قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتەن باستاپ شەتتەگى قانداستارىمىزعا ساۋىن ايتىپ, ولاردى اتامەكەنگە قونىس اۋدارۋعا شاقىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانعا ميلليوننان استام قانداسىمىز كوشىپ كەلدى.
بىرقاتار مەملەكەتتەر ءۇشىن ءوز قانداستارىن تاريحي وتانىنا قايتارۋ دەموگرافيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار بۇل قادام تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتىن دە شەشۋگە باعىتتالادى. يمميگراتسيا جانە رەپاترياتسيا قوعامنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى.
سىرتتاعى قانداستارىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋلارىنا ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىڭ قولداۋى, ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىشى, رۋحاني جان دۇنيەسىندەگى ۇمتىلىس بارىنشا ىقپال ەتتى. بۇعان قوسىمشا كەزىندە تۇرعان ەلىندەگى ىشكى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋ سەبەپتەرى دە قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا بەت بۇرۋىنا يتەرمەلەگەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. مۇنداي سەبەپتەرگە نەگىزىنەن الەۋمەتتىك قورعاۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جوقتىعى, قازاقتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنىڭ تومەندەۋى, الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلاۋى, قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى جانە تاعى باسقا دا ماسەلەلەردى جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, وزبەكستاندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسىنە بايلانىستى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى ازايدى. ءبىر جىلدا (1999 ج.) 10 قازاق مەكتەبى جابىلدى, قازاقتىڭ 20 مىڭنان استام بالاسى وزبەك تىلىندەگى مەكتەپتەرگە اۋىستىرىلدى...
شەكارا اسىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ ەڭ تىعىز شوعىرلانعان ايماقتارى –تۇركىستان, الماتى, ماڭعىستاۋ وبلىستارى جانە جاڭاوزەن, الماتى, نۇر-سۇلتان, تاراز قالالارى. ولاردىڭ سوڭعى اعىمدارى جۇمىس تابۋ ءۇشىن كوبىنە ەلورداعا نەمەسە ءىرى قالالارعا كوشۋدى ماقسات تۇتتى. الايدا 2014 جىلدان باستاپ نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارى كوشۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى تۋرالى تۇجىرىمداماسى» رەپاتريانتتاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا جىلدام ءسىڭىسۋىن, قانداستار ءۇشىن ارنايى بەيىمدەلۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋدى كوزدەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا تاريحي وتانىنا ورالعانداردىڭ كوبى قازىرگى قازاقستاندىق قوعامداعى ءتۇرلى مەنتاليتەتتەگى توپتارمەن ارالاسا وتىرىپ تىرشىلىك ەتۋدە. بۇل قازاقستاندىق قوعامنىڭ تىرشىلىك ارەكەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني سالالارىنا نەگىزدەلگەن فاكتورلارعا بايلانىستى.
قازاقستاننىڭ ايماقتارىندا «قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى ۇلتتارىنىڭ كوشى-قونىنىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ميگرانتتاردىڭ ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق جانە ءدىني, رەسمي, قۇقىقتىق سالالارعا بەيىمدەلۋى قيىندىق تۋعىزعان.
رەسپوندەنتتەر كورسەتكەن ەڭ كۇردەلى پروبلەمالار: تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى (18%), ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى قۇنى (15%), قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى (15%), جۇمىسپەن قامتۋ (12%). وڭتۇستىكتەگى ميگرانتتاردىڭ بەيىمدەلۋ قۇرىلىمىندا تىلدىك توسقاۋىل (17%), تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ناشارلىعى جانە قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى (15%) جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن كۇردەلى قارىم-قاتىناس (8%) نەگىزگى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. باتىستاعى ميگرانتتار ءۇشىن بەيىمدەلۋ كەزەڭى ءبىرشاما قيىن بولعان. بۇل ايماقتا قانداستاردىڭ تابىستى بەيىمدەلۋىنە تومەندەگى سەبەپتەر كەدەرگى كەلتىرەدى: ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى قۇنى (64,2%); قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋى (46,3%); تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋى (40,7%). قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا, بۇل كورسەتكىش وتە جوعارى.
ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى قۇنى جانە قاراجاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى شىعىس ايماققا كەلگەن قانداستار ءۇشىن دە ايتارلىقتاي قيىن بولىپ تابىلادى. باسقا سەبەپتەرگە بالالاردى ورنالاستىرۋ (24%), جۇمىسپەن قامتىلۋ (18%), تىلدىك توسقاۋىل (13%), مەنتاليتەتتىڭ وزگەشەلىگى (12%) جاتادى. رەسپوندەنتتەر ورتالىق وڭىردە بەيىمدەلۋ قيىندىعىنىڭ ەڭ باستىسى رەتىندە باسپانانىڭ بولماۋىن (28%), ەكىنشى تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىن (16%) كورسەتكەن. بۇل وڭىردە, سونداي-اق ميگرانتتاردىڭ بەيىمدەلۋ پروتسەسىندە ماڭىزدى بولعانى قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى (14%), جۇمىسپەن قامتىلماۋ (11%) جانە تىلدىك توسقاۋىل (6%).
قانداستاردى قازاقستاندىق قوعامعا بەيىمدەۋ مەن ينتەگراتسيالاۋدىڭ نەگىزگى رەسۋرسى – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. ولاردى بەيىمدەۋگە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جانە رەپاترياتسيا پروتسەسىنىڭ ناقتى سيپاتتامالارىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا قۇندىلىقتار مەن نورمالاردى يگەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ادام ءومىرىنىڭ جاڭا جاعدايلارىندا تۇلعاارالىق قارىم-قاتىناسقا, مانساپتىق وسۋگە جانە جاڭا ورتادان لايىقتى ورىن تابۋعا ىقپال ەتەدى.
تمد ەلدەرىنەن كەلگەن قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكونوميكالىق جانە مادەني تۇرعىدان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ەڭ بەيىمدەلگەن توبى بولىپ سانالادى. بۇدان باسقا, تمد شەڭبەرىندە ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى رەتتەيتىن بىرقاتار قۇجاتتارعا (زەينەتاقى, ءبىلىم بەرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە ت.ب.) قول قويىلعان. بۇل ەڭبەك نارىعىنا كىرۋ جىلدامدىعىنان, ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇشتارلىعىنان, ەلدە تۇرۋدىڭ ەرتە كەزەڭدەرىندە باسپانانى ساتىپ الۋدى ويلايتىندىعىنان كورىنەدى. قانداستار «ەكى الەمدە ءومىر سۇرۋگە» تىرىسۋدا. ءبىر جاعىنان, ولار قازاقستان الدىندا وزدەرىنىڭ بورىشىن سەزىنەدى, ەكىنشى جاعىنان ولار وزدەرى شىققان ەلدىڭ تىلىنەن جانە مادەنيەتىنەن باس تارتقىلارى كەلمەيدى.
قازىرگى زامانعى عالىمدار بەيىمدەلۋدى كليماتتىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا تۇرلەرگە بولەدى. مۇنداي بەيىمدەۋدىڭ سيپاتتامالارىن شەتەل عالىمدارىنىڭ كوپتەگەن مونوگرافيالارىنان تابۋعا بولادى. كەيبىر عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, كوشىپ كەلۋشىلەر 10 جىلدان كەيىن عانا ءوزىن سول ەلدە جايلى سەزىنەتىن كورىنەدى. سونداي-اق كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى جوعارى دەڭگەيدە بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگىنە يە ەكەنىن, بۇل ولاردىڭ جاڭا جاعدايدا ءوز ورنىن تابۋعا كومەكتەسەتىنىن ايتادى.
تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن كوشىپ كەلگەن ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ بەيىمدەلۋىنە قيىندىق تۋدىراتىن تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى – ءالىپبي ماسەلەسى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە قازاقتاردىڭ اۋىزشا سويلەۋىندە ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. بىراق ءارتۇرلى ەلدەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ جازباشا ءتىلى وزگەشە. مىسالى, وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان لاتىن الىپبيىنە اۋىستى, قازاقستاندا, موڭعوليادا, رەسەيدە تۇراتىن قازاقتار كيريلليتسامەن جازادى, ال قىتاي قازاقتارى اراب ءالىپبيىن تۇتىنادى. بۇل ايىرماشىلىق, تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستارىمىز ءۇشىن, اسىرەسە ورتا جانە جوعارى ءبىلىم العان كەزدە قيىندىق تۋدىرادى.
قازاقستان ۇكىمەتى 2017 جىلدىڭ 13 قازانىندا «وتانداستار» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قۇجاتقا سايكەس, قور مەملەكەتتىڭ 100% قاتىسۋ ۇلەسىمەن جانە العاشقى كاپيتالى 150 ملن تەڭگە كولەمىندە قۇرىلعان. قوردىڭ باستى جۇمىسى شەتەلدەگى جانە قازاقستانعا كەلگەن قازاقتارعا قولداۋ كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر دە ۇيىمنىڭ قىزمەت بابىن ۇلعايتىپ, مولىنان قارجىلاندىرىلسا, قانداستارعا پايدالى ءىس ىستەۋگە قاۋقارى بار.
جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالار مەن كەدەرگىلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قانداستاردى قونىستاندىرۋدا تومەندەگى نەگىزگى باعىتتار قولعا الىنۋى ءتيىس: دەموگرافيالىق ازشىلىققا ۇشىراعان سولتۇستىك, شىعىس جانە ورتالىق قازاقستانعا سىرتتان كەلگەن رەپاتريانتتاردى ورنالاستىرۋ, سونداي-اق ولاردى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى قولايلى, ونەركاسىبى دامىعان قالا نەمەسە كەنتتەرگە, كەن ورىندارى بار جەرلەرگە ورنالاستىرۋ, قانداستارعا تۇراقتاعان جەرىنەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ نەمەسە سالىپ الۋعا, ازاماتتىق الۋعا, جۇمىسقا تۇرۋعا نەمەسە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ, قازاقستانعا كوشىرىپ اكەلۋدەن, تۇراقتانۋىنا دەيىن تولىعىمەن كومەكتەسەتىن ارنايى ۇيىم قۇرۋ.
قازىرگى تاڭدا رەپاتريانت قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى حالقىمىزدىڭ سان جاعىنان وسۋىنە اسەر ەتىپ, دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتا تۇسۋدە. ەگەمەندى ەلىنە ورالىپ, ازاماتى اتانۋ, اتاجۇرتتى تۇلەتۋ, ەلىن كوركەيتۋ ولاردىڭ باستى ارمانى. شەتەلدەگى قازاقتارىڭ يمميگراتسياسى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا جانە جالپى سانداعى بايىرعى حالىق ۇلەسىنىڭ كوبەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
سونىمەن قاتار قاي جەرگە قونىس اۋدارسا دا سول ەتنوستىق توپ باسقا ۇلت وكىلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناسقا بارا وتىرىپ, رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن الماسادى, باسقا ورتانىڭ كەيبىر ەتنوستىق مادەنيەت ەرەكشەلىكتەرىن قابىلدايدى. ولاي بولسا, تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستارىمىزدىڭ وزىندىك مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە ۇركە قاراماي, ولاردىڭ مادەني وزگەرىستەرىنە دە تۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ولارىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ ۇمىتىلا باستاعان تاماشا قاسيەتتەرىن تىرىلتۋگە, وتكەننىڭ ونەگەسىنەن ۇيرەتۋگە باۋليتىن قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار, كاسىپكەرلەر از ەمەس ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون. سوندىقتان ەلگە ورالعان وتانداستارىمىزعا باۋىرماشىلىق كورسەتىپ, ولاردىڭ ءوز ەلىندە وگەيسىمەي, ورتامىزدان ورىن تاۋىپ, ەلگە ءسىڭىپ كەتۋلەرىنە جاعداي جاساۋىمىز قاجەت-اق.
ماديار باقىتجان,
ماگيسترانت