ناعىز قازاق

ء«ۇش كۇن توسا تۇرار...»

بۇكىل عۇمىرىن ءبىر ۇجىمدا وتكىزىپ, ءبىر ورىندا قىزمەت ىستەۋ – كەز كەلگەن جاننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرا بەر­مەيتىن سيرەك قۇبىلىس. ىزىنەن اڭىز ەرگەن ايگىلى جۋرناليست-جازۋشى بالعابەك قىدىربەك ۇلى سول نەكەن-ساياقتار سويىنان. زەينەتكەرلىككە «سوتسياليستىك قازاقستاننان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan» گازەتى) شىققان ونىڭ­ ەڭبەك كىتاپشاسىندا جۇمىسقا قابىل­دان­عانى جونىندە جالعىز عانا سويلەم جازىلعان كورىنەدى. مۇنى بالعابەك اعا ءومىر-باقي ماقتان ەتەتىن. ۇزاق جىلدار بويى ورىنباسار, ءبىرىنشى ورىنباسار بول­عان ول اقىرى رەداكتورلىققا دا جەتتى.

گوسارحيۆكە اۋىسقان ساپار بايجانوۆ­تىڭ ورنى بىرەر ايداي بوس تۇردى. ۇلكەن كرەسلودان اركىم-اق دامەلى. ون ءبىر جىل حال-قادارىنشا تەر توككەن ساپەكەڭنىڭ ورىن­تاعىنا «اناۋ وتىرادى ەكەن», «جوق, مىناۋ كەلەدى-ءمىس» سەكىلدى الىپقاشپا قاۋە­سەت تە ءبىراز گۋلەدى. گازەتشىلەردىڭ كۇن­ۇزاققى اڭگىمەلەرى دە وسى توڭىرەكتە. ءبىرىن جاقتىرساق, ەكىنشىسىن قالامايمىز. «ۇي­رەنىسكەن جاۋ اتىسپاققا جاقسى», دەمەك­شى كوبىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە – «باكەڭدى قويا­ سالماي ما؟..» جاسىراتىن نەسى بار. و كى­سىنى جەك كورەتىندەر دە ارامىزدا كوپ-اق.­ قاتىپ-سەمگەن ورتالىق كوميتەت قاي ۇجىم­مەن پىكىرلەسىپ, ساناسۋشى ەدى. ازىر­گە باستى ۇمىتكەر – قىدىربەك ۇلى ەش­تەڭە سەزدىرمەگەن. «كۇيگەن اۋىز ءۇرىپ ىشەر». بىرەۋ-مىرەۋ جوعارى جاققا دومالاق ارىز دوڭگەلەتىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ. ويتكەنى باي­جانوۆتىڭ تابان استىنان جىلى ورنىنان كەتۋىنە ۇلكەن ۇيگە ۇز­دىكسىز «اتقىلاعان» ءۇشبۋ-ارىز باس­تى سەبەپ بولعان-دى. سىبىرلاعاندى قۇ­داي ەستىمەي مە, دەگەندەي كوپ جايدان جۋر­ناليست اعايىندار جاقسى حاباردار­ بولاتىن­بىز. ايتەۋىر جەلى وڭىنان تۇرىپ, ءساتى تۇس­كەن رەداكتوردىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا ات­قارعان باكەڭ ءبىر كۇننىڭ ىشىندە كرەملدە بەكىپ, تسك-نىڭ بۇيرىعىن الىپ كەلدى. گازەتكە «رەداكتور» دەپ قول قويا باس­تادى.­ كىرىپ-شىعىپ, سونداي-اق تەلەفون ار­قىلى قۇتتىقتاۋشىلاردا قيساپ جوق. كوڭىلى بىرلەگەن قىدىربەك ۇلى اتشاپ­تىرىم بولمەدەگى الىپ ورىنتاققا وتىرۋ­عا اسىقپاعان. ءبىر كۇنى باكەڭە كپسس ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ءوزى تىكەلەي تەلەفون شالادى:

– اۋ, بالعابەك, سەنى ارنايى قۇتتىق­تايىن دەپ زۆونداسام تاپپادىم, ءالى بۇرىنعى ورنىڭدا وتىرمىسىڭ, ءا؟!

– ديمەكە, كوپ راحمەت! وتىز جىل كۇتكەن ورىن عوي, ءۇش كۇن توسا تۇرار, – دەيدى قىدىربەك ۇلى ەش مۇدىرمەستەن.

 

كۇن سەكىلدى

ءار باستىقتىڭ, ءار رەداكتوردىڭ گازەت جاساۋداعى ءوز جۇمىس ءستيلى بار. ولاردى ءبىر-بىرىنەن وزگەشەلەپ, دارالاپ تۇراتىن قا­بىلەت-قاسيەتتەرى دە وسى كۇندەلىكتى گا­زەتتى شىعارۋدان اپ-انىق بايقالسا كەرەك. ءوزىم بىرگە قىزمەت ىستەگەن ون باس رەداكتوردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتۇرلى-ءتۇرلى تەمىرقازىق ەتكەن تالاپتارى ءا دەگەننەن باسىلىم­نىڭ كەسكىن-كەلبەتىنەن كورىنىپ شىعا كەلەتىنىنە كۋاگەرمىن. ءبىرى ماتەريالداردىڭ تاقىرىبى مەن جانرىنا كوڭىل بولسە, ەكىنشىسى كەز كەلگەن ماقالانىڭ ورنالاسۋىنا, ياعني گازەتتىڭ ماكەتى مەن اجار-الپەتىنە كوبىرەك نازار اۋدارسا, ەندى ءبىرى وتىز جول حاباردان باستاپ, ۇلكەندى-كى­شىلى دۇنيەلەردىڭ ىشكى مازمۇنى مەن سال­ماعىن قاتتى قاداعالايتىن.

ال بالعابەك قىدىربەك ۇلى رەداك­تور­ ورىن­تاعىنا وتىرعان كۇنگى نومىر­دەن­ باس­تاپ سىن ماقالالار مەن فەلەتون­دار­دى جاريالاۋعا قۇلشىنا كىرىستى. «گا­زەتتى ماكەت ەمەس, مازمۇنى وقىتادى». ما­تەريالداردىڭ گەوگرافياسىن قاتال باقى­لاپ, مۇمكىندىگىنشە اپتا ىشىندە بارلىق وب­لىستاردىڭ گازەت بەتىندە كورىنۋىنە ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل – جاڭا رەداكتورىمىزدىڭ بەرىك ۇستانعان قاعيداسى. الدىن الا ارنايى جازدىرتىپ, ازىرلەپ قويعان كولدەي-كولدەي سىن ماقالالاردى قورعاسىنعا تەرگىزىپ (ول كەزدە قازىرگىدەي كومپيۋتەر جوق, قاس-قاعىمدا ءبىر بەتتىك دۇنيەنى قاعىپ تاستايتىن) تارتپاسىندا «كوگەندەپ» ۇستادى. ونىڭ دا سەبەبى بار. كەيبىر دايىن فەلەتوندار مەن ازۋىن ايعا بىلەگەن وتكىر سىن ماقالالاردى كەشكى التى-جەتىدەن كەيىن ماكەتتى بۇزىپ, شىعىپ بارا جاتقان نومىرگە سالدىرىپ جىبەرىپ وتىردى. ارينە دابىلدى سىن, اششى فەلەتون وقىرماننىڭ ويىنان شىعاتىنىن كانىگى جۋرناليست جاقسى سەزەتىن. نەبارى ءتورت بەتتىك سۇرعىلت «سق»-نىڭ بەدەلىن وسى قاساڭ سىن ماقالالار اجەپتاۋىر كوتەرگەنى دە شىندىق. ول زامان­دا ىشەكتەي شۇباتىلعان, ارنايى تاپسىر­مامەن جازىلعان ماتەريالدىڭ ىشىندە سىن وزەگى بولىپ ورىلگەن دەرەكتەر, ءىشىپ-جەپ, ءبۇلدىرىپ قويدى دەگەن جاعىم­سىز مىسالداردىڭ بىرەن-ساراڭىنىڭ ءوزى انىق­تال­سا جەتىپ جاتىر. لاۋازىمىنا, كرەسلوسىنا قاراماي اياعى كوكتەن كەلىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى قىزمەتتەرىنەن قۋىلىپ, پارتيا­دان شىعارىلادى. ماسەلەنى ساعىزداي سوزباي, رايكومنىڭ, وبكومنىڭ بيۋروسىندا قولما-قول شەشىلەدى. مىنە, گازەتتىڭ كۇشى, پارتيانىڭ قۇدىرەتى. بىراق… ءيا, توپەلەگەن جۇدىرىقتى قاي شەنەۋنىك, قاي جەلبۋاز, قاي پارتوكرات, قاي الىپ-ساتار­ حوش كورسىن!؟ ءبىرىنىڭ تانىسى, ءبىرىنىڭ كوكەسى, ەندى ءبىرىنىڭ جەرلەسى, ءيا بولماسا رۋلا­سى جوعارىدا, تسك-دا وتىرۋى دا مۇمكىن عوي. «سۋعا كەتكەن تال قارمايدى». گازەتتە سىنالىپ, اتى-ءجونى اتالعان قايسىبىر قولى­ ۇزىنداردىڭ ەرىكسىز ۇلكەن ءۇيدى جاعا­لاۋىنا تۋرا كەلەدى. جۇرە بەرگەن – كوزىن دە تابادى.

«پالەقور» رەداكتوردىڭ, «تەنتەك» رەداك­توردىڭ وسىلايشا قارقىنىن تەجەۋدىڭ جولىن ىزدەگەندەر قىدىربەك ۇلىنا تىكەلەي ەسكەرتۋلەر جاساي باستاعانىن كەي ساتتەرى لەزدەمە ۇستىندە, جوسپارلاۋ كەزىندە قىزىل كرەملەۆكادان ءوزىمىز دە تالاي ەستىدىك. وڭايشىلىقپەن بۇعالىق سالعىزبايتىن باستىعىمىز شىر-پىر كۇيەتىن: «ازۋى جوق گازەتتى كىم وقيدى؟», «جوعارىدا وتى­رىپ وزدەرىڭ ءبىزدى, جۋرناليستەردى قور­عامايسىڭدار». «گازەتتى ءوستىپ, كىم كورىن­گەننىڭ قولجاۋلىعىنا اينالدىرامىز عوي…» جۇرەگىنە تۇسكەن سالماقتى سەيىلتە الماي قينالعان الداسپان رەداكتورىمىز پىشاقتىڭ قىلپىلداعان جۇزىندە وتىرعانىن دا انىق سەزەدى-اۋ. سويتسە دە جالتاقتىق, السىزدىك بىلدىرگىسى جوق. ونىڭ ۇستىنە رەداكتور بوپ گازەتكە قول قويعان كۇننەن بەرى بالعابەك اعا ءنومىردى كەشكىلىك جالعىز ءوزى قاراۋعا كوشكەن-ءدى. بۇعان دەيىن ەجەلگى ادەت بويىنشا رەداكتوراتتىڭ مۇ­شەلەرى كۇندەلىكتى ءنومىردى كەزەك-كەزەك ۇيلەرىندە جاتىپ قاداعالاپ, كەشكىلىك كەزەك­تى وتكىزەتىن. ولار جونىندە رەداكتسيا قىز­مەتكەرلەرى اراسىندا: «بۇگىنگى ۇيدەن جا­تىپاتارى كىم؟» دەگەن مىسقىل دا ايتىلاتىن. باكەڭ وسى ءداستۇردى بۇزدى. كۇن سا­يىن تۇنگى گازەتتى ءبىر عانا ءوزى قاراي باستادى. بىراق اشىعىن ايتقان ءجون, بۇكىل ءنومىردى جالعىز ادامنىڭ قاراۋى, ارينە اۋىر-اق. كەزەكشىلەر بار, كوررەكتورلار بار… سويتسە دە «قاتە كەتىپ قالماس پا؟» دەگەن قاۋىپ جۇرەكتى دە, جۇيكەنى دە بىلدىرمەي جونىپ جاتسا كەرەك. ەكى ايدان كەيىن رەداكتورىمىز ينفاركت الىپ اۋرۋحاناعا ءتۇستى…

اۋرۋحانادا ءبىراز ەمدەلىپ شىققان باكەڭ شىعارماشىلىق ۇجىممەن ۇلكەن جي­نالىس وتكىزدى. سىرقاتتانىپ جاتسا دا گازەتتى ءۇتىر-نۇكتەسىن قالدىرماي ءسۇزىپ وقى­عا­نىن بايقاتتى. قانداي تاقىرىپتى جازا الماي, قانداي ماسەلەلەردى كوتەرە الماي جاتقانىمىزدى, اقساعان تۇستارىمىزدى بولىمدەر بويىنشا قاداپ-قاداپ كورسەتىپ, قاتتى-قاتتى ەسكەرتتى. سۇپ-سۇر ءجۇزى ۇنەمى قاتۋلانىپ كورىنەتىن قىدىربەك ۇلى ۇزاق ويىن بىلايشا تۇيىندەگەن:

– جىگىتتەر, بىزگە ەڭ الدىمەن, سىن كەرەك. ارينە وبەكتيۆتى سىن قاجەت. ۇردا-سوق سىننان ابىروي تاپپايمىز. سونى بىلىڭدەر. سوندىقتان دا جازعىش جۋرناليس­تەرگە جول اشىق ءاماندا. ماشينيستكانى, كوررەكتورلاردى كەز كەلگەن جەردەن تاۋىپ الامىن. كەرەك دەسەڭىز, ساۋاتتى ادامدى ءار  مە­كەمەدەن شاقىرىپ الۋعا بولادى. ال ءجۋر­ناليستى وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر, ءتورت جىل وقىتىپ, دايىندايدى ەمەس پە؟! سون­دىقتان دا تەككە شالقايا بەرمەڭدەر. سۋبار­ديناتسيا دەگەن بولادى. ءتىلشىنىڭ اتى – ءتىل­شى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسىن تىڭداۋ كەرەك. ايت­قانىن قالت جىبەرمەي ورىنداۋ مىندەت. ەڭ باستىسى, سەندەرسىز دە, ءبىزسىز دە گازەت شىعا بەرەدى. گازەت – كۇن سەكىلدى. شى­عادى – باتادى, باتادى – شىعادى. قاي-قاي­سىڭ كەتىپ قالساڭ دا بۇعان دەيىن شىعىپ كەل­گەن گازەت شىعا بەرەدى. ءۇش اي اۋىرىپ جات­قاندا مەنسىز دە «سق»-نى شىعاردىڭدار عوي. اۋىردىڭ استىمەن, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن جۇرگەندەردى بىلەم. تەرتەنى تەڭ تارتايىق. دەمەك, ويلانىڭدار… «يلەگەنىمىز ءبىر تەرى­نىڭ پۇشپاعى» بولعاندىقتان بار جان-ءتا­نىمىزدى سالىپ, ادال جۇمىس ىستەۋىمىز ءتيىس…

تاۋسىلىپ سويلەگەن, موماقان سويلەگەن قاھارلى باكەڭنىڭ تولعاقتى لەپەسى بارشامىزدى تەرەڭ ويعا شومدىرعانى راس.

 

كەشىككەن كوممۋنيزم

قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمى وتىسىمەن ىلە-شالا بالعابەك قىدىربەك ۇلىنا ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى ريزابەك ءادۋوۆ تەلەفون سوعادى:

– باكە, باستىقتارىمىز ەسكەرتىپ جاتىر. ەرتەڭنەن قالدىرماي پلەنۋم شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى رەداكتسيانىڭ جالپى جوسپارىن تاپسىرۋلارىڭىز كەرەك.

– ۋاقىتتارىڭ وتە تىعىز ەكەن. كورەيىك, ەرتەڭ جۇما ەمەس پە. ۇلگەرە الار ما ەكەن­بىز؟ – دەيدى رەداكتور ەكىۇشتىلاۋ.

– مەنىكى باستىقتاردىڭ تاپسىرماسىن جەتكىزۋ, – دەيدى ريزابەك بيازى قالپىنان اينىماي.

تاجىريبەلى دە اككى رەداكتور ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىن دەرەۋ جيناپ الىپ, ۇلكەن ءۇيدىڭ بۇيرىعىن جەتكىزىپ وتىرعاندا ۆەرتۋشكا جىلان شاعىپ العان جانشا «شار» ەتە تۇسكەن.

– باكە, مەن – امانگەلدىمىن عوي. جۇما­دان قالدىرماي تەزدەتىپ رەداكتسيانىڭ جوس­پارىن جەتكىزىپ بەرىڭىز.

ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ ءباسپاسوز جو­نىن­دەگى سەكتور مەڭگەرۋشىسى امانگەلدى احمەتالىموۆتىڭ قاتقىل دا جەدەل تاپسىرماسى جانىنا باتقان باكەڭ:

– جاڭا عانا نۇسقاۋشىڭ جانىمدى الىپ ەدى. ءادۋوۆتى ايتام… روبوت ەمەسپىز عوي, تەگى. جۇما دەيسىڭدەر, تولىق ەكى كۇن دە ەمەس. ءبىر جارىم كۇننىڭ ىشىندە نە بىتى­رە قويامىز. ماشەڭكەگە باستىرۋ كەرەك, ونى كوبەيتۋ كەرەك. ەڭ قۇرىعاندا سەنبى-جەكسەنبى كۇنى تاپجىلماي جۇمىس ىستەپ, جوسپاردى دۇيسەنبى كۇنى بولىمىڭە ەرتەلەتىپ جەتكىزىپ بەرەيىن, – دەيدى شىرىلداپ.

– ويپىرماي, ۇزاڭقىراپ كەتپەي مە؟ – دەيدى احمەتالىموۆ قينالىڭقىراپ.

– ءاي, امانگەلدى ەشتەڭە ەتپەس. ءبىزدى ءبۇيتىپ قيناما. ونسىز دا كەشەدەن­ بەرى مۇرنىمىزدان قان كەتىپ جاتىر. قا­زىر دە, مىنە, جىگىتتەردى جيناپ, ءبولىم مەڭ­گەرۋ­شىلەرىنە تاپسىرمالارىڭدى شەگەلەپ ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىن. ازار بولسا, كوممۋنيزم ەكى كۇن كەشىگىپ ورنار, – دەدى قايتپاس-قايسار رەداكتورىمىز.

 

باس پەن جاس

بالعابەك اعانىڭ كىدى مىنەزى مەن بيىك مادەنيەتتىلىگى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان. دەگدارلىعى بولار وزگەلەردەن قاي ۋاقىتتا دا شيراق, سەرگەك ءجۇرۋدى قاتاڭ تالاپ ەتەدى. جىگىتتەردىڭ مەيلىنشە جاراسىمدى كيىنىپ, لەزدەمەلەر مەن وندىرىستىك جينالىستاردا ەركىن سويلەپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن انىق تا باتىل ايتىپ وتىرۋىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىن. سولبىرەپ سويلەگەندەردى, جاڭبىر جاۋماي سۋ بولىپ, ەكى يىعى سالبىراپ جۇرەتىن بوزوكپەلەردى «ليۆەرنىي كولباسا» سەكىلدى بىلجىراماي, جارقىلداپ جۇرمەيسىڭدەر مە دەپ قاعىپ-سىلكىپ الاتىن. وسىنىسىنا وراي ءوزى دە وتە سۇلۋ كيىنىپ, جالت-جۇلت ەتىپ, سارت-سۇرت سويلەيتىن ۇنەمى. ءبىر عاجابى, قامقور دا قاھارلى اعا اۋا رايىنىڭ قاباعىنا قاراي ادەمىلەپ كيىنۋشى ەدى. جالتاقتاماي سويلەۋگە ۇيرەتەتىن.

ءتىپتى ءوزى تىكەلەي باستىعىم-اۋ دەپ ەش قىمسىنباستان رەداكتورىمىز ساپار بايجانوۆقا كۇندەلىكتى جوسپارلاۋ كەزىندە, ايتپەسە لەزدەمەلەر مەن پارتيا جينالىس­تارى ۇستىندە ء«اي, ساپار, بۇل ءوزى بىلاي عوي», «ساپار-اۋ, سەنىڭ مۇنىڭ نە؟» دەپ قاعىپ وتىراتىن. كوبىنە باكەڭنىڭ بۇ قىلىعى بىزگە, كەيىنگى جاستارعا تىم وعاش­تاۋ كورىنەتىن. «اياق استىنان توپ الدىندا ۇستاسىپ, ۇرسىسىپ قالماسا ەكەن؟!» جوق. ۇركەك ويىمىز لەزدە ايىعاتىن. جۇرت كوزىنشە اتىن اتاپ, تىك سويلەگەن با­كەڭ­نىڭ ءسوزىن شىبىن شاققانداي ەلەمەي, جا­دىراعان قالپى ساپەكەڭ ءوز ويىن ىلگەرى جال­عاپ, ءماجىلىستى ەمىن-ەركىن جۇرگىزە بەرەدى.

بىردە وسىنداي تەكەتىرەستەن توپىرلاپ­ شىعىپ كەلە جاتقانىمىزدا ەڭ جاس ءبو­لىم مەڭگەرۋشىسى بولات اسانباەۆ تۋرا­ ەسىك كوزىندە قاپتالداسا قالعان اقساقال­دارى­مىزدىڭ ءبىرى, تىلشىلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بايمۇحامبەتوۆكە:

– حايدەكە, نەگە وسى بالعابەك اعا رەداك­توردىڭ كوزىن باقىرايتىپ قويىپ, اتىن يمەنبەي اتاي بەرەدى, – دەدى شىدامسىزدانا ءارى ىڭعايسىزدانا.

– ە, اينالايىن, قۇداي بەرگەن مىنەز عوي. ەندى ونى ەشكىم جوندەي الماس. جالپى, ساپاردىڭ باسى, بالعابەكتىڭ جاسى ۇلكەن, – دەدى حايدار اعا جۇمساق جىميىپ.

 

داۋسىمىز دىرىلدەپ, تىزەمىز قالتىلداپ...

ادەتتەگى شىعىپ بارا جاتقان كەزەكتى ءنو­مىردىڭ العاشقى سۇلبالارىن كورىپ جات­­قانبىز. جەلپ-جەلپ ەتكەن بەتتەردىڭ جيەك­تەرىندەگى باسپاحانانىڭ قاپ-قارا بوياۋى جۇققان تۇستارىن ادەمىلەپ جىرتىپ رە­داكتوردىڭ اتشاپتىرىم كابينەتىندەگى ۇزىن ۇستەلدىڭ ۇستىنە جايدىق. كۇندەگى ارە­كەتىمىز وسى. ماي-ماي بەتتەردى قان­شا­لىقتى ابايلاپ كورسەڭىز دە الاقانىڭ, قولىڭ, بىلەگىڭ, كيىمىڭ جىپىرلاعان ارىپ­تەردىڭ ءمور-تاڭباسىنا اينالىپ شىعا كەلەدى. وسىنى جاقسى بىلەتىن بالعابەك اعا قارا ساتەننەن ارنايى بۇرمەلەپ تىگىلگەن شولاق جەڭىن كيىپ الىپ ۇستەلگە جاقىنداعان.

– بەتتەردىڭ ساڭىلاۋلارى شامالى سەكىلدى. بۇگىن گرافيككە ىلىگەسىڭدەر مە؟ – دەدى قولىنداعى سىرىقتاي ايدىك قىزىل قارىنداشىن شوشايتىپ.

– ماسكەۋدەن تۇسەتىن تاسس-تىڭ رەسمي ماتەريالى ۇستاماسا, جاعدايىمىز جامان ەمەس, – دەدى سەكرەتارياتتىڭ بەت جۇرگىزۋشى جىگىتى باقتيار ەرىمبەتوۆ پەن جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى سوۆەت شيمانباەۆ قوسارلانا.

وسى مەزەتتە ءبىرىنشى ورىنباسارى اقتاەۆقا بۇرىلعان باستىق:

– سارباس, كانە, ەندەشە… قازتاگ-قا ەسكەرتىپ قويشى قازىر. قولبايلاۋ جاساماسىن. بەرەتىندەرىن ەرتەرەك جىبەرسىن. بۇگىن جاعدايىمىز ءتاۋىر سىقىلدى.

رەداكتوردىڭ ءسوزىن جىپىرلاعان كوپ تەلەفوننىڭ ءبىرى بۇزدى. ىلدىم-جىلدىم قوزعالعان باكەڭ قولىنا ىلىككەن تەلەفون ترۋبكاسىن كوتەرىپ ەدى, ول بولماي شىقتى. ارتىنشا تەلەفون قايتا شىرىلداعان. بىزگە ءومىر-باقي مەلشيىپ تۇراتىنداي كورىنەتىن شەتكەرىرەكتەگى دوڭكيگەن اق تەلەفوننىڭ تۇتقاسىن كوتەرگەن باستىعىمىز:

– قىدىربەك ۇلى تىڭداپ تۇر, – دەدى جالما-جان قاشانعى ادەتىنشە.

– بالعابەك, حال جاقسى ما؟

بەيتانىس ءۇن, بۇلدىر داۋىس. نە ايتىپ جاتقانىن تولىق ەستي الماساق تا, قۇلاعىمىزدى تىگىپ ەلەڭدەپ تۇرمىز. «جوعارى جاقتان, اياق استىنان رەسمي ماتەريال ءتۇسىپ جۇرمەسە جارادى»... باكەڭنىڭ «شاڭق» ەتكەن ءۇنى ويىمىزدىڭ الەم-تاپىرىعىن شىعاردى:

– ديمەكە, الام دەدىم عوي, الامىن.

– ؟..

ءبىز ءۇن-ءتۇنسىز ءبىر-بىرىمىزگە ودىرايا-ودىرايا قاراستىق.

وتە قىسقا تىلدەسكەن بالعابەك اعا:

– قوناەۆ قوي زۆونداعان, – دەدى بەتتەرگە قايتا ءۇڭىلىپ. – بەيبىت قويشىباەۆتى «سق»-عا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ قىزمەتكە ال دەپ جاتىر. (وسىدان از ۋاقىت بۇرىن جازۋشى ب.قويشىباەۆ قازاقتىڭ حاندار شەجىرەسى مەن ەتنوگرا­فياسىنا قاتىستى ماقالالار جاريالاعانى ءۇشىن «زەردە» ء(بىر كەزدەگى ء«بىلىم جانە ەڭبەك») جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىنەن جازىقسىز بوساتىلعان بولاتىن (ج.ە.).

– باكە, پاتشامەن – پوليتبيۋرو مۇشە­سىمەن جۇرەكسىنبەي, وتە قاتقىل سويلەستىڭىز عوي, – دەدى سوۆەت باستىقتاردىڭ الدىندا ءوزىن ۇدايى ەركىن ۇستايتىن مىنەزىنە باسىپ.

– نەمەنە, پوليتبيۋرو مۇشەسى تەلەفون سوققاندا داۋسىم دىرىلدەپ, تىزەم قالتىراپ تۇ­رۋىم كەرەك پە؟! قىدىربەك ۇلى ازىرشە ونداي ءمۇساپىر حالگە تۇسە قويعان جوق دەپ ويلايمىن.

ءيا, بۇل دا بالعابەك اعانىڭ تەك وزىنە عانا جاراساتىن تىك مىنەزىنىڭ ءبىر جارقىلى-تىن…

 

جەلبۋاز كەۋدە

پاتشا دەمەي, قارا دەمەي كەز كەلگەن لاۋازىم يەسىمەن تەڭ سويلەسىپ, بۇگەجەكتەمەي وي ءبولىسىپ, پىكىر تالاستىرىپ «اقتى – اق», «قارانى – قارا» دەپ ايتىپ سالۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىنىن امسە مويىنداعان ءجون. ايتپەسە, «جاۋ كەتكەن سوڭ بوعىن پىشاقتاپ» نەمەسە سىرت اينالا بەرىپ سىرتىڭنان سىبەلەپ جاتاتىندار كوپە-كورىنەۋ جۇرەگىڭدى جارالاپ, جۇيكەڭدى جونادى ەمەس پە. ايتەۋىر ەسەبىن تاۋىپ, قىبىن كەلتىرىپ ءبىر ءسۇرىندىرىپ تاستاۋدى ويلايتىن باقايەسەپتىك. ەڭ ابزالى, جۇرەگى جارىلىپ كەتسە دە ادىلدىك كەسىمدى كىمنىڭ بولسىن بەتىنە تۋرا ايتۋ كەرەك-اۋ. ارينە… بۇعان ارتىڭ مىقتى بوپ, شاماڭ جەتسە دە…

گازەتشىلەردىڭ ايداعان مالى, وسىرگەن ەگىنى – گازەت. سوندىقتان دا ايتار اڭگىمەڭ دە, بولىسەر سىرىڭ دا, ەڭ اقىرى, بەت جىرتپاساڭ دا ءىلىنىسىپ قالاتىن ۇساق-تۇيەك جايلاردىڭ ءبارى دە گازەت توڭىرەگىندە ءوربيتىنى ءسوزسىز. وسىنداي ءبىر باسقوسۋ ۇستىندە ءىسساپاردان ورالعان ەكى-ءۇش جۋرناليسكە قاراتىپ ءسوزىن ساباقتاعان رەداكتور ساپار بايجانوۆ:

– كانە, جىگىتتەر, كومانديروۆكالارىڭ قالاي ءوتتى؟ گازەتىمىزگە جازىلۋدىڭ بارىسى قانداي ەكەن؟ – دەگەن.

بالەندەي توسىن سۇراق ەمەس. بيىل دا, بىلتىر دا, ارعى جىلى دا… ايتىلىپ جۇر­گەن ۇيرەنشىكتى ساۋال. اماندىق بولسا, كەلەر جىلى دا, ودان كەيىنگى جىلدارى دا ەستۋىڭ ابدەن مۇمكىن. ايداي انىعى – باسپاسوزگە جازىلۋدا جاڭالىق اشىپ, جاڭالىق جاساي المايسىڭ. پارتيا امان بولسا, ەل امان بولسا… ءبارى ءوز رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلار ناۋقاندىق شارۋا. سويتسە دە…

كوكشە باۋرايىنا بارىپ قايتقان اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حاميدوللا راحماتۋللين مەن سەمەي ءوڭىرىن ارالاپ كەلگەن مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۋاحاپ قىدىرحانوۆ «سق»-عا جازىلۋدىڭ بارىسى جايىندا جالپىلاما حاباردار ەتكەن. وبلىستان اۋدان-اۋدانعا تۇسىرىلگەن رازناريادكالار قاتاڭ باقىلانىپ, پارتكومدار قاداعالاپ وتىرعانىن ايتقان. بۇلاردان سوڭ ءسوز العان فەلەتونشى نۇري مۇفتاحوۆ ۇشپا بايگە اتىنداي ەكپىندەي جونەلدى.

– ساپەكە دەسە, پودپيسكانى كابينەتتە وتىرىپ جۇرگىزبەۋ كەرەك. جىگىتتەردى وبلىستارعا, اۋداندارعا كومانديروۆكاعا شىعارماسا بولمايدى. مەن اينالدىرعان ەكى كۇننىڭ ىشىندە ءۇش اۋداندى ارالادىم. وبل­سوتقا, وبلپروكۋرا­تۋراعا, زاڭ تەحنيكۋمى­نا بارىپ, باسشىلارىمەن اۋىزبا-اۋىز سوي­لەس­تىم. ايتپاقشى, وبلميليتسياعا سوقتىم. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە كىر­دىم. مەنى ءبى­رىنشى حاتشىنىڭ ءوزى قابىلدادى. گازەتتىڭ تيراجىن مىندەتتى تۇردە كوتەرەمىز دەپ ۋادە ەتتى. ءوزىم تىكەلەي باقىلايمىن دەدى. اۋدان­دار­عا بارعاندا بارلىق سوۆحوزداردىڭ ديرەكتورلارىن اۋپارتكومعا شاقىرتىپ الىپ سويلەستىم. تيراج­دى وسىرەمىز دەپ جاتىر. مەن بارماعاندا… كەيبىر جەرلەر جازىلۋ­دى ءتىپتى ۇمىتىپ كەتكەن. الماتىعا بار­عان­نان كەيىن تاعى دا زۆوندايمىن دەدىم. مەن… مەن…

شىدامادى بىلەم, توردەگى بالعابەك قىدىربەك ۇلى «شارت» ەتە ءتۇستى.

– مۇفتاحوۆ, ساباڭا تۇسسەڭشى, – دەدى سۇستانىپ. – سەنىڭ ءسوزىڭدى سوڭىنا دەيىن تىڭداي المادىم عوي. كەلگەنىڭ كەشە عانا. «مەن», «مەن» دەيسىڭ ورەكپىپ. تالدىقورعان وبلىسىن جالعىز ارالاماعان شىعارسىڭ. تىلشىمەن جۇرەسىڭ, ءتىلشىنىڭ ماشينەسىن مىنەسىڭ. قاسىڭداعى ءوزىڭدى ەكى وراپ الاتىن سەيداحمەت مۇحامەتشيندى كوزگە ىلگىڭ­ كەلمەيدى. ول ەڭ بولماعاندا انا-ۋ-ۋ ورال­داعى قول باسىنداي عانا بورانعالي ىرزا­باەۆتاي «كورىنبەيتىن» ادام ەمەس قوي. مەجدۋ پروچيم سول «پولتارا قازاق» تالدىقورعان وبلىسىنداعى «سق»-نىڭ تيراجىن بىرنەشە جىلدان بەرى ءوز بەدەلىمەن ءبىر داناسىن كەمىتپەي, تۇسىرمەي ۇستاپ تۇر. اقيقاتىن ايتقان ءجون. جوسىقسىز جەلبۋاز كەۋدەنى سوعا بەرمەي… «شىركىندە ەس بولسايشى سەزەد دەگەندى» اباي وسىندايدان ايتقان-اۋ, شاماسى؟! نۇريدەن, سەنىڭ مۇنىڭ جارامايدى. مىنا وتىرعانداردىڭ بارىندە دە بار ساسىق كەۋدە. بىراق…

«بەكىرە بالىقتىڭ باسى تاسقا تيمەي قايتپاس». ارقايسىمىزدىڭ كوكەيىمىزدەگى كەكىرەك ءسوزدى باكەڭنىڭ وت-اۋزىنان ەستىپ, ايىزىمىز ءبىر قانىپ قالعانى انىق-تى…

 

اشىلماعان جاڭالىق

13 مامىر, بەيسەنبى, 2004 جىل. بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى, قوعام قايراتكەرى بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا بايلانىستى استاناداعى «ەسنۇر» مەيرامحاناسىندا شىعارماشىلىق كەش وتكىزىلدى. مۇنداي سالتانات مۇنىڭ الدىندا, ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا الماتىدا بولعان-دى. بالالارى بالنۇر, دۋلاتبەك قۇراق ۇشىپ ءجۇر. اقىلشى اعانىڭ, ۇلكەن­ ۇس­تازدىڭ, ابزال ازاماتتىڭ رۋحىن قۇرمەت­تە­گەن ۇلكەندى-كىشىلى زيالىلار ەسكە الۋ كە­شىن ونەر وتىرىسىنا اينالدىرعان. قا­لام­گەردىڭ ءار جانردا جازعان وتكىر دە ومىر­­شەڭ تۋىندىلارىنان ۇزىندىلەر وقى­لىپ, اسەم ءان مەن كۇمبىرلەگەن كۇي تالاي جۇ­رەكتەردىڭ سەزىم قىلىن تەربەپ, جادىن جاڭ­عىرتتى. شەرحان مۇرتازا, اقسەلەۋ سەي­­دىمبەك, قويشىعارا سالعارين, جەكەن قا­ليەۆ, ءماريام جۇيرىكتاەۆا, ءۋاليحان قا­لي­جان ت.ب. ءتارىزدى ەل ەلەۋلىلەرى بالعابەك قى­دىربەك ۇلىنىڭ ادامي بەينەسىن, اسىل قا­سيەتىن ءار قىرىنان جارقىراتىپ كورسەتۋگە تىرىسقان-دى.

ال تەرەڭ تەبىرەنە, تولقي تولعانعان كورنەكتى عالىم, ءسوزدىڭ مايىن تامىزار مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كورىكتى وي وزەگىن بىلايشا ورگەن:

– باكەڭدى ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەسەم دە مەن بۇگىن ءبىر جاڭالىق اشايىن. كۇنۇزاق بالعابەك اعا حاقىندا شىن جۇرەكتەن شىق­قان تالاي لەبىزدى ەستىدىك. دەگدار, تەكتى تۇل­عا­نىڭ قايسار, باتىل, وتكىر, قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلەتتىڭ اق سەمسەرىندەي سەزىلەتىن مىنەز-قۇلقى جايىندا شەگىنە جەتكىزە ايتتىڭىزدار. مەنىڭشە, بويىندا وسىنداي قاسيەتتەر قات-قابات ۇيالاعان ادام ءومىر-باقي وتىرىك ايتا المايتىن سىقىلدى. سوندىقتان دا مەن ول كىسىنى وتىرىك ايتپاعان, باسقانى بىلسە دە وتىرىك ايتۋدى بىلمەگەن دەگىم كەلەدى. اقيقات جۇرگەن جەردە جالعاندىققا ورىن جوق. مەنىڭ الگىندە مەگزەگەن – اشىلماعان جاڭالىعىم وسى.

قاي نارسەگە بولسىن وي كوزىمەن قاراعان سايىن كۇردەلەنە تۇسسە كەرەك.

 

ازات ءداۋىر دابىلى

«سوتسياليستىك قازاقستاننان» قۇرمەتتى زەينەت دەمالىسىنا شىققان بالعابەك اعا قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارمەن, بىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن بەل بۋىپ, بىلەك سىبانىپ قۇلشىنا كىرىستى. كوپ ۋاقىتىن ەل ورتاسىندا وتكىزدى. جەر جايىندا, ءتىل تۋرالى, ونەر حاقىندا قۇلاش-قۇلاش وتكىر ماقالالار جازدى. ارينە مۇنىڭ ءبارى جۇيكەگە سالماق ءتۇسىرىپ, ەڭسەڭدى ەزىپ شارشاتاتىنى دا ايان.

ءبىر جاقسىسى, وسىندايدا قالانىڭ كوپ قاباتتى ۇيىندە قامالماي, ىرگەدەگى الاتاۋ باۋرايىنداعى تۋعان اۋىلعا تارتىپ كەتەدى. كەيبىرەۋلەر سەكىلدى قينالمايدى دا. ءسوزى ءۋالى, قولى ۇزىن. ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتا جان­عا جايلى جاسىل جۇماقتى كەشىپ شىعا كە­لەدى. وسىنداي اسىعىس ساپارىندا قاسىنا ساپۋرا جەڭگەيدى ەرتىپ تۋعان ەلگە زۋىلدايدى. جول-جونەكەي ساياساتكەر, سىيلاس, پىكىر­لەس قارىنداسى سانايتىن ءماريام جۇيرىكتاەۆانى قوسىپ الادى. قالا شۋىنان ابدەن شارشاعان باكەڭ جاسىل جەلەكتى بەلدەن كەشىپ, سۋىقتوبەنىڭ باسىنا ورلەيدى. سەزىمنىڭ ادامى ەمەس پە؟! لەزدە كوڭىلى سەرگىپ, ويى قاناتتانعان اقىنجاندى جۇرەك ەرەكشە تولقىپ سالا بەرەدى. كۇيساندىق-كەۋدە ىڭىلداپ ءان ايتقىسى كەلەدى, كۇبىرلەپ ءتىل قاتقىسى كەلەدى.

– ءماريام, مىنا كوكوراي تۇكتى كىلەمدى كورىپ كەلەمىسىڭ. قاراشى, كوز جەتكىزگىسىز سون-ا-ۋ­ كوكجيەككە دەيىن گۇلجايناپ جاتىر ەمەس پە. مىنا سوۆەتتىك قىزىل زامان بول­ماسا, مىنا قىزىل كوممۋنيستىك پارتيا­ بولماسا, نەبىر تالشىبىقتاي بۇرالعان بي­كەشتەردى, تاتاردىڭ اق بالتىرلى ارۋلارىن اكەلىپ ارمانسىز شارلايتىن-اق جۇماق ەمەس پە؟! شىركىن, كوز سالشى ماڭايىڭا! تۇنىپ-اق تۇر, تۇنىپ-اق تۇر… جاپ-جاسىل فانتازيا ارالى دەرسىڭ. سۇلۋلارمەن سايرانداپ, سۇلۋلارمەن سىرلاسار عاشىقتار ارالى عوي. ءا؟..

شابىتى شالقىپ, قيالى سامعاعان باكەڭنىڭ ويىن بۇزعىسى كەلمەگەن ءماريام:

– ءيا, قانداي تاماشا! – دەيدى جادىراپ.

وسى كەزدە سوڭدارىندا جاستىق شاعىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, گۇل تەرىپ ءىلبىپ كەلە جاتقان ساپۋرا جەڭگەي:

– سلاۆا كپسس! سلاۆا كپسس! – دەپ سىڭعىرلاي كۇلە بەرىپتى, كۇلە بەرىپتى.

– ءوي, جانىم-اۋ, سەن نە ايتىپ تۇرسىڭ؟ ماڭگى ولمەيتىن, وشپەيتىن كورىنگەن كۇن كوسەم مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ يدەياسىن تاۋەلسىزدىك تولقىنى تۇنشىقتىرعانى قاش-ا-ان, – دەپتى بالعابەك اعا مىسقىلداپ.

ءيا, ازات ءۇنىمىز ساڭقىلدار جاڭا ءداۋىر دابىل قاققان.

جانات ەلشىبەك,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى