الماتىدان تاڭ بوزىنان شىققانبىز. كۇن قارىس سۇيەم كوتەرىلگەندە, سۋىقتوبەگە جەتتىك, قۇرىق بويلاماي قوڭىرتوبەنىڭ ەتەگىنە ىلىكتىك. ەكەۋى دە الىپ تاۋ, اتى توبە بولعانمەن... جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا باسىندا قار جاتادى. سول قار قىركۇيەك كەتىپ, قازان باستالعالى كولەمىن ۇلعايتا بەرەدى.
اقتەرەكتىڭ اق تاڭى
«قوس توبەدە قىس ەرتە باستالىپتى-اۋ» دەپ كۇزدىكۇنگى اۋا رايىن تاۋ باسىنداعى قارعا قاراپ بولجايدى اۋىل جۇرتى. ەنشىسى بولىنبەگەن ەكى اعايىندى سەكىلدى ەكى تاۋدىڭ باسىنان قار عانا ەمەس, باۋىرىنان ەل دە كەتپەگەن ەجەلدەن. الماتى وبلىسىنداعى جامبىل اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلى وسى ەكى الىپتىڭ ەتەگىن الا جايعاسقان. بۇگىنگى دىتتەپ بارا جاتقان اقتەرەك اۋىلى سونىڭ ءبىرى.
الماتى – بىشكەك تاس جولىنىڭ قوردايعا جەتەر تۇسىنان سولعا بۇرىلدىق. قوس قاپتال قالىڭ قامىس. زامانىندا كولقامىس جارمەڭكەسى بولعان ەكەن. بەرتىندە پاتشا اسكەرى بەكىنىس سالعان. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە ول بەكىنىستى ءالي باتىر جاساقتارى شاپقان, تاريحتا كولقامىس كوتەرىلىسى دەگەن اتپەن قالعان جەر. قالا مەن اۋىلدى بايلانىستىرىپ تۇرعان جالعىز جولدىڭ جاعدايى جاقسى ەكەن, اقتەرەككە دەمدە جەتتىك.
اۋىل ەمەس, قالاعا كىرگەندەيمىز, كوشە تولى ادام. قاتار جاتقان بەس كوشە ءتۇپ-ءتۇزۋ تارتىلعان. جاڭادان سالىنعان اسفالت جولدىڭ قولدانىسقا بەرىلگەنىنە كوپ بولا قويماسا كەرەك, تاقتايداي تەگىس. جيەگىنە قاز-قاتار كوشە شامدارى ورناتىلىپتى. اۋىلدا قۇرىلىس قارقىن العانى كورىنىپ تۇر. ىرگەتاسى بيىك اق شاتىرلى, كوك شاتىرلى جاڭا ۇيلەر الىستان مەنمۇندالايدى. «اقتەرەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ باۋىرىمىزدىڭ ۇجىمشارداعى ەڭبەككەرلەرگە جۇزدەن استام باسپانا سالىپ بەرگەنى جايلى «ەگەمەندە» بىرنەشە مارتە جازىلدى دا. ءوزىنىڭ جەكە تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن قابىلداعان كاسىپكەر ەڭبەگى ەلەنىپ, بىرەر جىل بۇرىن «التىن جۇرەك» سىيلىعىن يەلەنگەن.
ساياباقتاعى سالتانات
«تەمىرلان سۋبۇرقاعى بار ساياباق سالعالى جاتىر», «اۋىل شەتىنەن شومىلاتىن باسسەين قۇرىلىسىن باستاپتى» دەگەندى كوكتەمگە سالىم ەستىگەن ەدىك. باسسەين كەلەر جازدىڭ ەنشىسىنە قالعان بولۋ كەرەك, ازىرگە مەكتەپتىڭ سول قاپتالىنان ورىن تەپكەن ساياباق اشىلدى. قالانىڭ ساياباقتارىنداي گۇل وتىرعىزىپ, اعاش كوشەتتەرىن ەگىپتى. قاق ورتادا ەكى سۋبۇرقاق اتقىلاپ تۇر, ويىن بالالارى سۋ شاشىسىپ, اسىر سالادى. ورىندىقتارعا قاز-قاتار جايعاسقان قارتتاردىڭ ءبىر توبى اڭگىمەگە قىزۋ كىرىسسە, ءبىر پاراسى ريزا كوڭىلمەن اينالاعا ماڭعازدانا قارايدى.
اۋىل اكىمى عابيت شورتانباەۆ ساياباق اۋماعى ءبىر گەكتارعا جەتەعابىل ەكەنىن, 200 تۇپتەن اسا قىلقان جاپىراقتى اعاش ەگىلىپ, 20 كوشە شامى ورناتىلعانىن, بۇل شارۋاعا تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ 20 ملن تەڭگە قاراجات جۇمساعانىن جەتكىزدى. ساياباقتىڭ قاق تورىنە شەجىرە تاس قويىلىپتى. ۇلى ءجۇز جانىستان تارايتىن بابا رۋىنىڭ شەجىرەسى. مۇراعات دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بابا – ايگىلى قاسقاراۋ ءبيدىڭ نەمەرەسى. ءحVى عاسىردا ءومىر سۇرگەن, جاس كۇنىندە جاۋ تۇسىرگەن باتىر, قارتايعاندا باتاگوي كىسى بولىپتى. ۇزىناعاش, قورداي ايماعىندا «بابانىڭ باتاسىمەن» دەيتىن ناقىل قالعان. شەجىرە تاستا وسى بابانىڭ كىندىگىنەن تاراعان 14 بالاسىنىڭ ەسىمى قاشاپ جازىلعان.
كورەر كوزگە كورىكتى, تۇرقى بيىك نىساندى اۋىلعا سىيعا تارتقان بەرىك مامىتوۆ ەسىمدى كاسىپكەر ەكەن. ءوز قالتاسىنان 3 ملن تەڭگە شىعارىپ, ەسكەرتكىش ورناتتىرعان ازامات «بۇل ءبىزدى بىرلىككە شاقىرادى» دەيدى. شەجىرە تاستىڭ اشىلۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۆتورلار قوعامىنىڭ توراعاسى, كورنەكتى جازۋشى مارال ىسقاقباي, الماتى وبلىسىنىڭ جانە جامبىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اسكەربەك اباەۆ, جامبىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ادىلبەك دالاباەۆ, اۋداندىق اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى باتىرحان مەندەباەۆ, اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى جۇمابەك چاجاباەۆ جانە اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى قاتىستى. ارقايسىسى ءسوز سويلەپ, ساياباق پەن ەسكەرتكىش سالعان ازاماتتارعا العىس ايتتى.
جيىندا ءسوز سويلەگەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى ءۋاليحان قاليجان جاھاندانۋ ءداۋىرى باستالعانىن, بۇل كەزدە كوپ نارسە جۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىندىگىن, سوندىقتان ۇلتتىڭ گەنەتيكاسىن ساقتاۋ ماقساتىندا, سونداي-اق تاريحتى, مادەنيەتتى, حالىقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدە بۇل شەجىرە تاستىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن باسا ايتتى. ال اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان اۋىلداعى ەكى ازاماتقا باسپانا سالىپ بەرگەن ەڭبەگى ءۇشىن تەمىرلان ءشاينۇسىپوۆ باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى «باتىر شاپاعاتى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
قۇندى كىتاپ
شەجىرە تاستىڭ الدىندا تاعى ءبىر ادەبي شەجىرەنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اقتەرەك اۋىلىنىڭ تۋماسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىق اقىنى ەسداۋلەت كاندەك ۇلىنىڭ ەسىمى كوپتەن ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن ەدى. زامانىندا كەنەننىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان اقىن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە ءالي نۇرعوجا ۇلىنىڭ جاساعىنا قوسىلىپ, ءان-جىرىمەن ساربازدارعا دەم بەرەدى. وسى ءۇشىن ايىپتالىپ, تۇرمەگە قامالادى. پاتشا تاقتان قۇلاعان سوڭ بوستاندىققا شىعىپ, ولە-ولگەنشە ونەرگە قىزمەت ەتەدى.
ەسداۋلەتتىڭ اقجولتاي, كەنەن, قالقا, راحمەت, كۇنىمجامال, جاقسىبايمەن ايتىستارى ساقتالعان. سول سەكىلدى «شايان باتىر», «كۇرەڭباي باتىر», «جەتىگەن باتىر», ء«الي باتىر», «قوس جۇلدىزدى جازىلبەك» سەكىلدى داستاندارى بار. ءبىر قيىنى, وسى ەڭبەكتەر تولىقتاي وقىرمانعا جەتپەي, تالاي جىل ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتتى. اۋىل ازاماتى داستان شالتاباەۆ دەمەۋشىلىك تانىتىپ, بيىل ەسداۋلەت مۇرالارى جيناقتالدى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن ء«الي باتىر» دەپ اتالاتىن جيناققا اقىننىڭ ولەڭدەرى, ايتىستارى مەن داستاندارى توپتاستىرىلعان. 500 دانامەن شىققان ەڭبەك ەل-جۇرتقا تەگىن تاراتىلدى.
مايتوبەدەگى اس
ءبىر كاسىپكەر ساياباق سالىپ, ەكىنشىسى شەجىرە تاس قويىپ, ءۇشىنشىسى كىتاپ شىعارتىپ جاتقاندا وزگە جۇرت تا قاراپ قالعان جوق. بابا رۋىنان تارايتىن 14 اتانىڭ بالاسى بۇگىندە جامبىل اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلىن مەكەندەيدى. سولار باستاپ, باسقالار قوشتاپ اۋىل شەتىندەگى مايتوبەدە بابالار رۋحىنا اس بەردى.
قازداي تىزىلگەن اقبوز ۇيلەر الىستان كوز تارتادى. تاباق تاسىپ, قىمىز كوتەرگەن قىزمەتشى, داياشىلار جوسىپ ءجۇر. مايتوبە دەگەنىمىز, قاتار جاتقان ەكى توبەشىك. سونىڭ بىرىنە تاقاۋ شاعىن ساحنا ورناتىپتى. اۋىل جاستارى ساۋىق قۇرىپ, ءانشى-بيشىلەر ونەر كورسەتىپ جاتىر. ەل قاتارلى ءبىز دە سايىن دالادا وتكەن كونتسەرتتى تاماشالادىق. ات جارىسىن كورىپ, كوز قۇمارىن قاندىردىق.
مايتوبەدەگى اس ساسكە الەتىندە باستالعان. سودان قاس قارايعانشا جالعاسىپ, دالا ساحناسىندا قىز-جىگىتتەر اندەتىپ, كوكپارشىلار دوداعا ءتۇسىپ جاتتى...
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى