زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – قىلمىستىق پروتسەستى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلەنى كەزىندە ەلباسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن دە بولاتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى قىلمىستىق پروتسەستى ودان ءارى جاڭعىرتۋ ەكەندىگىن ايتقان ەدى. ەندەشە وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىلمىستىق پروتسەستى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋدە ونىڭ تيىمدىلىگى قانداي بولدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
الدىمەن ايتارىمىز, اتالعان قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامالار 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋدى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان اتالعان تۇجىرىمداما قىلمىستىق پروتسەستەگى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭا ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋدى كوزدەيدى. مىنە, وسىعان سايكەس ەلباسى العا قويعان تاپسىرمالاردىڭ تيىمدىلىك بارىسىن ساراپتار بولساق, 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەردىڭ قولدانىلۋى تاپسىرماعا ساي جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ساتتىلىگىن ايعاقتاۋدا.
ويتكەنى بۇل رەفورما ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى نىعايتۋعا, تاراپتاردىڭ جارىسپالىلىعىن ارتتىرۋعا, سوت باقىلاۋىن كۇشەيتۋگە, تەرگەۋ ورگاندى, سوت جانە پروكۋراتۋرا اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى اجىراتۋعا جانە ولاردىڭ قايتالانۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان بولاتىن. جانە اتالعان وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن العاش رەت قىلمىستىق پروتسەسكە تەرگەۋ سۋدياسى, پروتسەستىك پروكۋرور, كەلىسىم ينستيتۋتى, جاسىرىن تەرگەۋ امالدارى, سونداي-اق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ەنگىزىلدى.
تەرگەۋ ءىسى ايقىندالىپ, سوت باقىلاۋى ارتتى
جاڭادان ەنگىزىلگەن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىنىڭ ناتيجەسىندە قىلمىستاردى بۇرىنعىداي جاسىرىپ قالۋ تىيىلدى. ال تەرگەۋ سۋدياسى ينستيتۋتى تەرگەۋشى نەمەسە پروكۋروردىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى مەن شەشىمىنە بايلانىستى سوتقا شاعىمدانۋعا جول اشتى. ال ەندى قىلمىستىق پروتسەستى جاڭعىرتۋ جونىندەگى زاڭنىڭ قانداي ەرەكشەلىگى مەن تيىمدىلىگى بار دەگەندە, ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, الدىمەن كۇدىكتىنى سوتتىڭ سانكتسياسىنسىز ۇستاۋ مەرزىمى قىسقارتىلدى. بۇل ۇستاۋ مەرزىمى 1956 جىلدان بەرى زاڭدى تۇردە وزگەرتىلمەگەن بولاتىن. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا ىسكە قاجەتتى دالەلدەردى جەتىلدىرىلگەن تاسىلدەرمەن جيناقتاۋ جۇرگىزىلەتىندىكتەن ۇستاۋ مەرزىمى 72 ساعاتتان 48 ساعاتقا, ال كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردى ۇستاۋ 24 ساعاتقا قىسقاردى. بىراق اسا اۋىر قىلمىستاردى, ونىڭ ىشىندە تەررورلىق جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاساعان, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن شۇعىلدانعان, كامەلەت جاسىنا تولماعاندار قۇقىن بۇزعان دەپ تانىلعان كۇدىكتىلەردى 72 ساعات قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمى ساقتالىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, قىلمىستىق پروتسەستەگى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدە سوت باقىلاۋىن كەڭەيتۋ جۇزەگە اسىرىلدى. دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق دامۋ جولىنداعى مەملەكەتتەردە تاۋەلسىز بيلىگى قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلعان ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى سۋبەكتىسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن شەكتەيتىن بارلىق پروتسەستىك ارەكەتتەرگە سانكتسيا بەرۋ قۇقىعى پروكۋراتۋرادان الىنىپ, سوت قۇزىرىنا جۇكتەلدى. وتكەن جىلى سوتتار 30 مىڭعا جۋىق سانكتسيا بەرگەن, ونىڭ ىشىندە ءتىنتۋ, م ۇلىككە تىيىم سالۋ, جانە ت.ب.
ۇشىنشىدەن, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ باستالۋ نەگىزدەرىنە اسا ءمان بەرىلەتىن بولدى. بۇرىن ءىس تەك قىلمىس جاساعانى تۋرالى بايانات نەگىزىندە قوزعالا بەرەتىن. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن جازىقسىز ازاماتتار, بيزنەس وكىلدەرى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلعان. ال ەندى ءىستى قوزعاۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە اۋديتوردىڭ نەمەسە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ زالالدى راستايتىن رەسمي اكتىلەرى مەن قورىتىندىلارى بولۋى قاجەت. بىراق مۇنداي جاعدايدا كەيدە تاراپتاردىڭ ءبىرىنىڭ كەلىسىمدى ورىنداماۋى مۇمكىن. مىنە, جوعارىداعى قابىلداعان زاڭ وسى ماسەلەنى دە رەتتەدى. قازىر ولاردىڭ اراسىنداعى داۋ ازاماتتىق سوت ارقىلى شەشىلەدى. ەگەر سوت كەلىسىمدى جارامسىز, ياعني جالعان نەمەسە وتىرىك دەپ تانىسا, وندا قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. الايدا بۇل تالاپ شارتتىق مىندەتتەمەلەردىڭ جوسىقسىز ورىندالعانى تۋرالى ۇجىمدىق ارىز بەرىلگەن جاعدايدا قولدانىلمايدى. ماسەلەن, قارجى پيراميداسىنان الدانعان ۇلەسكەرلەر ءىسى.
ادۆوكاتتىڭ قورعاۋشىلىق قۇزىرى كەڭەيدى
تورتىنشىدەن, ادۆوكاتتىڭ وكىلەتتىگى ارتتى. قازىرگى ۋاقىتتا ادۆوكات تەرگەۋشىدەن تەك ساراپتامانى عانا ەمەس, وزگە دە تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزۋدى تالاپ ەتە الادى. سونىڭ ارقاسىندا تەرگەۋ ءىسى كەزىندە دالەلدەمەلەرمەن الماسۋ دا ەنگىزىلدى. ەگەر ادۆوكات قولىندا بار دالەلدەمەلەرى ەرەكشە جانە ءىستىڭ تاعدىرىن شەشەدى دەپ ەسەپتەسە, ونى تەرگەۋشىگە كورسەتپەستەن, كەيىن سوتتا ۇسىنۋعا دا حاقىلى. ال تەرگەۋشى بولسا, بارلىق دالەلدەرىمەن ادۆوكاتتى تانىستىرۋعا ءتيىستى.
بەسىنشىدەن, قازىرگى زاماناۋي تالاپتارعا ساي, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ شارالارى قابىلدانۋدا. ماسەلەن, قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار جانە ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار بويىنشا بۇيرىقتىق ءىس جۇرگىزۋ ءوندىرىسى ەنگىزىلدى. ەگەر كۇدىكتىنىڭ ىستەگەن قىلمىسى مەن كەلتىرگەن زالالى مولشەرىنە جابىرلەنۋشى قارسى بولماسا, سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ 5 تاۋلىكتە, ال سوتتا ءىس قاراۋ 3 تاۋلىكتە اياقتالادى. مۇنداي تارتىپتە وتكەن جىلى 850 قىلمىستىق ءىس قارالعان.
تسيفرلى تەرگەۋدىڭ تيىمدىلىگى زور
جالپى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى بويىنشا ەلەكتروندى تەرگەۋ فورماتى دا بەلسەندى جۇرگىزىلدى. قازىر ەلەكتروندى قىلمىستىق ىستەر تىركەلگەنىنەن باستاپ, ونىڭ تەرگەلۋ بارىسى, سوتتا قارالۋى, جازانىڭ ورىندالۋى سەكىلدى بارلىق جۇرگىزىلۋ ساتىلارى اشىق قامتاماسىز ەتىلەدى. تسيفرلى فورمات ۋاقىتتى جانە شىعىندى ۇنەمدەيدى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق ىستەردىڭ جوعالۋىنا, بۇرمالانۋىنا جول بەرىلمەيدى. وسى رەتتە, تەرگەۋ پروتسەسى نەگىزگى تالاپتارعا سايكەس پروكۋرورلارعا, ادۆوكاتتارعا جانە سوتقا اشىق كورىنىپ تۇرادى. سونداي-اق مۇنداي قىلمىستىق پروتسەستىڭ قاتىسۋشىلارى دا ونلاين رەجىمى بويىنشا شاعىمدارى مەن سۇراقتارىن وڭاي جىبەرە الادى. وتكەن جىلى 16,1 مىڭ قىلمىستىق ءىس ەلەكتروندى تۇردە تەرگەلدى, ونىڭ كوبى سوتقا جولداندى.
بۇعان قوسا تاعى ايتارىمىز, اتالعان جاڭالىقتار ارقىلى تۇرمە يندەكسى بويىنشا دا قاماۋعا الىنعاندار سانىنىڭ كەمۋىنە وراي قازاقستان رەيتينگىسىن 12 پوزيتسياعا جاقسارتتى. ال وسى رەتتە قىلمىستىق پروتسەستى وڭتايلاندىرۋعا جانە قاماۋعا الىنعانداردىڭ سانىن ازايتۋعا بايلانىستى بيۋدجەت قاراجاتى دا ەلەۋلى تۇردە ۇنەمدەلۋدە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.