قوعام كەيدە جوقتىقتان عانا ەمەس, توقتىقتان دا زارداپ شەگەدى. اياسى تارىلىپ كەلە جاتقان الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ادام اعزاسىنا پايداسى از, ەسەسىنە ارتىق سالماق قوساتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى. سەمىزدىكتەن باستاپ, ءتۇرلى دەرتتەردىڭ بەلەڭ الۋىنا باستايتىن زياندى تاماقتار دا تىم ءتاتتى, ادام تەز ءۇيىر بولادى. ادامدار بۇل تاماقتاردىڭ زياندى ەكەنىن بىلە تۇرا, نەگە ودان باس تارتپايدى؟
وسى ماسەلەگە وراي, قازاقستاندا «زياندى تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسىن» العا جىلجىتىپ جۇرگەن «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورى الماتىلىقتاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋعا قاتىستى ۇستانىمدارىن انىقتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك سىناق جۇرگىزدى.
الەۋمەتتىك سىناق كەزىندە بويجەتكەن قىز كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان قالا تۇرعىندارىنا حوت-دوگ, بۋرگەر, شوكولادتى باتونچيك ونىمدەرىنەن, ياعني «زياندى تاعامنان» ءدام تاتۋدى ۇسىندى. ال ءونىمنىڭ بەتىندە بۇل استىڭ زياندىلىعى تۋرالى اقپارات تايعا تاڭبا باسقانداي, ارنايى بيركامەن انىق كورسەتىلگەن.
تاجىريبەگە قاتىسقان كوپشىلىكتىڭ ارەكەتى بىردەي بولىپ شىقتى. ياعني 30 ادامنىڭ 28-ءى بۋرگەردىڭ زياندىلىعى تۋرالى اقپاراتقا قاراماستان, جەۋگە دايىن بولدى. تەك 2 ادام ۇسىنىستان باس تارتىپ, تاماقتى كەرى قايتاردى.
ماسەلەن, بۇگىندە الەمدە 2,1 ميللياردتان استام ادام سەمىزدىك پەن ارتىق سالماقتان زارداپ شەگىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا حالىقتىڭ 20%-ى سەمىزدىككە شالدىققان. ارتىق دەنە سالماعىنىڭ ورتاشا تارالۋى: ايەلدەردە – 30,6%, ەرلەردە – 36,8%. وسى كۇنى سەمىزدىك قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ 27,6%-ى جانە ەرلەردىڭ 15,9%-ىندا انىقتالعان.
«بۇل سىناقتىڭ ماقساتى – قاتارداعى الماتىلىقتاردىڭ «زياندى تاماقتان» قانشالىقتى باس تارتۋعا دايىن ەكەنىن انىقتاۋ بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, وسىناۋ ەكسپەريمەنت ادامداردىڭ سالاماتتى تاماقتانۋ قاعيدالارىن ۇستامايتىندارىن جانە ءبارى دەرلىك زياندى تاماقتان باس تارتپايتىندىقتارىن كورسەتتى. ءار ادام ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپتى, بىراق ولار ءوز قۇمارلىقتارىن جەڭۋگە دايىن ەمەس. مۇنداي جاعدايدا ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جانە ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتەن تۋىندايتىن اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان زياندى تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسى كومەككە كەلەدى», دەيدى «امان-ساۋلىق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى, دارىگەر جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىندەگى ساراپشى باقىت تۇمەنوۆا.
قىسقاسى, قازاقستاندىقتاردىڭ تاماقتانۋعا قاتىستى مىنەز-قۇلقىن قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟ ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جانە «زياندى» ادەتتەردى توقتاتۋدى ناسيحاتتاۋ عانا ەمەس, پايدالى, تابيعي ازىق-ت ۇلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ تۇرلەرىن مولايتۋ ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا سەمىزدىك ماسەلەسى ەلدىڭ جاس ۇرپاعى ءۇشىن وراسان الەۋمەتتىك قاۋىپ توندىرمەۋى ءۇشىن حالىق اراسىندا سالاماتتى تاماقتانۋ ادەتتەرىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق باعدارلامانى ازىرلەپ ەنگىزۋ قاجەت, دەيدى ماماندارىمىز.
ءوز كەزەگىندە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى سەمىزدىكتى ميلليونداعان ادامدى شەڭگەلىنەن شىعارماي وتىرعان جاھاندىق ىندەت رەتىندە قاراستىرادى. دەنەنىڭ ارتىق سالماعى مەن سەمىزدىك الەمدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ العاشقى بەستىگىنە كوتەرىلگەنىن قاپەردە ۇستاعان ءجون. سونداي-اق قوعام دا تىم تولىق, شەكتەن شىققان سەمىز ادامداردى ەستەتيكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدا قابىلداي بەرمەيدى جانە بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر عانا قىرى ەمەس. ارتىق سالماق, اسىرەسە سەمىزدىك, ءوز اسقىنۋلارىمەن قاۋىپتى: ولار اتەروسكلەروز, گيپەرتونيا, ينفاركت, ينسۋلت, قانت ديابەتى, اسقازان-ىشەك پاتولوگياسى, ارتريتتەر, رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسيانىڭ بۇزىلۋى جانە باسقا دا كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا جول اشىپ بەرەدى. اسىرەسە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سەمىزدىكتىڭ تارالۋ ۇدەرىسى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا بۇل كورسەتكىش 1970 جىلعا قاراعاندا 10 ەسە جوعارىلاپ كەتكەنى كوپشىلىكتى ويلانتۋى ءتيىس.
الماتى