شەرحان مۇرتازا! بۇل ەسىمنىڭ حالىق جادىندا جاتتالعانىنا ەلۋ جىلدان اسىپ كەتتى. سول ەلۋ جىلدا ادەبيەت پەن جۋرناليستيكاعا نەبىر تالانتتار كەلىپ قوسىلدى. بىراق ولاردىڭ اراسىندا شەرحان جۇلدىزى ەش كومەسكىلەنبەي, قايتا بۇرىنعىدان دا جارقىراپ, ءار جۇرەككە نۇر قۇيا ءتۇستى.
ءبىر كەزدە «اينالاسى جۇپ-جۇمىر تەگىس كەلگەن» اڭگىمەلەردەن باستاعان جازۋشى قازاق ادەبيەتىنە كوپ تومدىق رومان اكەلگەن ساناۋلى قالامگەردىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. قىزمەتىن باسپانىڭ رەداكتورلىعىنان باستاپ, ۇزاق جىلدار رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىسى, پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ, قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى قاتار الىپ ءجۇردى.
شەرحان مۇرتازاداي قايراتكەرلىك قىزمەتىن قالدىرماي ءجۇرىپ, توم-توم روماندار جازعان جازۋشىلار تىم سيرەك. ول – حالقىنىڭ باسىنداعى الاساپىران, الاپات كەزەڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءجىتى سەزىنىپ, ءزىل باتپان جۇگىن قارا نارداي كوتەرىپ قانا قويماي, شىم-شىتىرىق شاتاسقان ءوز زامانىنىڭ وي ءجىبىن شاماسى جەتكەن جەرگە دەيىن تاراتىپ كەتۋگە تالپىنىس جاسادى. كوممۋنيست, رەداكتور شەرحان پارتيا شاقىرۋىنا ءۇن قوسىپ جازدى دەگەن شىعارمالارىنىڭ وزىندە وي ءجىبى شاتاسپاعان, وتكىنشى ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتپەگەن. ءتىپتى زامانىنىڭ قاھارمانىن جاسايمىن دەپ جاساندىلىققا بارماعان.
ونىڭ ءوندىرىس جانە تىڭ تاقىرىبىنا جازىلعان اڭگىمە-پوۆەستەرىنىڭ بۇگىنگە دەيىن كوركەمدىك-يدەيالىق قۇندىلىعىن جويماۋىنىڭ باستى سەبەبى – كەڭەستىك ءومىردى, ونىڭ قاھارماندارىن ورىنسىز يدەاليزاتسيالاماۋىندا.
ادەبيەت پەن ونەردە ورىن العان كەڭەستىك كەزەڭدى يدەاليزاتسيالاۋ – ول كەزدە سوۆەتتىك ءومىر شىندىعىن ءدال كورسەتۋ, ال قولدان ءمىنسىز ەتكەن كەيىپكەرلەر سول زاماننىڭ قاھارمانى دەپ باعالاندى. بىراق مۇنداي شىعارمالار جالپىلداق وتىننىڭ جالىنى قۇساپ تەز-اق ءسونىپ قالاتىن. ويتكەنى ونداي تۋىندىلار كەزەكتى پارتيا سەزىنىڭ شەشىمدەرىن عانا باستى نىسانا ەتىپ ۇستايتىن دا, قۇبىلىپ تۇراتىن ساياسات تولقىنى تەز-اق كومىپ تاستايتىن. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن جاس جازۋشى ءوز ۋاقىتىنىڭ تىڭىن جازسا دا, كەنىن جازسا دا, كەيىپكەرلەرى كەزەكتى قاۋلىنى ەمەس, اتا-بابا رۋحىن تىرەك ەتەدى.
جالپى جاس شەرحاننىڭ دا, تارلان شەرحاننىڭ دا كولەمدى, كۇردەلى شىعارمالارىندا التىن ارقاۋ بولىپ وتىراتىن ءۇش جەلى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تۋعان جەر تابيعاتى, ەكىنشىسى – اتا-بابا رۋحى, ءۇشىنشىسى – شىعارمانىڭ نەگىزگى سيۋجەتى, ياعني كەيىپكەرىنىڭ باسىنان ءوتىپ جاتقان وقيعالار تىزبەگى.
شەرحاننىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسى ءۇش جەلىنىڭ ءبىر كەيىپكەردىڭ ءبىر ساتىندە-اق كورىنىس بەرۋىندە. ول بەلگىلى ءبىر وقيعانى سۋرەتتەگەندە سونىڭ اينالاسىنداعى جاراتىلىس قۇبىلىستارىن قالت جىبەرمەي, تابيعاتىن دا, جانۋار-جاندىگىن دە, سول ادامنىڭ جاي-كۇيىن دە قوسا قابات قامتيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا شەرحان باياندامايدى, جازۋمەن سۋرەت سالادى. كورىنىستى كوز الدىڭا كەلتىرەدى. ونىڭ شولاقتاۋ سويلەمدەرىنىڭ قۇدىرەتى وعان جەتەدى. ال سول شىمىر ءسوزدى شولاقتاۋ سويلەمدەردە ەرەكشە ءبىر قۋات سەزىلىپ تۇرادى.
نەگىزگى وقيعانى, ونىڭ كەيىپكەرىنىڭ كوڭىل كۇيىن تابيعات كورىنىستەرىمەن استاستىرىپ بەرۋ كوپ جازۋشىلاردا كەزدەسەدى. ماسەلەن, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىندا» اباي توعجانمەن العاش وڭاشا كەزدەسكەندە اعاش جاپىراقتارى اراسىنان اي ساۋلەسى نۇر بوپ قۇيىلادى. جانىبەك جايلاۋىندا پايدا بولعان سول ساۋلە ابايدىڭ الدىنان كەيىن دە ءۇمىت وتى بولىپ شىعىپ وتىرادى. ول اسپاندى بۇلت تورلاعان جاڭبىرلى ىڭىردە ايگەرىم اۋىلىنىڭ, ال بوراندى تۇندە اداسىپ, جانى ازاپ شەككەندە ابايعا توعجان اۋىلىنىڭ وتى بولىپ, ءومىر ءۇمىتىن جاعادى.ءبىر قاراعاندا تابيعاتتىڭ, اۋىلدىڭ كورىنىستەرى بولعانىمەن, بۇل كەيىپكەر ماحابباتىنىڭ وبرازدى كورىنىسى. ول نەگىزگى وقيعامەن قاتار ءوربىپ, وزىنشە ءبىر جەلى قۇرايدى.
شەراعاڭ شىعارمالارىندا دا مۇنداي سيمۆوليكا جەتكىلىكتى. بىراق ولار جۇمىر جەردەگى پەندەنىڭ جۇرەگىنەن تارتىلعان ءبىر نازىك ءجىپ جاراتىلىسپەن جىمداسىپ جاتقانىن بىلدىرەدى. ادام مەن عارىشتىڭ بىرلىگىن ەسكە تۇسىرەدى. مۇنى تۇيسىگىمەن تانىعان كەيىپكەردىڭ دە, وقىرماننىڭ دا رۋحى قاناتتانىپ, ءۇمىتى جالعانادى.
ونىڭ «تابىلعان تەڭىزدەگى» ورالى دا, «بەلگىسىز سولداتتىڭ بالاسىنداعى» يساتايى دا, «بۇلتسىز نايزاعايىنداعى» ناريمانى دا تاۋ مەن دالاداعى ۇلى ەڭبەكتى تۋعان جەردىڭ ريزىعى, ونى جايناتۋ اتا-بابا ارمانى دەپ ۇعىنىپ, سولاردىڭ ارۋاعىنا ءار ءىستى باستار الدىندا سىيىنىپ وتىرادى. ناعىز شىندىق وسى. قاۋلى قۇدىرەتتى ەمەس, ءتاڭىرى قۇدىرەتتى. مىڭداعان جىلدىق باي تاريحى, تاربيەسى, ءدىلى, ءدىنى بار ەلدىڭ ۇلى وسىلاي بولسا كەرەك. كوممۋنيست جازۋشىنىڭ كوممۋنيست, كومسومول كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىن كەزەڭدىك قاۋلى وزگەرتە الماسا كەرەك. جازۋشىنىڭ كورەگەندىگى, شىندىققا ادالدىعى, ۇلتجاندىلىعى وسىندا – جاس كەزىنەن-اق قۇرىشتاي بەرىك ۇلتتىق دۇنيەتانىمىندا جاتىر.
شەرحان مۇرتازانىڭ «مىلتىقسىز مايدان» اتتى پوۆەسى بار. 1968 جىلى جازىلعان. سىرت قاراعاندا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسىن» ەسكە تۇسىرەدى. ء«جاميلانى», اسىرەسە ورىس ءتىلدى قاۋىم, ودان ءارى باتىس قىزىعا قابىلداپ, قوشەمەتتى سوزدەرىن كوپ ايتتى. «جاميلاداعى» اۆتور شەشىمى ولاردىڭ جانىنا جاقىن ەدى. ويتكەنى باتىس وركەنيەتىندە جەكە ادامنىڭ ەركىندىگى ەرەكشە باعالانادى. ءوز ماحابباتىن تاپقان ءجاميلا سوعىستاعى كۇيەۋىن كۇتپەستەن كەتىپ قالادى. ول ءوز باقىتى ءۇشىن وتباسىنىڭ ءداستۇرىن بۇزادى.
شەرحاننىڭ توتياسىنىڭ پەرزەنتى بار, ول دا سوعىس جەسىرى. بىراق ونى سوعىستا ولگەن وراق دەگەن ۇلىنىڭ وشاعىن سوندىرمەس ءۇشىن, نەمەرەسى بوتەن اۋىلعا كەتىپ جات بولماس ءۇشىن اتاسى ماماي امەڭگەرلىك جولىمەن شىرىلداتىپ تۇرىپ كىشى ۇلى نۇرپەرزەنتكە قوسادى. اۆتور دا ءوز كەيىپكەرلەرىن جىلاپ تۇرىپ قوسقان سياقتى.
اۆتور سوعىستا ولگەن وراقتىڭ دا, ۇيلەنگەلى وتىرعان نۇرپەرزەنتتىڭ دە اناسى مەشەل ارايدى دا جىلاتادى. توتيانى سۇيەتىن سوعىس مۇگەدەگى تۇتاندى بۇل نەكەگە قارسى قويادى. بىراق ەنە, كەلىن, اۆتور ۇشەۋى قوسىلا جىلاعانىمەن, تۇتان قانشا قارسىلاسقانىمەن سوعىس كەزىندەگى قازاق اۋىلىنىڭ قاتال شىندىعى جەڭەدى. ال ول شىندىقتىڭ ءتۇپ-توركىنى ارۋاقتا جاتقان سياقتى. ويتكەنى اۆتور بۇل شىعارماسىن بىلاي اياقتايدى: «تابالدىرىق تۇبىنە وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن وراقتىڭ كىندىگىن اراي ءوزى كومىپ قويىپ ەدى...
ارايدىڭ ۇزاق كۇندەرى, ايلار, جىلدار بويى بوساعادان كوز الماي, قاقشيىپ قالاتىن كەزدەرىن جاقىندارى اۋرۋ ادامنىڭ ادەتىنە جوريدى. ال ءدال سول كەزدەردە بوساعاعا قارامويناق كوگىلدىر شىمشىق كەلىپ قوناتىنىن ارايدان باسقا ەشكىم كورمەيدى...».
دەمەك, جاس ءومىردى وكسىتىپ, جىلاپ تۇرىپ قوسقان اۆتور ءۇشىن جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنان وت باسى – وتاننىڭ تاعدىرى بيىك. اۆتور ءۇشىن ەڭ قاسيەتتىسى – وتباسى-وتاننىڭ بوساعاسى, وندا ەر, ازاماتىنىڭ كىندىگى كومىلگەن. ال سول بوساعاعا ۇنەمى كەلىپ قونىپ, وت اناسىنا عانا كورىنەتىن قارامويناق كوگىلدىر شىمشىق كىم؟ ونى وقىرمان مايداندا قازا بولعان وراقتىڭ كوگىلدىر شىمشىق كەيپىنە ءتۇسىپ قايتا ورالۋى دەپ تۇسىنە مە, الدە وتباسىنىڭ كيەسى دەپ ۇعا ما؟ قازاق اڭىزدارىندا ادامنىڭ قۇس, اڭ كەيپىنە ەنۋى ءجيى كەزدەسەدى. بىراق ولار ءتىرى ادامدار. ال ادام جانى ولمەيدى. ول دەنەسىن تاستاپ, كوككە ۇشىپ كەتەدى. ۋاقىتى كەلگەندە باسقا ادامنىڭ نەمەسە اڭ-قۇستىڭ كەيپىن جامىلىپ, جەر بەتىنە قايتا ورالادى دەگەن تۇسىنىك تە بار. بىراق بۇل بۋددالىق تۇسىنىك پە, جوق ەجەلگى تۇركىلەردىڭ تانىمىندا دا كەزدەسە مە؟
جازۋشىنىڭ قولدانىپ وتىرعانىنا قاراعاندا قازاق اراسىندا قازىر دە ساقتالىپ وتىرعان نانىم. بۇگىنگى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرعان كەزدەردى قاراستىرعاڭدا بۇل دا ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. سونىمەن ءبىر تاقىرىپتاعى كەيىپكەرلەرى تاعدىرلاس ەكى شىعارما. بىراق ەكى ءتۇرلى شەشىم. ايتماتوۆ جان بوستاندىعىن جىرعا قوسسا, شەرحان مۇرتازا قازاق قوعامى قۇرىلىمىنىڭ ەڭ نەگىزگى ساتىسى, باستاپقى ۇياسى – وتباسى بەرىكتىگىن, ەر-ازامات رۋحىنىڭ بيىك بولۋىن جىرلايدى. ەكەۋى دە شىندىق, بىراق ءبىر كۇرەكتىڭ ەكى باسى. ەكى ءتۇرلى دۇنيەتانىم, بىراق عاسىرلار بويى ۇيلەسىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ءبىر ءبۇتىننىڭ ەكى جارتىسى.
كەڭەستىك كەزەندە ەۋروپا ء«جاميلانى» اسپانعا كوتەرىپ اكەتتى. كەيىنىرەك قازاق تىلىندە جارىق كورگەن «مىلتىقسىز مايداندى» ول كەزدە اسپانداتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۋاتىنىڭ كەمدىگىنەن ەمەس, قازاقتىڭ ەسكى عۇرپىن كيە ەتكەندىكتەن دە بۇل شىعارمانى دارىپتەي قويۋ قيىن بولاتىن.
ال نەگىزىنەن ادەبيەتتىڭ تاريحىنا تەرەڭدەپ كەتكەن زەرتتەۋشى عالىمدار بۇگىنگى پروزاعا بەت بۇرار ەمەس.
بالكىم زەرتتەۋشىلەر وسىدان 34 جىل بۇرىن جازىلعان «مىلتىقسىز مايدانداعى» ءوز وتانىنىڭ تابالدىرىعىنا كومىلگەن ەر جىگىتتىڭ كىندىگىنە ەندى نازار اۋدارار. شەرحاننىڭ ەرتە جازىلعان شىعارمالارىنىڭ وزىندە ۇنەمى اتا-بابا ارۋاعىنىڭ ىلەسىپ جۇرەتىنىنىڭ سەبەبىن ەندى اشار. ونىڭ شىعارمالارىندا سيمۆوليكانىڭ كوپ بولۋ سىرى نەدە؟ شەرحان بايتەرەكتى, شىناردى («نوقتاعا باسى سىيماعان» پەساسى) نەگە كيە ەتەدى؟ قازاق دۇنيەتانىمىنىڭ ءبىر قاينارى – ميفتەردەگى بايتەرەك, شىنار ءومىر وزەگى بولىپ سانالۋى مەن XXI عاسىر جازۋشىسىنىڭ دۇنيەتانىمىن نە بايلانىستىرىپ تۇر؟ انانىڭ عانا كوزىنە كورىنەتىن شىمشىق, بالانى جول باستاپ العا جەتەلەيتىن تەڭبىل تورعاي مەن شولپان كەبىس گ ۇلى («قىزىل جەبە») قازاق تۇسىنىگىندە نەنى مەڭزەيدى؟ مۇنىڭ ءبارى زەرتتەۋشىنى قازاق دۇنيەتانىمى قالىپتاسۋىنىڭ تەرەڭىندەگى قاتپار-قاتپار, جىقپىل-جىقپىل قىرتىستارعا قاراي جەتەلەيدى. سول قىرتىس جازۋشىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى كوپتومدىقتارىندا («قىزىل جەبە»1,2, «جۇلدىز كوپىر», «قىل كوپىر», «تامۇق») ءتىپتى قالىڭداي تۇسەدى.
«قىزىل جەبە» (ايتۋعا جەڭىل بولۋى ءۇشىن بارلىعىن ءبىر-اق اتاۋمەن اتايىق – ە.ءا.) كولەمى جاعىنان دا, كوتەرگەن جۇگى مەن كوركەمدىگى جاعىنان دا شەرحان مۇرتازانىڭ باس كىتابى. كوپ وقىلىپ, شىن مانىندە, حالىق جازۋشىسى ەتكەن شىعارماسى. قازاقتا مۇنداي مول اۋقىمدى, كەڭ تىنىستى روماندار تسيكلىن بەرگەن ساناۋلى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسقان ەڭبەگى.
«قىزىل جەبە» جارىققا شىققان ۋاقىتتا قازاق ادەبيەتى تاريحي روماندارعا اسا كەدەي ەمەس ەدى. ونىڭ كوش باسىندا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تۇردى. ستاليندىك توتاليتارلىق رەجىم تۇسىندا جازىلسا دا, «اباي جولى» – تاريحي روماندار كوشىنىڭ باسى عانا ەمەس, بيىگى دە. سوندىقتان دا كەيىنگى رومانداردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن «اباي جولىنىڭ» دەڭگەيىمەن بەلگىلەيمىز. بىراق ءاربىر جازۋشىنىڭ قازاق دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە قوسقان ءوز ۇلەسى بار. م.اۋەزوۆ قازاق جازۋشىلارى ءۇشىن كوپتومدى ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن جاسادى. وزگەلەر سول ۇلگىنى ۇستاندى, دەگەنمەن ولاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە ءبىر تىڭدى يگەردى.
جيىرماسىنشى عاسىرعا دەيىن وتكەن تاريحىنىڭ جازبا ادەبيەتتە كوركەم بەينەسى مەن شەجىرەسىن جاساماعان حالىقتىڭ قالامگەرلەرى بۇل ىسكە عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ستالين ومىردەن وتكەن سوڭ عانا مىقتاپ كىرىستى.
شەرحان مۇرتازا سول ءبىر قيىن مىندەتتى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ قولعا الدى. 1960 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە بايجاراسوۆ دەگەن كىسىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى ماقالاسىن وقىعانىن, ماقالا قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا, سول كەزگە دەيىن ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان وسىناۋ ۇلى تۇلعا تۋرالى كوركەم شىعارما جازۋعا بەكىنگەنىن, ال رەداكتسيا رەتۋشەر-سۋرەتشىسىنەن سۇراپ العان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ سۋرەتى جيناعان ماتەريالدارىنىڭ باسى بولعانىن ەسىنە الادى كەيىننەن جازۋشى. بىراق بۇل ماقالا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارالىپ, ونى جاريالاعان گازەت رەداكتورى قاسىم ءشارىپوۆ ورنىنان الىنادى. تۇرار رىسقۇلوۆ قىلمىسكەر رەتىندە اقتالسا دا, ساياسي قايراتكەر رەتىندە اقتالماپتى. قاۋلى تۇرار رىسقۇلوۆتى باستان-اياق قارالاپ شىعادى. ءتىپتى ول تۋرالى قايتىپ جازۋعا ساڭلاۋ قالدىرماي قارالايدى. سول كەزدەگى پارتيا باسشىلىعىنىڭ قاۋلىسىنىڭ ءماتىنىن وقىعاندا جاس ءجۋرناليستىڭ مۇنداي قايسار شەشىمىنە قايران قالماسقا لاجىڭ جوق.
ونىڭ ۇستىنە كەشەگى «حالىق جاۋى» تۋرالى كەڭ تىنىستى رومان كەڭەس ادەبيەتىندە ءالى دۇنيەگە كەلگەن جوق بولاتىن. وعان ۇلگى بولارلىق م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونى» دا, ا.تولستويدىڭ «ازاپتى ساپارى» دا, ب.پاستەرناكتىڭ تىيىم سالىنعان «دوكتور جيۆاگوسى» دا كەڭ تىنىستى پولوتنولار بولعانىمەن, ولاردىڭ كەيىپكەرلەرى ومىردە بولعان ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى ەمەس. ادەبيەتتە ەرەكشە ورنى بار بۇل رومانداردىڭ باس قاھارماندارى – حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنىڭ وكىلدەرى. ال قازاق جازۋشىسىنىڭ باس كەيىپكەرى – ءوز حالقىنىڭ وزىپ تۋعان ۇلى, بۇكىل تۇركىستاننىڭ, كەيىننەن رسفسر-دىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى, كومينتەرن بەلسەندىسى.
مۇنداي تۇلعانىڭ ادەبيەتتەگى بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن جازۋشى دا سول بيىككە كوتەرىلۋى ءتيىس. ءتىپتى ينتەللەكت جاعىنان ءوز قاھارمانىنان اسىپ تۇرۋعا مىندەتتى. ويتپەگەن كۇندە وبراز اشىلمايدى. سونىمەن شەرحان مۇرتازا – كرەملدە وتىرىپ «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلىپ كەتكەن قايراتكەرلەر تۋرالى كۇللى كەڭەس ادەبيەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ رومان جازعان جازۋشى.
بۇل شىعارمانى شىعارۋدىڭ قيىندىعى دا وسىندا بولاتىن. ويتكەنى ونىڭ زامانى دا, سول زامان تۋدىرعان ايرىقشا تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى دە اسا كۇردەلى ەدى. شەرحان مۇرتازا تالاي قايراتكەردى دە, قالامگەردى دە ورتا جولدا مەرت ەتكەن وسى ءبىر «تار جول, تايعاق كەشۋمەن» كەيىپكەرىمەن بىرگە ءوزى دە ءجۇرىپ, تۇرار رىسقۇلوۆ سۇرىنبەگەن قيالاردان ونىڭ قالامى دا مۇدىرمەي وتۋگە ءتيىس ەدى.
بۇل مىندەتتى ابىرويمەن اتقارۋعا جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى دە, ينتەللەكتى دە جەتتى. ەڭ باستىسى, ونىڭ بويىنان كەيىپكەرىنىڭ رۋحىنداي ءورشىل اسقاق رۋح تابىلدى. سول رۋح ونى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قايراتكەرلىك جولىنداعى نەبىر قيىن-قىستاۋ تۇستاردان قىلشىق جۋىتپاي الىپ شىقتى. ونىڭ ءبارىن ساناپ بەرۋگە بۇل ماقالانىڭ كولەمى كوتەرمەيدى. باستىلارىن ايتار بولساق, تۇركىستان سوۆناركومى باستىعىنىڭ بۇگىندە شارۋالار دەپ باعالانعان باسماشىلارعا كوزقاراسى, كەرەك بولسا ولاردىڭ كوتەرىلىسىن باسۋداعى ارەكەتى, تۇركىستان تاۋەلسىزدىگىن قورعاپ لەنيننىڭ الدىندا بولۋى, اشتىقتان قىرىلىپ جاتقان قازاقستانعا كومەك سۇراپ ستالينگە كىرۋى, كوممۋنيست تۇراردىڭ الاشورداشىلارمەن ارا قاتىناسى, تاعىسىن تاعىلار. ءسويتىپ شەرحان مۇرتازا كرەملدەگى ءومىردى جازعان تۇڭعىش قازاق جازۋشىسى بولدى. ول از دەسەڭىز, تالاي جازىقسىز قايراتكەرلەر ازاپ شەگىپ, اتىلعان ايگىلى بۋتىركانىڭ ىشىنە دە قازاق وقىرماندارى شەرحان شىعارمالارى ارقىلى ەندى. روماندا XX عاسىردىڭ باسىنان 1937 جىلعا دەيىنگى ەڭ الاساپىران, بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىنتكەن ءداۋىردىڭ بارلىق قاتپارلارى قامتىلعانىن قىسقاشا بىلاي كورسەتۋگە بولادى:
تۇراردىڭ ءوز وتباسى, اۋلەتى – ءبىرىنشى قاتپار.
تالعار مەن تۇلكىباستاعى, مەركى وڭىرىندەگى قازاق اۋىلدارى مەن ورىس سەلەندەرى, فەرعاناداعى باسماشىلار. بۇلار سول كەزدەگى قوعامنىڭ ەڭ نەگىزگى قىرتىسى, قالىڭ بۇقارا – ەكىنشى قاتپار.
مەركى سياقتى پوشتاسى, ساۋداسى, مەكتەبى بار اكىمشىلىك ورتالىعىنداعى ءومىر – ءۇشىنشى قاتپار.
اۋليەاتا, شىمكەنت – ۋەزد ورتالىقتارى – ءتورتىنشى قاتپار.
ۆەرنىي – گۋبەرناتورى باسقارعان وبلىس ورتالىعى – بەسىنشى قاتپار.
تاشكەنت, ورىنبور – العاشقىسى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ءبارى كىرەتىن تۇركىستاننىڭ, كەيىنگىسى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىقتارى – التىنشى قاتپار.
ماسكەۋ, كرەمل – رسفسر, كسرو استاناسى – جەتىنشى قاتپار.
باكۋ, ۇلان-باتور, كومينتەرندەگى قىزمەت – سەگىزىنشى قاتپار.
بۋتىركا تۇرمەسى, مۋرمانسكىدەگى, اقمولا كونتسلاگەرلەرىندەگى ادام باسىنا بەرمەس ازاپتى ءومىر – توعىزىنشى قاتپار.
روماندا وسىنىڭ ءبارى قامتىلعان. مۇنداي مول اۋقىمدى شىعارما قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولعان جوق. راس, ساكەن سەيفۋللين ازاپ ۆاگونىن سۋرەتتەدى. بىراق ول ءالى ەجوۆ, بەريا, ۆىشينسكيلەردىڭ ۋاقىتى ەمەس. پەتەربۋرگتەگى, ماسكەۋدەگى پاتشانى, ونىڭ شەنەۋنىكتەرىن بەينەلەگەن شىعارمالار (س.مۇقانوۆ, ءا.كەكىلباي, م.ماعاۋين ت.ب.) بولدى. بىراق ولار لەنين مەن ءستاليننىڭ داۋىرىنەن بۇرىنعى ءومىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا شەرحان مۇرتازا «قىزىل جەبە» ارقىلى قازاق وقىرمانىنا ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردى اشىپ بەردى. ادەبيەت تەورياسىنا جەتىك سىنشى سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتىڭ بۇل روماندار تسيكلىنە – ەپوپەيا دەپ ايدار تاعۋىنىڭ سەبەبى دە وسىدان بولۋ كەرەك.
ءار ءداۋىردىڭ وسىنداي ءبۇتىن بەينەسىن جاساپ بەرگەن جازۋشى بۇرىنعى-سوڭعى تاريحتا از ەمەس. بىراق قازاق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانى ولاردان ەرەكشەلەيتىن ءبىر قاسيەتى بار. ول – وسىناۋ بەس كىتاپتان تۇراتىن ۇزاق شىعارمانىڭ ءون بويىندا قالماي وزىنشە ءبىر جەلى بولىپ ىلەسىپ وتىراتىن ارۋاقتار رۋحى. ارۋاقتاردى باس كەيىپكەرمەن تەڭ دارەجەدە وسىلاي ىلەستىرىپ وتىرۋ, ونى شىعارمانىڭ باستى وزەگى ەتۋ – شەرحان شىعارمالارىندا عانا كەزدەسەدى.
كوممۋنيست قايراتكەر تۋرالى كوممۋنيست جازۋشى كوممۋنيستىك قوعامدا تۇرىپ جازعان بۇل روماننىڭ باستى وزەگى – ۇلت رۋحى. سول ۇلت رۋحى ۇنەمى الدىڭنان شىعىپ وتىراتىن اتا-بابانىڭ ارۋاقتارى ارقىلى كورىنىس بەرەدى. ول – كەشەگى قوقان ۇستەمدىگىنە قارسى ازاتتىق كۇرەسىنىڭ قاھارمانى, رىسقۇلدىڭ باباسى الىمبەك باتىردىڭ ارۋاعى. روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابىنان كەيىن ايداۋعا كەتكەن رىسقۇلمەن تۇرار تەك وي-قيالمەن سويلەسەدى. كەيىننەن كرەملگە, بۋتىركا تۇرمەسىنە ارۋاق بولىپ كەلەدى. رىسقۇل ەلەسى ۇنەمى تۇراردىڭ قينالعان شاعىندا دەم بەرىپ, رۋحتاندىرادى. ءسويتىپ نەگىزىنەن سول وي-قيالمەن تىلدەسۋ, حات جازىسۋ, ارۋاق بولىپ ەلەس بەرۋ ارقىلى رىسقۇل ءومىرى دە قامتىلىپ شىعادى. جالپى رىسقۇل – تاريحشىلار جەتكىلىكتى نازار اۋدارماي جۇرگەن تۇلعا. ونىڭ ارەكەتتەرى, پاتشانىڭ رەسمي وكىلى – بولىستى اتىپ ءولتىرۋى رەسەيدەگى, باسقا دا مەملەكەتتەردەگى بار ادىلەتسىزدىكتى جەكە بيلەۋشىلەردەن كورىپ, تەررورلىق ارەكەتتەرگە بارعان ءتۇرلى قوزعالىس وكىلدەرىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل 1905 جىلى بولعان وقيعا. ورىستىڭ ءبىرىنشى توڭكەرىسى ءوتىپ جاتقان كەزەڭ. رىسقۇلدىڭ وسىنداي وقىس شەشىمىنە رەسەيدە بولىپ جاتقان ءدۇمپۋدىڭ اسەرى قانشالىقتى؟ ال قازاق دالاسىندا 1905-07 جىلدارى بولىسقا, الدە شەنەۋنىككە وق اتقان رىسقۇلدان باسقا ادام بولدى ما ەكەن؟
مىنە, بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ رىسقۇلدىڭ تاريحي ورنىن ايقىنداي تۇسەدى. قالاي بولعاندا دا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وزىنە قالام تارتتىرعان رىسقۇلدىڭ بۇل ارەكەتى – سول كەزدەگى قازاق دالاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس, بالكىم بىرەۋ بولۋى دا.
وسىلار تاريحي نەگىزدەلسە, رىسقۇل جىلقىايدار ۇلى جاي عانا اۋىل اراسىنىڭ بارىمتاشىسى ەمەس, 1905-07 جىلدارداعى پاتشالىق وتارشىلدىققا قارسى قوزعالىستىڭ قاھارمانى بولىپ شىعادى. روماننىڭ رىسقۇلعا ارنالعان بەتتەرىندە مۇنىڭ ءبارى تۇر. وتارشىلدىققا دەگەن رىسقۇل اۋزىمەن ايتىلىپ, تۇراردىڭ قۇلاعىنا قۇيىلعان ىزا اسىپ-توگىلىپ جاتىر.
رىسقۇلدىڭ پاتشا وكىلىنە قارسى 1905 جىلى اتقان وعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ۇلاستى.
رىسقۇلدىڭ بالاسىنا تۇرمەدە ايتقان وسيەتى رىسقۇل ۇلى تۇراردى سول كوتەرىلىستىڭ ساياسي جەتەكشىسى دارەجەسىنە كوتەردى.
رىسقۇلدىڭ ارمانى – قىزىل جەبە اتتى تۇلپارعا باباسى الىمبەكتىڭ كۇمىس ەرىن ەرتتەپ ءمىنۋ. قىزىل جەبە – سيمۆول. ونى سول قازاق دەگەن ەلدىڭ قىزىل ءتىلدى جىراۋلارى سان عاسىر جىرلاعان. بۇل ءيسى قازاق ارمانداعان سايگ ۇلىك – ءومىر سيمۆولى. بىراق مىناۋ وپاسىز جالعاندا مۇنداي ارماننىڭ جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەس.
تۇرار تانىمىندا ارۋاققا اينالعان رىسقۇل ەندى بارىنەن بيىكتەپ, الاتاۋدىڭ ايقۇش-ۇيقىش شىڭدارىنان ورعىتىپ ءوتىپ, بۇلتپەن ارالاسىپ كەتىپ بارا جاتادى. سول بيىككە بالاسىن دا شاقىرعانداي بولادى.
ويتكەنى قازاق قۇدايعا قۇلشىلىق جاساۋ ارقىلى بارلىق ناۋبەتكە كونىپ, شۇكىرشىلىك ەتۋمەن بىرگە, ارۋاقتى ايتقان كەزدە ارقاسى قوزىپ شىعا كەلەدى.
سوندىقتان دا قۇدايى تاۋبەشىلىككە كەلتىرىپ, ارۋاعى ات ويناتتىراتىن قازاقتىڭ رۋحىن ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى وتارشىلدار باياعىدا-اق زەرتتەپ بىلگەن. ءسويتىپ قازاقتى وتارلاۋ ءتاسىلىن باسقا ەلدەردەن وزگەشە قۇرعان.
رىسقۇلدىڭ تراگەدياسى – قىزىل جەبەنى ءوز قولىمەن ۇرلاپ اكەلىپ, سايماسايعا تاپسىرۋىندا.
تۇراردىڭ تراگەدياسى – ءوزى ورناتىسقان وكىمەتتىڭ ءوزى قامىن جەگەن «حالىقتىڭ جاۋى» ەتىپ, ازاپقا سالىپ, اتىپ تاستاۋىندا.
رىسقۇل قىزىل جەبەنىڭ باعىن اشامىن دەپ ويلادى, ناتيجەسىندە سايماسايدىڭ قولىمەن سايگ ۇلىكتىڭ قانى شاشىلدى.
تۇرار حالقىن ۇشپاققا شىعارامىن دەپ ويلادى. ناتيجەسىندە ونىڭ اشتان قىرىلعانىن كوردى.
رىسقۇلدىڭ دا, تۇراردىڭ دا تراگەدياسى – ادامزات تراگەدياسى. ادامزات ءومىرى وسىنداي تراگەديالاردان تۇرادى.
رىسقۇل تراگەدياسىنىڭ باسى – قازاقى ىرىم, اۋىرىپ قالعان جالعىز ۇلىن قارا قويدىڭ ەتىمەن قالجالاۋ ارەكەتى. ول قوي رىسقۇلدا جوق. بىراق جالعىز ۇلى – ۇرپاعى ءۇشىن بارىنە باردى. اقىرى قىزىل جەبەنى دە ۇرلادى. تۇراردىڭ تراگەدياسىنىڭ باسى – ۇلتجاندىلىعى. ول سول ۇلتى ءۇشىن ءستاليننىڭ, الدە گولوششەكيننىڭ قولتىعىنىڭ استىندا كۇن كورىپ وتىرا بەرمەي, باسىن بايگەگە تىكتى.
رىسقۇلدىڭ جالعىز ۇلى تۇرار اۋرۋدان, سايماسايدىڭ جازالاۋىنان امان قالىپ, ەر جەتتى. ۇلكەن ازامات, قايراتكەر بولدى.
قازاق ەلى دە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى.
رىسقۇلدىڭ دا, تۇراردىڭ دا ارمانى وزدەرى ومىردەن وتكەن سوڭ ورىندالدى. ولار سول ارماندارىنىڭ قۇرباندىعى بولدى. بىراق ولگەننەن كەيىن ءىز-ءتۇزسىز كەتپەدى. سول ارماندارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ارۋاق بولىپ كومەكتەستى. وزىنەن كەيىنگىلەرگە رۋح بەردى. تۇراردىڭ ۇلى ەسكەندىر كونتسلاگەردە ءولدى. ستالين مۇنداي رۋحى كۇشتى ادامنان ەركەك كىندىك قالدىرعىسى كەلمەدى. بىراق ول قاتەلەستى. ويتكەنى قازاقتاردى بىلمەيتىن ەدى. تۇراردىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ونىمەن بىرىگىپ لەنينگە حات جازعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, الاشوردا پارتياسىندا بولعاندىعى ءۇشىن ۇيىندە جۇمىسسىز وتىرعانىمەن, اۋرۋ تۇراردى ۇزاق ۋاقىت باعىپ-قاققان جانشا دوسماعامبەتوۆتىڭ, تاعى باسقا ارىستاردىڭ رۋحى بۇكىل قازاققا بەرىلدى. قازاق ارۋاقتى وسىلاي باعالايدى, سوندىقتان دا رۋحى وسىلاي كوتەرىلەدى. شەرحان مۇرتازا شىعارمالارىن وقىعاندا وسىنداي قورىتىندىعا كەلەسىڭ.
قازاق بولعانىڭ ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىڭ بويىڭدى كەرنەپ, ءوزىڭ دە ۇلتىڭ ءۇشىن بىردەڭە ىستەگىڭ كەلىپ كەتەدى.
ونىڭ «ستالينگە حات», «بەسەۋدىڭ حاتى», «نوقتاعا باسى سىيماعان» («باۋىرجان باتىر»), «دومالاق انا» پەسالارىندا دا قازاق رۋحى وسىلاي اسقاقتاتىلادى.
ايتپاقشى, شەرحان مۇرتازا دا تۇرار رىسقۇلوۆتى كوردىم, ول «قىزىل جەبەنى» جازىپ وتىرعانىمدا تەرەزەمنەن كورىندى, دەيدى.
ەلەن ءالىمجان
تاراز