ء«تىلسىز جاۋعا جالانعان, توتەپ بەرىپ كەشتە بۇل. جولدى ساقتاپ بوراننان, قالدى قالىڭ سەكسەۋىل» دەگەن سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ عاجاپ جىرىنا ارقاۋ بولعان سەكسەۋىل ازەلدەن قۇم سۋىرعان دالاداعى جولدىڭ سورابىن ساقتاۋعا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قايسار وسىمدىك. كەيىنگى كەزدە پايدالانۋعا بەرىلگەن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىنىڭ دا قۇم ءتۇتىپ جەيتىن شولەيتتى ۋچاسكەلەرىنە ارالدى قۇتقارۋ قورىمەن بىرگە وسى ءبىر ءوسىمتال اعاشتى ەگۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. بۇل اسفالت جابىندىسىن كۇننىڭ ىستىعى مەن تۇزدى شاڭ-توزاڭنىڭ قونۋىنان, قۇم كوشىنەن ساقتايتىن كورىنەدى.
جىلىنا 2,5 مىڭ گەكتارعا ەگىلەدى
ءيا, سەكسەۋىل ەڭ اۋەلى كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ شاڭىراعىنا جىلۋ بەرگەن, قولامتاسى تاڭعا قوزداپ جاتاتىن قىزۋى وتە جوعارى اعاش رەتىندە بەلگىلى. سودان دا بولار, قازاق قاسيەت تۇتقان سەكسەۋىل اعاشى تومارىن ءۇيىنىڭ توبەسىنە قويىپ قوياتىن ءبىر تىلسىم قۇرمەتكە دە يە. حالقىمىز ءۇشىن ەرتەدەن باعاسى بولەك سەكسەۋىلدىڭ بۇگىنگى ميسسياسى تىپتەن الابوتەن, ونى عالامدىق دەڭگەيدە قاراستىرۋعا بولادى. ياعني سەكسەۋىلدىڭ جاڭا عاسىرداعى جاڭا مىندەتى – ارال اپاتىنىڭ زاردابىن جەڭىلدەتۋ. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدەگى ورماندى القاپتىڭ جارتىسى سەكسەۋىلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى بولعاندىقتان اتالعان وسىمدىكتى ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى كەڭەس وكىمەتى تاراعاننان كەيىن كاۋاپ ازىرلەۋ, وتىن رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن سەكسەۋىل ورمانى قازاقستاندا 6 وبلىستا, اسىرەسە قىزىلوردا, الماتى, جامبىل وبلىستارىندا كوپتەپ وتالدى. ەل ىشىندە «تروسوۆايا لومكا» اتالىپ كەتكەن, ياعني تەمىر ارقانمەن جالعانعان قوس تراكتورمەن ءجۇرىپ ءوتۋ ارقىلى وتاۋدىڭ تەحنولوگياسى سەكسەۋىلدى تۇبەگەيلى قۇرتىپ جىبەرە جازداعان بولاتىن. مىنە, وسى وسپادار ارەكەتتەردىڭ زالالىن جويۋ بويىنشا بۇگىندە جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىك بويىنشا جوبالارىنىڭ مەنەدجەرى تالعات كەرتەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىل كولەمىندە عالامدىق ەكولوگيالىق قوردىڭ قولداۋىمەن ارال وڭىرىندەگى وسى باعىتتاعى جۇمىستار نەگىزىنەن ءۇش باعىتتا اتقارىلۋدا. بىرىنشىدەن, بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, ەكىنشىدەن, جەردىڭ توزاڭدانۋىنا قارسى كۇرەس, ۇشىنشىدەن, كليماتتىڭ شۇعىل وزگەرىسىنە جەرگىلىكتى حالىق پەن ەكونوميكانى بەيىمدەۋ. اتاپ ايتقاندا, ارال تەڭىزىنىڭ تابانى قۇرعاپ قالعان اۋماعىندا قۇمنىڭ كوشۋىن توقتاتۋ ءۇشىن 4 گەكتار جەرگە تۇقىمباق سالىندى. بۇل تۇقىمباقتا وسىرىلگەن كوشەتتەر ارقىلى جىلىنا 2,5 مىڭ گەكتار ارالدىڭ تۇزدى تابانىنا سەكسەۋىل ەگىلۋدە.
«سوڭعى شيرەك عاسىردا كەسىلگەن سەكسەۋىل القاپتارىن بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنىڭ جارتىسى ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارعا جاتادى. ال بۇل وڭىردە تىرشىلىككە پانا, قالقا بولىپ تۇرعان بىردەن-ءبىر وسىمدىك – سەكسەۋىل. سوندىقتان سەكسەۋىل تۇقىمباقتارىن قۇرۋ مەن سەكسەۋىل ورمانىن قالپىنا كەلتىرۋ وتە وزەكتى. وسى ورايدا ءبىز سۋ ارنالارىنىڭ تابانىن تازارتۋعا دا اتسالىستىق. اتا-بابالارىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىندا اۋىسپالى جايىلىمدى دۇرىس پايدالانا بىلگەنىنەن الاتىن تاعىلىم مول. ياعني مال اعزاسىنا تۇز جەتپەي تۇرعاندىقتان سەكسەۋىلدىڭ جاپىراعىمەن قورەكتەنەدى. قازىر بارلىق مال اۋىل ماڭىندا باعىلادى. سەبەبى الىستاعى قۇدىقتار ىستەن شىققان نەمەسە تۇرۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جوق. وسى ورايدا مالدى اۋىل ماڭىنان ۇزاتۋ ماقساتىندا شالعاي ەلدى مەكەندەردە كۇن, جەل ەنەرگياسى ستانسالارىن ورناتىپ بەردىك. شارۋا قوجالىقتارىنداعى جاس بۋىن ءداستۇرلى ىلىمنەن بەيحابار بولعاندىقتان ولاردى اۋىسپالى جايىلىم تۋرالى حاباردار ەتتىك. وسى ارقىلى مال تۇياعىنىڭ سەكسەۋىل ورماندارىن شەكتەن تىس تاپتاۋىنا جول بەرمەۋ قاراستىرىلدى», دەيدى ت.كەرتەشەۆ.
بۇرىن تەڭىز جاعاسىندا تۇرعان كونە قاراتەرەڭ, ارالقۇم, اقەسپە سىندى ەلدى مەكەندەردى قازىر قۇم باسىپ جاتىر. ونى كاماز جۇك كولىگىمەن تازالاۋعا تۋرا كەلەدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بوگەن, ارالقۇم, الماتى وبلىسىنىڭ باقپاقتى اۋىلدارىندا مال تۇياعى ىرگەدەگى سەكسەۋىل القاپتارىن توزدىرىپ جىبەرگەندىكتەن قۇم كوشىپ, اتالعان اۋىلداردىڭ شەتكى جاعىنداعى ۇيلەردى باسىپ قالاتىن بولعان. ء«تورت جىل بۇرىن باقپاقتى اۋىلىنا بارعانىمىزدا, اۋىل تۇرعىنى جەل سوققاندا قۇم شاش پەن اۋىز تۇرماق, ءۇيدىڭ ىشىنە دە كىرىپ كەتەتىنىن ايتىپ شاعىمداندى. ءتىپتى قورشاۋىنىڭ جارتىسىن قۇم باسىپ قالعان ەكەن. ءبىز ولارعا قۇمنان ارىلۋدىڭ بيولوگيالىق جانە مەحانيكالىق ءتۇرىن ۇيرەتتىك. ياعني تۇرىكمەنستاندا قولدانىلاتىن تەحنولوگيا بويىنشا قۇمعا تۇرعىزىلعان قالقاعا ىلعال جينالادى. سول اراعا سەكسەۋىل ەگىپ, وسىرۋگە بولادى. قازىر باقپاقتى مەن نارىنقۇم اۋىلدارىندا بۇتالار جايقالىپ ءوسىپ, قۇم كوشىن توقتاتتى. ياعني مال جايىلىمىنىڭ دا سەكسەۋىل ورمانىنا اسەرى بار», دەيدى ول.
2003 جىلى بارلىق ورمان شارۋاشىلىق مەكەمەلەرى وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ قاراماعىنا بەرىلگەن بولاتىن. سوڭعى 15 جىلدا اكىمدىكتەردىڭ ولاردى قالاي باسقارعانى بەيمالىم. وسى رەتتە ت.كەرتەشەۆ قازىر گوللانديالىق كومپانيامەن بىرگە حالىقارالىق تالاپقا سايكەس اتالعان اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ قانداي ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى بارىن زەردەلەۋگە ارنالعان ءبىر جىلدىق جوبانى قولعا العاندارىن جەتكىزدى. وسى ارقىلى ۇكىمەتكە ۇسىنىس ەنگىزىلمەك.
ء بىر ءتۇپ سەكسەۋىل 4 توننا قۇمدى توقتاتادى
جالپى, قازاقستاندا سەكسەۋىل اعاشىن كەسۋگە 2023 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنعان. دەسە دە زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىمەن بىرگە سەكسەۋىل ورمانىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ەكولوگيالىق اكتسيامەن ودان ءارى بەكىتىلە تۇسپەك. ماسەلەن, وسى ايدا الماتى قالاسىندا «4 توننالىق قۇم» اتتى ارت-ينستاللياتسيا قويۋ كوزدەلگەن. سەبەبى ءبىر ءۇيدى 4 توننا قۇم باسىپ قالاتىن بولسا, ءبىر ءتۇپ سەكسەۋىل 4 توننا قۇمدى توقتاتا الاتىن كۇشكە يە. وسى ماعىنانى بىلدىرەتىن اكتسيانىڭ الماتىدا باستاۋ الۋى بەكەر ەمەس. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىسۋى كۇتىلگەن شارادا «جاسىل مەيرامحانا» اكتسياسى جاريالانباق. ءبىر جىلعا جوسپارلانعان اكتسيا اياسىندا قالاداعى مەيرامحانالار مەن ءدامحانالاردىڭ سەكسەۋىل وتىنىن پايدالانباۋى, ياعني جاسىل مەكەمە رەتىندە قىزمەت كورسەتۋى قاداعالانادى. سونداي-اق اتالعان اكتسيا اياسىندا بيىل قاراشا ايىندا قىزىلوردا قالاسىندا موڭعوليا, قىتاي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن كونفەرەنتسيادا 21 ناۋرىز – حالىقارالىق ورمان كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق سەكسەۋىل كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ويتكەنى ناۋرىز ايى شولەيتتى وڭىرلەردە سەكسەۋىل وتىرعىزۋعا ەڭ قولايلى ۋاقىت.
قايبىر جىلدارى الماتى قالاسىنىڭ وزىندە سەكسەۋىل اعاشى 600-دەن استام ساۋدا نۇكتەسىندە ساتىلاتىنى انىقتالدى. پايدانىڭ كوزىنە اينالعان سەكسەۋىل وتىنى الىپ شاھارعا جاقىن ورنالاسقان باقاناس, مويىنقۇم دالالارىنان وتاپ اكەلىنەتىن. بۇل ءبىر كەزدەرى جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان تۇستا كوپتەگەن وتباسىلار ءۇشىن ناپاقانىڭ كوزىنە اينالعانى دا راس. سەكسەۋىلگە جوعارى سۇرانىس تابيعي القاپتاردىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىردى.
ەكسپورتتىق برەندكە اينالدىرۋعا بولادى
بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى زاۋرەش الىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قورىق زاڭدىلىعى بويىنشا سەكسەۋىل وسىرۋگە قورىقتا رۇقسات بەرىلمەيدى. ياعني مۇندا تابيعاتتىڭ بارلىق تەپە-تەڭدىگى ساقتالادى. دەسە دە, قازىر قورىق اۋماعىنا ەنگەن قاسقاقۇلان ۋچاسكەسىندە قازاق ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن ەڭ اۋەلگى سەكسەۋىل ورمانىن ەگۋ جۇمىستارى سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى باستالعان ەكەن. ويتكەنى ارال تەڭىزى تابانىنىڭ كەبۋى, تۇزدى شاڭ بولىپ قالۋى تەڭىز تابانىنداعى تۇز بەن شاڭدى توقتاتۋ امالدارىن قاراستىرۋعا ماجبۇرلەدى. ياعني قازاق ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير سەمەنوۆيچ كاۆەريننىڭ باستاماسىمەن سەكسەۋىل, سارسازان, جىڭعىل اعاشتارىن ەگۋ باستالدى. سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكالىق قۋاتى, توزىمدىلىگى جاعىنان سەكسەۋىلدى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. جەتپىسىنشى جىلدارى باستالعان ەكسپەريمەنتالدى تاجىريبە قازىر كەڭىنەن قولدانىسقا ەندى. ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەرگە سايكەس, ارالدىڭ تۇزى ءتۇۋ اركتيكاعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال دەگەن سوڭ, 2003-2004 جىلدارى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ اۋقىمدى جوباسى باستالدى. بۇل شاڭ مەن تۇزدى توقتاتۋ ءۇشىن سەكسەۋىل ورماندارىن كوبەيتۋ جوباسى بولاتىن. جوبا اياسىندا ەلىمىزدە سەمەي مەن ەرتىس ورماندارىن جانە ارالداعى سەكسەۋىل ورمانىن ءوسىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە سەكسەۋىل ورمانىنىڭ القابى ەداۋىر ۇلكەيدى.
قازىر بۇل ءىس-قيمىل وڭتۇستىك كورەيامەن بىرلەسكەن جوبا اياسىندا دا جالعاسىن تابۋدا. كورەيا ەلى بۇعان دەيىن موڭعوليا, قىتاي ەلدەرىندەگى ءشولدى دالالاردى جاسىلداندىرۋ تاجىريبەلىك جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ مەملەكەتارالىق ورتاق كەلىسىمى ناتيجەسىندە بۇگىنگە دەيىن تەڭىز تابانىنا 30 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپقا سەكسەۋىل ەگىلگەن ەكەن. بيىلعى كوكتەمدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتى بىرىگىپ, قىزىلوردا وبلىسىنداعى ارال تەڭىزىنىڭ كەپكەن تابانىنا فيتوورمان مەليوراتسياسى جوباسىنىڭ گرانتى اياسىندا 5 مىڭ گەكتار اۋماققا سەكسەۋىل وتىرعىزدى.
«بۇگىندە سەكسەۋىل پلانتاتسيالارىن وسىرۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرۋ قاراستىرىلعان. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە فرانتسياعا سەكسەۋىل وتىنى ەكسپورتتالعان ەكەن. قازىر دە ونىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ, ناسيحاتتالۋىن جولعا قويار بولسا, ەۋروپا, اراب ەلدەرىنە ءتيىمدى تۇردە ەكسپورتتاۋعا بولادى. ويتكەنى كەز كەلگەن ادام بالاسى تاماقتانادى. ال سەكسەۋىل شوعىنا ازىرلەنگەن كاۋاپ, ستەيك سياقتى تاعامداردىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ونى ەكسپورتتىق برەند رەتىندە پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىگى زور» دەيدى زاۋرەش جانسۇلتانقىزى.
قورىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە ارال ءوڭىرىنىڭ حالقى بۇل ماسەلەگە دەن قويىپ وتىرعان جوق. بارلىعى بالىق اۋلاۋ سياقتى دايىن كاسىپپەن اينالىسقاندى ءجون سانايدى. ال سەكسەۋىلدى ەككەننەن گورى دايىن, ءوسىپ تۇرعان سەكسەۋىل بۇتالارىن وتاپ, جيناپ الۋعا ءازىر تۇرادى. وسى پسيحولوگيادان ارىلىپ, وزدىگىنەن وسەتىن, سۋارۋدى قاجەت ەتە بەرمەيتىن, كوپ شىعىن تالاپ ەتپەيتىن سەكسەۋىل القاپتارىن ءوسىرۋدى حالىقتىق دەڭگەيدە جولعا قويا بىلسەك, ونىڭ پايداسى شاش-ەتەكتەن بولار ەدى, جۇمىسسىزدىقتىڭ دا الدىن الار ەدى. بۇل قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالدىرۋعا بولاتىن باستاما. بۇل تۋرالى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ القا وتىرىسىندا ۆەدومستۆو باسشىسى دا ايتتى. قازىر قورىققا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتارعا دا وسى ماقساتتارىمىزدى جەتكىزگەندە, ولار بىردەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, ماقۇلدايدى. سونىمەن بىرگە سەكسەۋىل ءوسىپ تۇرعان كەزىندە دە كوكپەڭبەك بولىپ قورشاعان ورتاعا ءسان بەرەدى», دەدى ول.