ماڭگى جاسىل قاراعاي مەن قولدىڭ سالاسىنداي ءتۇپ-ءتۇزۋ, كەي تۇسىندا مىڭ بۇرالعان جاسىل جەلەكتى اق قايىڭدار كومكەرگەن بۋراباي باۋرايىنىڭ بار تاريحى, كونە تاريحى, جان بالاسىنا اشىپ ايتا بەرمەيتىن سىرى مەن جان جادىراتار جىرى ءۇنسىز مۇلگىپ جاتىر-اۋ. ەگەر تابيعاتقا ءتىل بىتسە نە ايتار ەدى, سونى ۇعا بىلسە عوي. مىنە, اقىلباي اسۋىنا كوتەرىلدىك. تاسپاداي تارتىلعان تاس جول قايقاڭ ەتىپ ءبىر بيىككە شىعارعان. اسۋ ۇستىندە تۇرىپ توڭىرەگىڭە زەر سالساڭ, تولقىندانىپ بىتكەن, ۇيىسا وسكەن قاراعايلار شاشاقتى نايزا سەكىلدى كولبەڭدەيدى. ارا-اراسىندا ءپىل ساۋىرىنداي دوڭكيىپ قويتاستار جاتىر. جاسىل جەلەگىن سارىارقانىڭ سامال جەلىمەن بۇلعاعان ارۋ قايىڭدار توڭىرەگىنە تامسانىپ قارايتىنداي.
«وقجەتپەس» پەن «ششۋچە» ساناتوريلەرىنىڭ اراسىنداعى مىڭ بۇرالىپ جاتقان تاسپا جولدىڭ بيىگىندەگى اقىلباي اسۋى تالاي جۇرگىنشىنىڭ تابانى تيگەن ەجەلگى سوقپاق. ىلكى زاماننىڭ ىزەتتى تاريحىن كوكىرەگىنە توقىعان كونەكوز قاريالاردان تالاي ەستىگەنبىز. قيىرداعى بەتپاقدالانى باسىپ, سارىارقانىڭ جونىمەن جول تارتقان كەرۋەنشىلەر وسى اسۋعا يەك ارتقاندا, الدارىنان اقىلباي باتىر شىقپاسا, كوڭىلدەرى ولقى ءتۇسىپ قالادى ەكەن. اقىلباي باتىر كەرۋەنشىلەردى اسۋدان اسىرىپ سالعان سوڭ كوڭىلدەرى جاي تاۋىپ, جونىنە كەتەدى ەكەن.
و, كوكشە, كوزدى ەرىكسىز توقتاتاسىڭ,
اقشا بۇلتقا قادالعان شوقپار تاسىڭ.
اقىلبايدىڭ اسا الماي اسۋىنان,
ەڭىستە شوگىپ جاتىر اق بوتاشىڭ.
شاماسى وسى ءبىر جان سەزىمىن جىر قىلىپ ورگەن اقىن «اق بوتاشىم» دەپ تۇسپالداعاندا كوز ۇشىنان كورىنەتىن اقبۋرا تاۋىن ايتقان بولار. ايتسا ايتقانداي, اقبۋرانىڭ قوس وركەشى كوگىلجىم شىمىلدىقتىڭ اراسىنان مەنمۇندالاپ كورىنىپ تۇر. ءبىر قاراعان ادام اينا-قاتەسىز قوس وركەشتى بۋراعا ۇقساتار ەدى. اقبۋرانىڭ بيىگىنەن سۋى ءتىس سىندىراتىنداي سۋىق بۇلاق اعادى. تاستان-تاسقا سەكىرىپ اققان بۇلاقتىڭ دىبىسى دا قىزىق. ءبىر ءتۇرلى مۇڭدى ءتارىزدى, وتىز ومىرتقاڭدى وپىرىپ, قىرىق قابىرعاڭدى قاۋساتىپ, زارلى ءۇن شىعاراتىنداي. باعزى زاماننان كەلە جاتقان اڭىزعا سەنسە, اقبۋرانىڭ بيىگىنەن تومەن قاراي قۇلدىراڭدايتىن بۇلاق بۋرانىڭ كوز جاسى دەسەدى. راس, كەيدە جىلاۋىق بۇلاق تا جادىرايدى, ساقىلداپ كۇلەتىندەي, سىقىلىقتاپ وينايتىنداي.
انە ءور كوكىرەگىن كوتەرىپ, توڭىرەگىنە انىق ايبار بەرگەندەي جەكەباتىر جاتىر كولبەڭدەپ. كادىمگى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ ءمارت جاۋىنگەرى ىسپەتتى. ءتىپتى دۋلىعاسى مەن ساۋىتىن دا شەشپەگەن. ماڭگى ۇيقىدا. ەل شەتىن كۇزەتكەن ەرەن قالپىندا. اڭىز ايتادى, باعزى زاماندا ءوزى وتە كۇشتى, ءوزى سونشالىقتى ءادىل باتىر جىگىت بولعان ەكەن. تۇلا بويىندا تابيعات سىيلاعان الاپات قۋات عۇمىرى تاۋسىلىپ بىتپەستەي. قازاق دالاسىنىڭ جورىق پەن جورتۋىلدان امان قالعان كەزى بار ما؟ مىناداي سۇلۋ دۇنيەگە كىمدەر قىزىقپاسىن. وڭتۇستىك جاقتان قيسىق قىلىشتى جوڭعارلار شەگىرتكەدەي قاپتاسا, باتىستان ەدىل قالماقتارى تونگەن. تالاعان, قولعا تۇسكەن ەر-ازاماتتى اسقان, اتقان. قارسى تۇرار قۋات قايدا؟ قۋات بار ەدى, بىراق باسى بىرىكپەگەن. وزدەرىمەن وزدەرى جەرگە, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ جايىلىمىنا تالاسىپ, اۋىز بىرلىكتەن ايىرىلىپ قالعان جۇرت. مىنە, وسى كەزدە جاس باتىر باعى اشىلماعان جۇرتتان كەتىپ, ءوز الدىنا باق پەن بايلىق ىزدەگىسى كەلەدى. اۋىلدىڭ ۇستالارىنا قىلپىلداعان وتكىر قىلىش, بەرىك دۋلىعا سوقتىرادى. تورعاي كوزدى اق ساۋىتىن كيەدى. ەندى نە كەرەك؟ جاۋ جاراعى ۇستىندە. تەمىر تاياق تەبەندەي بولعانشا كوك تەڭىزدى كوكتەي ءوتىپ, جەر شەتىنە جەتكەنشە قۋاتى ارىلماس. وسىلايشا ارمان جەتەلەپ العا قادام باسقان جاس جىگىتتىڭ الدىنان وزگە باتىرلار كەزدەسىپ, جاس جىگىتكە بىرىگەيىك, بىرگە جۇرەيىك, باقىتتى بىرگە تابايىق دەگەن ۇسىنىستارىن ايتادى. بىراق جالىنداپ تۇرعان جاس باتىر ولاردىڭ ايتقانىنا كونە قويمايدى. امال جوق كوڭىل تۇكپىرىندە جولىقسام-اۋ دەگەن, كەزىكسەم-اۋ دەگەن ارمان قيالى, باقىتقا دەگەن قۇشتارلىعى جەتەلەپ جالعىز باتىر جولعا جەكە-دارا شىعۋعا بەكىنەدى. كەنەت الدىنان قۇمىرسقاداي قاپتاعان جاۋ كەزدەسەدى. دۇشپان جالعىز ەكەن دەپ اياسىن با, قيان-كەسكى سوعىس باستالعان. كوپتىڭ اتى كوپ, اقىر سوڭىندا قانشا جەردەن مىقتى بولعانىمەن جەڭىلىس تاپقان. كەرەگە كوزدى اق ساۋىتتى جاۋ نايزاسى قاق جارىپ وتكەن كەزدە الگى باتىر باقىتتى جالعىز ىزدەۋدىڭ قاتە ەكەندىگىن ءتۇسىندى دەيدى. بىرلىك كەرەك, بىرىككەن ەل عانا ۇشپاققا شىعا الادى. جالعىز ءجۇرىپ ەشكىمنىڭ جول تاپپايتىنى انىق. اتام قازاق «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەپ بەكەر ايتتى دەيسىز بە؟ اڭىز ءارى قاراي بىلاي جالعاسار ەدى. قانسىراعان باتىر تۇلا بويىنان ءال كەتىپ, تۋعان دالاسىندا شالقاسىنان ءتۇسىپ قۇلاپتى. تاسقا اينالعان. تاس بولعاندا دا ءوزىنىڭ ەڭسەسىندەي بيىك, ايبارلى تاس. قالجىراپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتسە كەرەك. دۋلىعاسى, ساداعى مەن ساۋىتى قاسىندا. مىنە, جەكەباتىر تاۋى وسىلاي پايدا بولعان دەسەدى.
باتىردىڭ قىرىققا تاياۋ كەلگەن جاسى,
دەنەسى بيىك جوتا, تاۋداي باسى.
ساقالى ءتوسىن جاپقان, قىر مۇرىندى,
كيۋلى باستا جاتىر دۋلىعاسى.
اقيىق اقىن ساكەن سەيفۋللين سولاي دەپتى. سالقىن سامال جان دۇنيەڭدى جادىراتىپ, كوكىرەگىڭنىڭ كوزىن اشادى. كوگىلدىر نۇرعا سالىنعان كوركەم دۇنيەدە تىنىسىڭ كەڭىپ, تۇلا بويىڭ جادىرايدى. تابان استىنداعى تىلسىم تاريحتىڭ قويناۋىن زەردەلەي قالىڭ وي قاماپ الادى. ءسال جۇرسەڭىز الدىنان جارق ەتىپ اتاقتى اق الاڭ شىعا كەلەدى. ءبىر عاجابى وسى اق الاڭنىڭ قويناۋى قوڭىر سالقىن كۇزدە دە كەلگەن كىسىنى كۇپىگە وراپ قويعانداي جىپ-جىلى بولىپ تۇرادى. موينىڭدى بۇرىپ قاراساڭ, «شايتان ۇرشىققا» كوزىڭ تۇسەدى. تاعى دا اڭىز. باعزى ءبىر زاماندا ءدال وسى جەردە حان سارايى بولعان دەسەدى. قىزىق قۋعان, بايلىققا بەلشەسىنەن باتقان حان ەل-جۇرتىن ۇمىتقان. كۇندە كورەتىنى ساۋىق-سايران. جۇرت ازىپ-توزعان. سول ساتتە جاراتقان يەنىڭ قاھارى حانعا تۇسكەن. التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن سالتاناتتى سارايدىڭ تاس-تالقانى شىققان. ەلىن ويلاماعان وڭەز حان تاسقا اينالىپ كەتسە كەرەك. تاس بولعاندا دا قۇبىجىقتىڭ كەيپىندەگى شايتانتاس. بۋرابايدىڭ باۋرايى قويۋ قارا ءتۇننىڭ شىمىلدىعىن جامىلعان كەزدە شايتانتاستىڭ جانىندا ءبىر كەزدە حانمەن بىرگە ويىن-ساۋىق قۇرعان ون سان قىز قايتا ءتىرىلىپ, شايتانتاستى مازاقتاپ, قولدارىن شاپالاقتاپ جۇرەدى دەسەدى. شىنىندا دا بۇل قورقىنىشتى جەر.
سىرعا بوككەن ءبىر تۇس – اتاقتى وقجەتپەس شىڭى. انە ءبىر ءۇش كىشىرەكتەۋ شىڭدى تۇرعىلىقتى حالىق ءۇش دىڭگەك دەپ اتايدى. ءار قيلى ايتىلاتىن اڭىزدا اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىزدىڭ بەينەسى دەگەن دە ۇعىم بار. ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە جاقىن ماڭداعى, بۋراباي باۋرايىنداعى قالىڭ ەلدىڭ ىشىندە بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن ءۇش سۇلۋ قىز ءومىر ءسۇرىپتى. ال ءۇش قىزدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز ۇل – وقجەتپەس جاسانىپ كەلگەن جاۋدان بەتى قايتپايتىن باتىر بولسا كەرەك. ءۇش قىزدى سىرت كوزدىڭ سۋىعىنان قورعايدى, قامقورى, تىرەگى بولادى. ءبىر زاماندا بۋرابايدى باۋىرىنا باسىپ الماق بولىپ, مۇزداي قارۋلانعان جاۋ تاپ بەرەدى. الگى ءۇش ارۋ مەن باتىر باۋىرلارى شىڭدى پانالايدى. اجال اڭساعان اق جەبە بۋرابايدىڭ ءۇستىن تورلاعان قازباۋىر بۇلتتاردىڭ تىنىمسىز سورعالاعان اق جاۋىنىنداي جاۋدى دەيدى. بۇلار دا قاراپ قالمايدى, قايتا-قايتا ساداق تارتادى. قالىڭ جاۋ قاپتاپ كەلىپ قورشاعان. ءدال وسى ساتتە باتىر جىگىت وقجەتپەس شىڭىنا, ال ون جەتىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان ءۇش ارۋ ءۇش قامال تاسقا اينالىپ كەتكەن دەسەدى. قانشا كەكتەنسە دە, قۇزار جارتاسقا قۇدىرەتى جەتپەگەن جاۋ كەيىن قايتىپتى. مىنە, وسى وقجەتپەس, ءۇش دىڭگەك, بولەكتاۋ, تەمىرتاۋ ماڭگىلىك كورگەن جاننىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ, مىزعىماي تۇر.
بۋرابايدىڭ نۋ ورماندارى مەن سىرعا تۇنعان سۇلۋ قويناۋلارى جەر بەتىندەگى ادامزاتتان بۇرىن جاراتىلعان دەگەن بولجام دا بار. ماسەلەن, «بۋراباي وبالارى», «بۋراباي كەنىشى» دەپ اتالاتىن ەرتەرەكتە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى وسى ءبىر پىكىردىڭ كۋاسىندەي. كيەلى جەرلەردەگى 120-عا جۋىق وباعا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. زەرتتەلمەگەنى قانشاما. ءبىر زاماندا بۋراباي اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ ماڭىنان جەر قازۋشىلار كونە تابىت تاۋىپ الىپتى. شاماسى 1928 جىل بولسا كەرەك. تابىتتىڭ بەتى سالماعى ءتورت تونناداي گرانيت تاسپەن كومكەرىلگەن. ءمايىتتىڭ قاسىنان ۇلكەن شۇڭعىل قازان, التىن مەن كۇمىستەن جاسالعان سان الۋان زەرگەرلىك بۇيىمدار, سوسىن ەر-تۇرمان تابىلعان. بۇل تابىتتى ەل تاريحىن ەكشەگەن عالىمدار تۇبەگەيلى زەرتتەي كەلە, ءىV-V عاسىرلارداعى وسى توڭىرەكتى جايلاعان تۇركى تايپالارىنىڭ مۇراسى دەگەن بولجامعا كەلگەن.
تاۋ باۋرايىنا كەلۋشىلەر جۇمباقتاس پەن وقجەتپەسكە ءۇش دىڭگەك پەن كوكشە, اقبۋراعا كوز سۋارىپ تۇرعان كەزدە جانارىڭدى جاسقايتىن بولەكتاۋ مەن تەمىرتاۋدىڭ سىرلى سىمباتىنا ايرىقشا تاڭعالادى. اسىرەسە تەمىرتاۋدىڭ قىرقاسىنا كوتەرىلگەندە, كۇمىسكول مەن ايناكول توستاعانعا شۇپىلدەتىپ قۇيعان ساۋمالداي جارق ەتىپ الدىڭا كەلەدى. سول ساتتە وسى ءبىر قايتالانباس عاجايىپ سۋرەتتى كورگەن ادام ەكى قولىنا ەكى توستاعان ۇستاپ تۇرعانداي اسەرگە بولەنەدى. اق بۋرانىڭ بۇيرا-بۇيرا وركەشتەرى تەمىرتاۋدىڭ بيىگىنەن سۇقتانا كوز سالعاندا, تۇتاس ءبىر عاجاپ سۋرەت ءتارىزدى كورىنەرى بار. ءدال وسى جەردە تۇرىپ وقجەتپەستىڭ باسىندا تىزە بۇگىپ جاتقان ء«پىلدى» تەمىرتاۋ قياسىنان قانشا قاراساڭ دا تابا المايسىڭ. بەينە-ءبىر جەكەباتىر شىرت ۇيقىسىنان ويانىپ, پىلىنە ءمىنىپ, ەگەۋلى نايزاسىن كوككە سەرمەپ تۇرعانداي كورىنەدى. ەندىگى ءبىر قىزىعى, بۋراباي كولىنىڭ جۇمباقتاس جاعالاۋىمەن جۇرسەڭىز, شىڭ باسىندا جاتقان ءپىل تاعى دا الدىڭىزدان شىعادى. انىرىعىراق زەر سالساڭىز, الگى ءپىلدىڭ قامشىلار جاق قۇلاعىنا جارماسىپ تاسباقا ورلەپ بارا جاتقانداي. ارقايسىسى ءوز الدىنا كوركەم ءبىر دۇنيە – ساندىقتاس, تاس كەبىس, سيىرتاس, ايۋتاس, قويتاس. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەرلىگى, باعزى زاماندا اتا-بابالارىمىز بۇگىنگى كۇنى ءبىز بۋراباي كولى دەپ, كىشكەنە شاباقتىنى – شاباقكول, ۇلكەن شاباقتىنى – ايناكول دەپ اتاعان. بۇل جايىندا بەلگىلى شىعىس زەرتتەۋشىسى, اكادەميك-عالىم ۆ.بارتولد تۇركىتەكتەس حالىقتار اراسىندا توپونيم اتاۋلى ءوزىنىڭ تاريحي دەرەكتىلىگىمەن, جەردىڭ قاسيەتىنە سايكەس اتاۋىن ءدال تاۋىپ قويادى دەپ تاڭعالىپ جازعان بولاتىن. تانانىڭ كوزىندەي جارق ەتىپ اققۋ كولى شىعا كەلگەندە, بىلايعى جۇرت اڭتارىلىپ قالاتىنى بار. اققۋ كولى جايلى دا اڭىز از ەمەس. ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە كول ۇستىندەگى ءبىر توپ اققۋعا جاۋ قالماقتىڭ ءبىرى ساداق كەزەسە كەرەك. ەڭ شەتكى بالاپان اققۋعا جەبە تيگەن. قالعان اققۋ دۇرك ەتىپ كوتەرىلىپ, سىڭسي ۇشىپ بۋرابايدىڭ بيىگىنە, ساداق وعى جەتپەس جەرگە بارىپ قالادى. بىراق كول ۇستىندەگى بالاپاندى تاستاپ كەتۋگە قيمايدى. ءتامام اققۋ جىلاعان. ءولىم اۋزىنداعى بالاپانعا مەدەت تىلەگەن. اۋەل باستا بۇل ويماقتاي عانا شاعىن كول ەكەن, توپ اققۋدىڭ كوز جاسىنان مولايعان, كەنەرەسى كەڭىگەن. سودان باستاپ اققۋ كولى اتانىپتى-مىس.
ي.سلوۆتسوۆتىڭ 1878 جىلعى جول جازباسىندا, پ.ەمەليانوۆتىڭ 1912 جىلعى «بۋراباي – كليماتتىق ستانسا جانە كۋرورت» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا تابيعات سۋرەتتەرى تاماشا باياندالعان. اسىرەسە ي.بەكلەميشەۆ وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا بۋراباي باۋرايىنداعى ءۇش كولدىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى سۋ جۇيەسى ەكەندىگىن ايتىپ, ءبىرشاما دەرەكتەر كەلتىرگەن.
بۋرابايدىڭ وڭتۇستىك باعىتىندا كوز ۇشىمەن مولشەرلەگەندە شامامەن جيىرما شاقىرىم جەردە قوتىركول جاتىر كولكىپ. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا مىڭ قارالى جىلقىنى پۇشپاعىنان تەر سورعالاتا قۋىپ اكەلىپ, كولگە قۇلاتسا كەرەك. قالىڭ جىلقى جاپپاي قوتىرعا ۇشىراعان. سودان سوڭ جازىعى جوق كول قوتىركول اتانىپتى دەسەدى.
بۋراباي باۋرايىن ارالاعاندار «ارقانىڭ التىن القاسى», «جۇمىر جەردىڭ ءىنجۋ مارجانى», «قازاقستاننىڭ شۆەيتسارياسى» دەپ جاتادى. سول تالايدى تاڭعالدىرعان تاماشا تابيعاتتىڭ قويناۋىندا بۇعىپ جاتقان اڭىزدىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
اقمولا وبلىسى