«اقىلدى قالالاردى» دامىتۋ − الەم ەلدەرىنە ورتاق مىندەت

تۋريزم – تيىمدىلىگى جوعارى سالا

سامميتكە قاتىسقان پرەمەر-مي­نيستر اسقار مامين بۇگىندە تۋريزم ۇلە­سىنە الەمدىك ءىجو-ءنىڭ شامامەن 10%-ى, ين­ۆەستيتسيالاردىڭ 7%-ى, جۇمىس ورىن­­دا­رىنىڭ 10%-ى جانە بارلىق سالىق تۇسىم­­دەرىنىڭ 5%-ى تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– قازاقستاننىڭ تۋريستىك سەكتورى سوڭعى 10 جىلدا ورتا ەسەپپەن 7%-عا ءوس­تى, بۇل ەكونوميكانىڭ قالعان بولىگىن­دەگى ءوسۋ قارقىنىنان شامامەن 3%-عا جوعارى. تۋريزم ءبىزدىڭ ەكونوميكا­نى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى فاك­تورلارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. بۇل سالادا وندىرىلگەن ءىجو ۇلەسى 10 جىلدا  ەكى ەسەگە ءوستى, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ا.ءماميننىڭ ايتۋىنشا, 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان تۋريزم جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعان. وندا ءتۋريزمنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 8%-عا ارتتىرۋ جانە ەكونوميكانىڭ جەتەكشى 5 سالاسىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ كوزدەلگەن. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا شامامەن 4 ملرد دوللار قاراستىرىلعان. ونىڭ 70%-دان استامى – جەكە ينۆەس­تيتسيالار ەسەبىنەن. تۋريستىك سەكتوردا جۇمىسپەن قامتىلعان قازاقستاندىقتار سانى 50%-عا نەمەسە 650 مىڭ ادامعا دەيىن ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. شەتەلدىك تۋريستەر اعىمى ءۇش ەسە ارتىپ, 9 ملن ادامنان اسپاق. ءسويتىپ مەجەلەنگەن مىندەتتەر ناتيجەسىندە قازاقستان الەمدەگى باسەكەگە اسا قابىلەتتى 50 تۋريستىك باعىتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىس.

قالالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ورتالىعى بولىپ نۇر-سۇلتان قالاسى ايقىندالعان. بۇل شاھار سوڭعى 20 جىل ىشىندە ايماقتىق ءىرى ەكونوميكالىق, قارجىلىق, كولىك جانە مادەني ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. باس قالانىڭ رەسپۋبليكالىق ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى 10%-دان اسادى. ەلوردانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 26 ەسەگە ارتىپ, 9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.

– نۇر-سۇلتان قالاسى ‒ تسيفرلى جانە زياتكەرلىك تەحنولوگيالاردى ەنگى­زۋ­دەگى جەتەكشى كۇش. ەۋروپانىڭ الدىڭ­عى قاتارلى قالالارىنىڭ تابىس­تى تا­جىريبەسىنە نەگىزدەلگەن «اقىلدى استا­نا» تۇجىرىمداماسىندا ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, كولىك, كوممۋنالدىق قىز­مەت, ينفراقۇرىلىم سالالارىندا ‒ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا جانە كەلۋشىلەردىڭ قالانى قابىلداۋىنا اسەر ەتەتىن سالالارعا وزىق تەحنولوگيا­لار مەن جاساندى زەردەنى ەنگىزۋ قا­راستىرىلعان. وسى جەتىستىكتەردىڭ ناتي­جەسىندە قالا ايماقتاعى ىسكەرلىك جانە MICE-ءتۋريزمىنىڭ (كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسيالار, كورمەلەر جانە ت. ب.) جەتەكشى ورتالىعى رەتىندە تانىلۋدا, – دەدى ا.مامين.

 نۇر-سۇلتان ىسكەرلىك قالاعا اينالدى

القالى جيىندا ءسوز العان قالا اكىمى التاي كولگىنوۆ نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمشىلىك باعىتتان ىسكەرلىك جانە تۋريزم ورتالىعىنا اينالعانىن تىلگە تيەك ەتتى.

– الەمدىك دەڭگەيدەگى مۇنداي ءىرى شارا ورتالىق ازيادا العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل − ۇلكەن مارتەبە. جالپى, ەلوردامىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. 21 جىلدا ەلوردانىڭ اۋماعى ءۇش ەسەگە ۇلعايدى. حالىق سانى كەزىندە 280 مىڭ بولسا, قازىر 1 ميلليوننان اسىپ ءتۇستى. نۇر-سۇلتان جاستار قالاسى بولىپ سانالادى. مۇندا حالىقتىڭ 700 مىڭعا جۋىعى – 35 جاسقا دەيىنگى جاستار. سونىمەن بىرگە ەلوردامىز اكىمشىلىك قالادان ىسكەرلىك جانە تۋريزم ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى, − دەدى ا.كولگىنوۆ. قالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سامميت ەلوردانىڭ عانا ەمەس, الەم قالالارىنىڭ جاھاندىق دامۋىنداعى ماڭىزدى شارا بولماق.

–ادامزاتتىڭ بولاشاعى قالالارمەن تىعىز بايلانىستى. جاھاندانۋ – جاپپاي تۋريزمدەگى كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ باستى قۇرالى. تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋ ءۇشىن قالا جايلى ءارى قاۋىپسىز بولۋى ءتيىس. قازىر وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز جانە تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن جايلىلىقپەن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. ەۋروپا قالالارىنىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن الدىق, قاۋىپسىزدىك, لوگيستيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, تكش ستاندارتتارىنا نەگىزدەلگەن «اقىلدى قالا» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ جاتىرمىز, − دەدى اكىم.

استاناسى اۋىسقان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دامۋ جولى مەن قالىپتاسۋى الەمگە ۇلگى. يندونەزيانىڭ قازىرگى استاناسى دجاكارتادان استانا مارتەبەسىن ياۆا ارالىنا اۋىستىرۋ تۋرالى اقپارات بۇعان دەيىن شەتەلدىك باق بەتتەرىندە جاريالانعان ەدى. سامميتتە يندونەزيانىڭ قوعامدىق جۇمىستار جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءمينيسترى باسۋكي حاديمۋلجونو بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءمان-جايدى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى.

–ەلدىڭ استاناسىن اۋىستىرماس بۇرىن بارلىق ماسەلەلەر جان-جاقتى نازارعا الىنىپ, تالقىلاندى.  ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي, مادەني ماسەلەلەردى باسشىلىققا الىپ وتىرمىز. بۇگىندە دجاكارتانىڭ ماڭىزى ارتىپ, قارجى ورتالىعى, ساۋدا-ساتتىقتىڭ نەگىزگى الاڭى, ساياسي ماسەلەلەر شەشىلەتىن باستى قالا بولعاندىقتان, بارلىعى كۇردەلەنىپ, شاھاردىڭ ارقالاعان جۇگى اۋىرلادى. 2016 جىلعى زەرتتەۋ بويىنشا الەمدەگى كولىك كەپتەلىسى ەڭ كوپ قالا اتاندى. بۇگىندە قالادا 30 ملن ادام تۇرادى. سونىڭ سالدارىنان قالا ءار جىل سايىن جەر استىنا 12 سم-گە شوگىپ بارادى. بۇعان حالىق سانىنىڭ ارتۋى, قوزعالىستىڭ قيىن­داۋى سەبەپ بولۋدا. الداعى 15-20 جىل­دان كەيىن جاعدايىمىز مۇلدە قيىن­داپ, قالانىڭ اينالاسى سۋ استىندا قا­لۋى ىقتيمال. بۇل مالىمەتتەردىڭ بار­لىعى الدىن الا ەگجەي-تەگجەيلى تەكسە­رۋ­دىڭ ناتيجەسىندە انىقتالىپ وتىر. سون­دىقتان ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار حا­لىق سانىن ازايتۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار قا­لاعا تۇسكەن سالماقتى جەڭىلدەتۋ ماق­ساتىندا ەل استاناسىن اۋىستىرماق, − دەدى يندو­نەزيالىق مينيستر. ونىڭ ايتۋىن­شا, اس­تانا اۋىستىرۋدا نۇر-سۇلتان قالاسى­نىڭ تاجىريبەسى نازارعا الىنباق. جاڭا اس­تانانىڭ «اقىلدى قالا» بولۋى ءۇشىن كوپ­تەگەن ءىرى مەگاپوليستەردىڭ دامۋ جولىن, ۇستانعان باعىتىن ەسكەرەتىندەرىن دە ايتتى.

تەحنولوگياسى دامىعان «اقىلدى قا­لالاردىڭ» قاتارىندا ەستونيانىڭ  تال­لينن قالاسى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ەرتە مەڭگەرگەنىمەن ەرەكشەلەنەدى. قالا مەرى ميحايل كىلۆارت وسىدان 500 جىل بۇرىن تاللينندە قالانىڭ بارلىق تۇرعىنى ءۇشىن جاڭاجىلدىق شىرشا ورناتىلعان العاشقى شاھار ەكەنىن ايتتى.

– وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن سول كەزدەگى ەڭ بيىك كوپ قاباتتى عيمارات – شىركەۋ ءبىزدىڭ استانامىزدا سالىنعان ەدى. ەۋروپاداعى جاڭا جىلدىق ساۋدا ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى الاڭى دا ءبىزدىڭ قالادا. ياعني بىزدە وتكەن مەن بولاشاقتىڭ بايلانىسى بار. تاريحي كەزەڭدەردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جاتىر. دەسە دە بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى مۇلدەم باسقا. كلاسسيكالىق دامۋدان اجىراپ, تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىنە جۇگىنىپ كەتتىك. بۇل تۇرعىدا دا ءبىزدىڭ شاھار ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسە الادى. وسى رەتتە, «اقىلدى قالا» ۇعىمى تەك تەحنولوگيامەن ولشەنبەيتىنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل – الدىمەن قالا تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاساۋ, ولاردىڭ ىڭعايلى ورتادا ءومىر سۇرۋىنە باسىمدىق بەرۋ. تەحنولوگياسى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, بىراق ول ادامدارعا جايسىز بولسا «اقىلدى قالا» يدەياسىنىڭ ماقساتىنا جەتپەگەنى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, – دەدى م.كىلۆارت. ونىڭ ايتۋىنشا,  ەستونيا استاناسىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى ونىڭ تازا اۋاسىندا, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىم تاپقانىندا. ول ءۇشىن قالاداعى كولىك كەپتەلىسى مەن اۋاعا لاس قالدىقتار شىعاراتىن اۆتوكولىكتەردەن قۇتىلۋ كەرەك.

– ەۋروپادا العاش رەت قوعامدىق كولىكتەردى تەگىن قولدانۋ رەجىمىن ەنگىزدىك. بۇل قوردالانىپ قالعان كولىك ماسەلەسىن شەشۋگە ايتارلىقتاي وڭ ىقپال ەتتى, − دەدى تاللينن قالاسىنىڭ مەرى.

VIII UNWTO جاھاندىق ءسامميتى ءتورت كۇنگە جالعاسپاق. جيىن بارىسىندا الەم استانالارى ءوزارا ۇزدىك تاجىريبەلەرىمەن الماسىپ, جاھاندىق كەلەلى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن تالقىلايدى.