازەت, ونداعى شىعارماشىل ورتا جايىنداعى اڭگىمەلەرگە كوبىرەك قانىقتىم. عالىم تىنىباەۆ اعا نەلەر قىزىقتىڭ مايىن تامىزىپ ايتقاندا ولاردىڭ «سق»-داعى داۋرەنى كوزىمىزگە ءبىر ەرتەگىدەي ەلەستەيتىن. «پولتورا قازاق» اتانعان مەنشىكتى ءتىلشى سەيداحمەت مۇحامەتشين, «سق»-نىڭ ايتقىشبەگى ءتاجىباي بيتاەۆ اعالاردى سىرتىنان جاقسى كورىپ, كورمەسەك تە كورگەندەي بولىپ كوڭىلدى كوركەيتىپ وتىراتىنبىز. ءوستىپ جۇرگەندە ەرەكەڭ – ەرجۇمان سمايىل اعامىز باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە 50 جاسقا تولۋىما وراي جاڭاعى جارىقتىق بەكەڭنىڭ مەن تۋرالى «شاعالاداي شارق ۇرعان» اتتى جۇرەك لۇپىلىندەي ادەمى تولعامى ەندى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتتەرىندە شىققانىن كورگەندە قۋانعاننان ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەگەنىم دە راس-تىن.
اقىرى, نە كەرەك, 2004 جىلدان باستاپ وقتا-تەكتە بولسا دا «ەگەمەن قازاقستانعا» جازعاندارىمدى ۇسىنىپ تۇردىم. سولاردىڭ ءبىرى – «قازاقتا ءبىر داركەمباي» اتتى ەسسە ماقالام تاۋىرلەر قاتارىنان تابىلىپ, «ەتجەڭدى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تاڭدامالى كىتابىنا كىردى. اتتەڭ, كوزى تىرىسىندە جازىلىپ, وزىنە وقىتىپ تا ۇلگەرگەن وسى ماقالانىڭ قازانامامەن قوسا جاريالانىپ, قازاعىمنىڭ قايتالانباس ونەر يەسى داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ سونى باسپا بەتىندەگى بەدەرلى كۇيىندە كورۋگە تاعدىر جازباي, ومىردەن اسىعىس ءوتىپ كەتكەنى وكىندىرەدى-اق. وسىعان قايتىپ مۇڭايماسسىز...
جاڭا زامانىمىزدىڭ «ەگەمەنىنە» كەلمەي تۇرىپ تا راحمەتىم مول-تۇعىن. «جىر جاھانى» ايدارىمەن جارتى بەتكە جالپاعىنان جايىلىپ توپتاما ولەڭدەرىم شىققانىن كورسەڭىز. ولەڭى وسىلاي جارىق كورگەن ءاربىر اقىن باقىتتى دەر ەدىم. باسىلىم باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سونداعى ايتقان: «قورعانبەك, ايتشى, بۇدان بۇرىن ولەڭدەرىڭ حالىققا 100 مىڭ تيراجبەن تاراپ كورىپ پە ەدى؟!» دەگەن اقجارقىن ءازىل ارالاس اقيقات سوزدەرى مەنى شىنىمەن-اق قاتتى ويلاندىرىپ تاستاعان بولاتىن. ودان كەيىنگى ونشاقتى جىلدىڭ ۇدەسىندە باس گازەتتە ءۇش بىردەي پوەمانىڭ, قانشاما ولەڭ-جىرلارىمنىڭ باسىلعانىن, ءسويتىپ ەندى وقىرمانعا 100 مىڭ ەمەس, 200 مىڭ تيراجبەن تاراعانىن دا توتەنشە باقىتىم, وسىناۋ باسىلىمعا جان-جۇرەكپەن بەرىلگەن جاقىندىعىمنىڭ شاراپاتى دەپ بىلەمىن.
وسى ايتقاننىڭ ءبارىن جيناقتاي كەلگەندە, 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە باسشىلىقتىڭ ۇسىنىسىن بىردەن قابىل الىپ, «ەگەمەنگە» كەلۋىم وزىمە الدەبىر زاڭدىلىق, تاعدىرىمنىڭ بۇيرىعى سياقتى بولىپ كورىنەدى. الماتى بولىمشەسى ءايبات. ماماديار اعامەن بۇرىننان سىيلاس ەدىم. گۇلزەينەپ (سادىرقىزى) دەگەن ەر قۇربىمىزدىڭ ەسىمىنە سىرتتاي قانىقپىن دا. ايناش (ەسالي) قارىنداسىمدى دا, بايقاسام, بۇرىننان بىلەتىندەي ەكەنمىن. ۇجىمعا تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭدىم دەسەم دە بولادى.
الماتى شاھارىنىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى عاجاپ قوي. نەبىر اكادەميك, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, جازۋشى, ونەر قايراتكەرى – ءوزىمىز ارداق تۇتاتىن ۇلكەن تۇلعالاردىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە دەگەن قالتقىسىز قۇرمەتىن ءدال وسى شاقتا اڭعارىپ سەزىندىم. سولاردىڭ كوبى اۆتورىمىز, سۇحباتتاسىمىز, كەيىپكەرىمىز بولدى. ارامىزدا دوستىق, سونداي ءبىر سىيلاستىق ءراۋىش ورنادى. سولاردىڭ ىشىندە ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ساعادات نۇرماعانبەتوۆ, تالعات بيگەلدينوۆ, ساعىندىق كەنجەباەۆ, سەرىك قيراباەۆ, سالىق زيمانوۆ, امانجول قوشانوۆ, ماقتاي ساعديەۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, ابدىمالىك نىسانباەۆ, ومىرزاق ايتباەۆ, ساعىندىق ساتىبالدين, مۇرات جۇرىنوۆ, اشىربەك سىعاي, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ سىندى ارداقتى اعالاردى ايرىقشا ءبولىپ اتار ەدىك. بۇل كىسىلەر ءبىزدى دە تانىپ ءبىلدى, باعالادى. «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا. اسىرەسە قادىر مىرزا-ءالى, تۇمانباي مولداعاليەۆ, مۇحتار ماعاۋين سياقتى ادەبيەت كلاسسيكتەرى حاقىنداعى ماقالا-سۇحباتتاردى دايىنداۋىم ءوزىم ءۇشىن اسا عانيبەت جاعداي بولعانىن ايتۋىم كەرەك.
ءيا, ءجۇز جىلدان بەرى بىرنەشە جۇزدەگەن-جۇزدەگەن جۋرناليست قالام يەلەرى ءوز تاعدىرلارىن وسىناۋ باس گازەتپەن بايلانىستىرىپ كەلەدى. ادامي باقىتىن, ازاماتتىق اڭسار-مۇددەسىن وسى ارادان تاپتى, سول ارقىلى حالقىنا, ەلىنە قىزمەت ەتتى. ءبىز دە سول كوپتىڭ ءبىرى بولعانىمىزعا شۇكىر. جۋرناليستىك قىزمەت جولىمىزدا ازدى-كوپتى ابىروي-بەدەل يەلەنسەك, ەڭ الدىمەن, «ەگەمەننىڭ» ارقاسى. مىڭ جاساعىر «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا ەل استاناسىنىڭ تۇرعىنى اتانعانىمىز جانە بار. قۇداي-اۋ, جىر تۇماسى تۇماعام: «مەنىمەن مىناداي سۇحبات جاساعان قورعانبەكتى مەرەيتويىمنىڭ تورىنە وتىرعىزامىن!», كلاسسيك جازۋشى مۇحتار ماعاۋين: «مەن تۋرالى ەڭ جاقسى ماقالانى سەن جازدىڭ, قورعانبەك!», عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ اعامىز: ء«وز ءىسىنىڭ ناعىز پروفەسسيونالى ەكەنسىڭ!» دەگەن سيپاتتاعى ىستىق ىقىلاس-لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ كوتەرمەلەسە – ءبىز ەنشىلەگەن, ەشقانداي باسقا ماراپاتقا ايىرباستاماس وسىنداي اعالىق شىنايى قولداۋ-قۇرمەتتەر دە تەك «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا مۇمكىن بولعانى انىق. الەمنىڭ تالاي جەرىن ارالاپ, تاماشالاپ كورىپ, پاريج, نيۋ-يورك, ىستانبۇل, انكارا, بەيجىڭ سياقتى شاھارلاردان تولعامدى ماقالالار جولداپ, دۇنيە تانىساق – ول دا وسى قارا شاڭىراقتىڭ ارقاسى. ءيا, «ەگەمەنگە» دەگەن العىسىم شەكسىز.
سوڭعى جىلداردا «ەگەمەنىمىز» كوز قۋاندىرىپ, كوڭىل ءسۇيسىندىرىپ جاسارىپ, جاڭارىپ, جاڭعىرىپ كەلەدى. دارىندى باۋىرىمىز دارحان قىدىرالى باستاعان جاسامپاز جاس تولقىن ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ, گازەتتى تۇرلەندىرە, كوركەيتە تۇسۋدە. ناق وسىعان ءبىز, اسىرەسە گازەت ارداگەرلەرى قۋانىشتىمىز. سەنىمدى ءارى بەرىك قولداعى «ەگەمەن» ەلدىك ءسوزىن ايتىپ, حالقىمەن, قازاعىمەن بىرگە بەل-بەلەستەردەن اسىپ, جاساي بەرسىن!..
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
نۇر-سۇلتان