بۇگىن الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان حالىقارالىق تريالوگ اياقتالدى.
2019 جىلدىڭ 9-11 قازان ارالىعىندا الماتىدا وتكەن وڭىرلىك تريالوگتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى, ساياساتكەرلەرى مەن تاجىريبەشى-ماماندارى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, جەردىڭ توزۋى, كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىن تالقىلادى جانە ولاردى شەشۋدىڭ جالپى باعدارلاماسىن ازىرلەدى.
بيوالۋانتۇرلىلىك جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەرى جونىندەگى جەلىمەن جىلجيتىن تريالوگتىڭ فورماتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىمەن (بۇۇدب) باسقارىلادى جانە قورشاعان ورتانى ساقتاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق الەۋەتتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. فورۋم ورتالىق ازيا ايماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ءۇش كاسىبي قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ باسىن قوستى: ۇكىمەتتىك ۇيىمدار, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەن تاجىريبەلىك-ماماندار.
تريالوگتا قولدانىلاتىن تاسىلدەر تاراپتاردىڭ بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتەدى, قاتىسۋشىلارعا پروبلەمالار تۋرالى اشىق ايتۋعا جانە تابىستى جوبالاردىڭ تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بيوالۋانتۇرلىلىك جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر سالاسىنداعى ۇزدىك تاجىريبەلەر ءۇشىن يننوۆاتسيالىق پروتوتيپتەر ۇسىنادى.
ءىس-شارانى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) باستاماسى بويىنشا قر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى بيوالۋانتۇرلىلىك جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر بويىنشا ۇكىمەتارالىق عىلىمي-ساياسي پلاتفورمامەن (بەقۇپ), توزاڭداتۋ بويىنشا ەرىكتىلەر كواليتسياسىمەن گەرمانيا تابيعاتتى قورعاۋدىڭ قورشاعان ورتا فەدەرالدىق مينيسترلىگىنىڭ سەرىكتەستىگىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.
فورۋمعا ءازىربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان جانە تۇركمەنستاننان 70-تەن استام مامان قاتىستى. ءۇش كۇن ىشىندە ساراپشىلار قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادى,سونىڭ ىشىندە ەكوجۇيەلەر جاعدايى, جەردىڭ توزۋىن بەيتاراپتاندىرۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اراسىنداعى بايلانىستى قاراستىردى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جەردىڭ شولەيتتەنۋى مەن توزۋى بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلە. توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتى مەن قورەكتىك زاتتاردىڭ جوعالۋى تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ جاي-كۇيىنە عانا ەمەس, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
–بۇۇ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قۇرعاق جەرلەر الەمنىڭ 100-دەن استام ەلىندە جەر بەتىنىڭ 30%- ىن الىپ جاتىر, وندا وسى كۇندە 2 ملرد. جۋىق ادام تۇرادى. قازىرگى شولەيتتەنۋ قارقىنىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇۇ ۇسىنعان ستسەناري راستالسا, 2025 جىلعا قاراي جەردىڭ ءاربىر بەسىنشى تۇرعىنى قۇرعاقشىلىققا ۇشىراعان اۋماقتا تۇراتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەم بويىنشا ەكى ميلليارد گەكتاردان استام ءونىمدى جەر توزعان جانە جىل سايىن قوسىمشا 12 ملن گەكتار جەر توزۋىن جالعاستىرۋدا. 2050 جىلعا قاراي جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىزگە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن 70% -عا ۇلعايتۋ قاجەت, بۇل اشتىققا اكەلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, ءونىمدى جەرلەردىڭ جوعالۋى ءماجبۇرلى كوشى-قوننىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى, – دەدى بۇۇ دب-نىڭ ساياسات جانە العا جىلجىتۋ جونىندەگى جاھاندىق ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق ساراپشىسى فيلليپپافرانسيس حەيلينگ.
ورتالىق ازيا شولەيتتەنۋدىڭ ماڭىزدى ترانسشەكارالىق پروبلەمالارىمەن سيپاتتالاتىن ءاريدتى جانە ءسۋباريدتى اۋماقتىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا وڭدەلەتىن جەرلەردىڭ 4-10%-ى, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ 27-68%-ى, ورمان القاپتارىنىڭ 1-8%-ى دەسترۋكتيۆتى پروتسەستەرگە ۇشىراعان. جالپى العاندا ورتالىق ازيانىڭ ءار ەلىندەگى توزعان جەرلەردىڭ اۋدانى 40-تان 90%-عا دەيىن قۇرايدى.
قازاقستاندا توزۋ پروبلەمالارى ەگىستىك جەرلەردىڭ 4-تەن 10%-نا دەيىن, جايىلىمداردىڭ 20-دان 60%-نا دەيىن, ال ورمان قورىندا-8%-عا دەيىن اسەر ەتەدى. بۇل ادام قىزمەتىنىڭ مال باعۋ (اتاپ ايتقاندا, مال باسىنا ارنالعان اۋدان نورمالارىنىڭ ساقتالماۋى), يرريگاتسيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سۋدى ۇتىمسىز پايدالانۋ سياقتى تۇرلەرىمەن بايلانىستى. قازاقستان اۋماعى تولىعىمەن ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا ورنالاسقان, سوندىقتان رەسپۋبليكا جەرلەرى وتە وسال كەلەدى.
–ورتالىق ازيا ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي دارەجەدە ءجىو-ءنىڭ 10-38%-ىن قۇرايتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن جانە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 18-65% - ىن قامتاماسىز ەتەدى, بۇل ولاردى تابيعي رەسۋرستاردىڭ جاعدايىنا تاۋەلدى ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان اۋماعىنىڭ 66%-ى قۇرعاقشىلىققا ۇشىراعان. وسىلايشا, قازاقستاندا جەردىڭ ودان ءارى توزۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ جانە ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن, ونىڭ ىشىندە جەر جانە سۋ رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ودان ءارى ۇتىمدى پايدالانۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى بار, – دەپ اتاپ ءوتتى بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى شولەيتتەنۋگە قارسى كۇرەس جونىندەگى كونۆەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى قايرات ۇستەمىروۆ.
ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى تابيعي رەسۋرستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە «جاسىل» ەكونوميكانى قولداۋ بولىپ تابىلادى.
–قازاقستاندا جەردىڭ توزۋىنا قارسى كۇرەس, بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى سالاسىندا مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, بۇۇدب سۋلى-باتپاقتى القاپتاردى, جايىلىمداردى, دالا ەكوجۇيەلەرىن نەعۇرلىم ءتيىمدى باسقارۋ ارقىلى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ كۇش-جىگەرىن قولدايدى, سونداي-اق ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدى ىنتالاندىرۋ, جەر جانە سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى جاھاندىق جىلىنۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋعا جاردەمدەسەدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن شارالار اياسىندا 50-گە جۋىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى, وعان ءبىز $60 ملن-نان استام قارجى تارتتىق, – دەدى قازاقستانداعى بۇۇدب تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي ۆرەميش.
تريالوگتى قورىتىندىلاي كەلە, قاتىسۋشىلار وسىنداي ءىس-شارالاردى وتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي فورۋمدار ساراپشىلارعا ەكولوگيا, بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, جەردىڭ توزۋى جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىندە وسى پروبلەمالاردى جەكەلەگەن ەلدەردە شەشۋ تاسىلدەرىمەن ءبولىسىپ قانا قويماي, جالپى ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن بىرىڭعاي باعدارلاما جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.