ۆولونتەرلىك قىزمەت شەتەلدە قالاي شەشىمىن تاپقان؟

الەم بويىنشا ەرىكتىلەر سانى 970 ميلليونعا جەتىپ جىعىلادى. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ولاردىڭ وسى قىزمەتكە ارناعان ۋاقىتى 125 ملن ادامنىڭ تولىق جۇمىس كۇنىنە ساي كەلەدى ەكەن. ءتورت ادامنىڭ بىرەۋى عانا ۋاقىتى مەن بىلىكتىلىگىن ارنايى ۇيىمدار ارقىلى وسى ىسكە ارناسا, قالعان ۇشەۋى اينالاسىنداعى ادامدارعا تىكەلەي كومەكتەسەدى. ەكونوميكالىق اسەرىنە كەلسەك, ەرىكتىلەر قىزمەتى 1348 تريلليون اقش دوللارىمەن ەسەپتەلەدى, بۇل عالامدىق ەكونوميكانىڭ 2,4 پايىزىن قۇرايدى.

ەرىكتىلەر بارلىق قوعامدا بار, تەك كوپ مەملەكەت بۇل قوزعالىسقا جۇيەلى تۇردە ەسەپ جۇرگىزبەيدى. زەرت­تەۋلەرگە سۇيەنسەك, حالىقارا­لىق ەرىكتىلەردىڭ ەڭ كوبى اقش-تا. كو­مەككە دايىن ازامات­تار­دىڭ 84 پايى­زىن عالامدىق پروب­لە­ما­لار­دىڭ ىشىندە كەدەيلىك ماسەلەسى الاڭدا­تادى ەكەن. مىسالى, ءۇندىس­تان ەرىكتىلەردى ەڭ كوپ قابىل­داي­تىن ەل بولسا, قوعامداعى ماسە­لە­­لەردى جاقسارتۋدا ءوز كۇشىنە سەنە­تىن ازا­ماتتار قۇرلىقتار اراسىندا افري­­كاعا قاراي اعىلادى.

سونىمەن جەكە باسىنىڭ پايداسىن ويلاماي, ءوزىن قورشاعان ورتانىڭ نە قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقىسى كەلەتىندەر نە سەبەپتەن ەرىكتى بولادى؟ ءار قوعامدا بۇل قۇبى­لىسقا ءتۇرلى نارسە تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, اقش-تا مەكتەپ جاسىنان باستاپ بالا­لارعا «جاقسىلىق جاساۋ» يدەيا­سى كەڭ تاراتىلادى. جال­پى, ۆولونتەرلىكپەن اينالىسۋ – اقش ازاماتىنىڭ باستى قاسيەت­تەرىنىڭ ءبىرى دەگەن تۇسىنىك قالىپ­تاسقان. نە­مەسە كوپتەگەن دامى­عان ەلدەر­دە جەكە ادامنىڭ كۇشى عالام­دىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جەتپە­گە­نىمەن, ءوزىن قورشاعان ورتا­نى جاقسارتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلەتىنىنە كامىل سەنەدى. ال جۇ­مىس­قا ورنالاسقىسى كەلگەن تا­جىري­­بەسى جوق جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ تۇلەكتەرى ءۇشىن تۇيىن­دەمە­سىن­دە ۆولونتەرلىك قىزمەتتىڭ بولۋى – ۇلكەن جەتىستىك. سول سەبەپتى دە شەتەل­دە ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە كوللەدج ستۋدەنتتەرى ەرىكتى بولۋعا قۋا­نا كەلىسەدى.

ءبىر جىلدىق ءۇزىلىس

الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن ء«بىر جىلدىق ءۇزىلىس» ءۇردىسى بار. وت­كەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ۇلى­­بري­تانيادا باستاۋ العان ءداس­تۇر بويىنشا مەكتەپ تۇلەكتەرى جوعا­رى ءبىلىم الماس بۇرىن ءبىر جىل ۋاقىتىن تاجىريبە جيناۋعا, ۇي­رە­نۋگە, ومىردەن ءوزىن ىزدەۋگە ار­ناي­دى. بۇل ۋاقىتتا ءوز ەلىندە نەمەسە شەتەلدە ەرىكتى بولۋعا, بى­لىك­تى­­لىك­تى قاجەت ەتپەيتىن كەز كەل­گەن جۇ­­مىس­قا ورنالاسۋىنا بولادى.

The American Gap Association ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, مەكتەپتەن كەيىن ءۇزىلىس العان­دار­دىڭ 85 پايىزى اتالعان تاجىريبەنى وزگەلەرگە ۇسىنعان, ال 88 پايىزى وزدەرى دىتتەگەن جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن. ءتىپتى كەيبىر ۋنيۆەرسي­تەت­تەر مەن كوللەدجدەر وقۋعا قا­بىلدانعان ستۋدەنتتەرىنە ءبىر جىل­عا ءۇزىلىس الۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. مىسالى, اتاقتى گارۆارد ۋني­ۆەر­سي­تەتى جاڭا تۇسكەن ستۋدەنتتەرگە ءبىر جىل بويى ساياحاتتاۋعا, ارنايى جوبالارعا اتسالىسۋعا, جۇمىس ىستەۋگە نەمەسە باسقا دا ماعىنالى ىسپەن شۇعىلدانۋعا مۇم­كىندىك جا­سايدى. بۇل ءۇردىستى جاق­تاۋ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جىل ىشىندە جاستار تاۋەلسىز بولۋ­دى ۇيرە­نە­دى, ومىردەن نە قالاي­تىن­دارىن تۇسى­نەدى, بولاشاق مامان­دى­عىن انىق­تاپ, ەرتە ەسەيەدى.

الايدا سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ءداس­­تۇردى قالتالى وتباسىلاردان شىق­­قان جاستاردىڭ ەرمەككە اي­نال­­­­دىرعانى تۋراسىندا پىكىرلەر كوپ ايتىلىپ ءجۇر. الەمدە كەدەي ەل­دەردە ەرىكتى بولۋدى ۇسىناتىن اقى­لى باعدارلامالار جەتەر­لىك. ساراپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبالاردىڭ قوعام­عا پايداسى­نان زيانى كوپ. ءتىپتى دامىعان ەلدەر ازامات­تا­رىنىڭ اراسىندا كەدە­يلىك تۋريزم باعىتى بەلەڭ الىپ كەلەدى ەكەن. وسى­لايشا قالتالى ازاماتتار افريكا, ازيا, لاتىن امە­ري­كا­سىنداعى كەدەي وڭىرلەرگە قىسقا ۋاقىتقا «يگى» ماقساتتا بارىپ, وزدە­رىنە تاڭسىق شىنايى ءومىردىڭ ءدامىن سەزگىلەرى كەلەدى. كەز كەلگەن ماسە­لە­نىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سەكىلدى ەرىكتى بولۋدى زاماناۋي ترەند دەپ قانا قابىلدايتىندارعا قارا­ماس­تان, ارەكەتتەرى ارقىلى الەمدى جاق­سى­لىق­قا وزگەرتۋگە نيەتتەنگەن جان­دار جەتەرلىك.

تاسباقالاردى قۇتقارۋ ميسسياسى

بۇگىندە الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا شەكارانىڭ جويىلۋى ۆولونتەرلىكتىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىعۋىنا الىپ كەلدى. «كورشىڭە كومەكتەسۋ» ۇعىمى گەوگرافيالىق جاعىنان تۇرلەنگەنى سونشالىق, ەرىكتىلەر الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە كومەككە مۇقتاج جاندارعا قولۇشىن سوزۋعا تىرىسىپ ءجۇر. بۇل حالىقارالىق ۆولونتەرلىكتى دامىتىپ قانا قويماي, تۋريزممەن ساباقتاسىپ, «ۆولونتۋريزم» ۇعى­مىن ەنگىزدى. جاڭا ترەند بويىنشا دامىعان ەلدەر تۇرعىندارى قىس­قا ۋاقىت ىشىندە ونكۇندىك سافا­ريگە ساياحاتتى جەرگىلىكتى جەتىم­­دەر ۇيىنە كومەكتەسۋمەن نەمەسە 20 كۇندە جاعالاۋداعى تاس­با­­قا­لاردى قۇتقارۋ ميسسياسىن تاۋعا شىعۋمەن ۇشتاستىرا الادى. زەرتتەۋشىلەر مۇنداي «قايى­رىمدى ساياحات» ءتۇرىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار ومىرىنە پايداسىنان گورى زيانى كوبىرەك ەكەنىن ايتادى. الايدا سۇرانىس ۇسىنىس تۋدىراتىنى سەكىلدى وسىنداي ساياحاتقا اتتانعىسى كەلەتىن جانە سول ءۇشىن قوماقتى قاراجات تولەۋگە دايىن ادامدار باردا ۆولونتۋريزم دامي بەرمەك.

كەيبىر ساياحاتشىلار جو­عا­رى­­داعىداي از ۋا­قىت­قا شەتەلگە قىدىرىپ, ەرىكتىلىكتى قاتار اتقار­عى­سى كەلسە, باسقالارى دامۋشى ەلدەر­گە ۇزاق مەرزىمگە بارۋعا دايىن. بىلتىر قازاقستانعا Nur Otan پارتياسىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋىمەن «English for Jastar» جوباسى بويىنشا ءبىر توپ شەتەلدىك ەرىكتى كەلدى. ولار ەكى اي بويى قازاقستاننىڭ شالعاي اۋىلدارىندا مەكتەپ وقۋ­شى­لارىنا اعىلشىن ءتىلىن ۇي­رەت­تى. نيۋ-يورك قالاسىنان كەلگەن ميريام گرينفيلد قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىندا وتكىزگەن ۋاقىتتان كەيىن بيىل جازدا قازاقستانعا قايتا ورالدى. قازىر ول بوس ۋاقىتىندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن ارالاپ, ەلوردادا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر.

«مەن ءۇشىن ۆولونتەر بولۋ بىرەۋگە ەش سەبەپسىز جانە قاي­تا­رىم­سىز كومەكتەسۋدى بىلدىرەدى. قازاقستانعا كەلۋدەگى ماقساتىم – وزىمە جاڭا الەمدى اشۋ بولدى. مۇندا بارلىعى ۇناعانى سونشالىقتى, ەكى ايعا كەلىپ, ءبىر جىلعا قالىپ قويدىم. ادامدارعا كومەگىم تيسە قۋانامىن, ساياحات­تا­عان­دى جاقسى كورەمىن. قازاقستاندا سايا­حات پەن وزگەلەرگە كومەكتەسۋدى قاتار الىپ جۇرە الامىن. وسى ۋاقىتتا ۇيرەنگەنىم كوپ, ءالى دە ۇيرەنىپ كەلەمىن», دەيدى ميريام.

ميريام سەكىلدى الەمنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندە ساياحات پەن ۆو­لون­­­تەرلىكتى قاتار ۇستاپ جۇر­گەن جان­دار قانشاما. جالپى, امە­ريكالىقتاردىڭ 40 پايىزى بىر­نە­شە اپتالىق ساياحاتتا ەرىكتى بولۋعا قارسى ەمەس بولسا, ال 13 پايىزى ەرىكتى رەتىندە ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتىن وتكىزۋگە دا­يىن ەكەندىكتەرىن ايتقان.

ۆولونتەرلىك جاس تالعامايدى

ەلىمىزدە ەرىكتىلەر تۋرالى ءسوز قوزعالسا, بىردەن ويعا كەلەتىنى – جاستار, ونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى. الايدا بۇل قالىپتاسقان قاعي­دا­نىڭ قايدان شىققانى بەلگى­سىز. شەتەلدىك تاجىريبەدە ەرىك­تى­لەر جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي جىك­تەل­مەيدى. قوعامعا وزگەرىس الىپ كەلەمىن دەگەن كەز كەلگەن ادام بوس ۋاقىتىن ۆولون­تەرلىككە ارناسا بولادى. مىسا­لى, اقش-تا 24 جاسقا دەيىنگى ەرىكتىلەر 22,6 پايىزدى, 25-44 جاس­تاعىلار 26,7 پايىزدى قۇراسا, 45-65 جاس ارالىعى مەن 65 جاستان جوعارى ەرىكتىلەر سانى 51 پايىزعا دەيىن جەتكەن.

انگليادا وتكەن قا­يى­­­رىم­دىلىق شا­را­­­لار­دىڭ بىرىندە بالالار ءۇيى­نىڭ تۇ­لەك­تە­رىنە ەگدە جاس­تاعى ەرىكتىلەر قام­قورلىق تانىتاتىن بولعان. ولار جاڭا ومىرگە اياق باسقان جاستاردىڭ تاۋەلسىز بولۋىنا كومەكتەسىپ, كەڭەستەرىمەن, ومىرلىك تاجىري­بە­لەرىمەن بولىس­كەن. كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان قاتىسۋشىلار ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ تۋعان اتا-اجەسىندەي بو­لىپ كەتكەن. ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە دە وسىن­داي ۇلگىدە­گى­ قا­يى­رىمدىق شارالار قولعا الى­­نىپ كەلەدى. بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى مەن قارتتار ۇيلەرى تۇرعىندارىنىڭ باسىن قوسقان ورتاق شارالار ءوتىپ تۇرادى. ۇيىمداستىرۋشىلار وتباسى جىلۋىنان تىس قالعان ەكى بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتىپ, ۇلكەندەر جاستارمەن اقىل-كەڭەسىمەن بولىسسە, بالالار ەگدە جاستاعىلارعا قۋا­نىش سىيلاساق دەگەن ماقساتتى كوز­دەيدى.

شەتەلدە ادەتتە جاستار وقۋعا ءتۇسىپ, جۇ­مىس­قا ورنالاسقاننان كەيىن اتا-اناسىنىڭ ۇيى­نەن كەتىپ, ءوز ەركىمەن ءومىر سۇرە باستايدى. ال جالعىز قالعان اتا-انالارى ادەتتە بوس ۋاقىتىن سايا­حاتتاۋعا, ەرىكتى بولۋعا ارنايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اتا-اجە زەينەتكە شىقسا, قول قۋسىرىپ وتىرا المايدى, نەمەرە باعادى دەگەن ءۋاج ايتىلادى. ءبىر قوعامدا قالىپتاسقان قاعيدالار كەلەسى بىرىندە تۋرا سولاي ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن وسىدان بايقاۋعا بولادى. سوندا دا, ءبىزدىڭ قوعامدا ۆولونتەرلىك – ول جاستاردىڭ ءىسى دەگەن تۇسىنىك قاتىپ قالعان. ازىرگە ەلىمىزدەگى بارلىق جاستاعى ەرىكتىلەردى جۇمىلدىراتىن شارالار ەكولوگيالىق اكتسيالار مەن سەنبىلىكپەن شەكتەلىپ وتىر. دەگەنمەن, «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تاتيانا ميرونيۋكتىڭ ايتۋىنشا, ۆولون­تەر­لىكپەن جاستار عانا اينالىسادى دەگەن قاتە تۇسىنىك, ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا ۇلكەن جاستاعى ەرىكتىلەر جەتەرلىك. ارينە ەگدە جاستاعى زەينەتكەر ەرىكتىلەر كوپ بولماعانىمەن, 30 جاس­تان اسقان قايىرىمدى جاندار كوپ ەكەن.

جالپى, ەرىكتىلىك جاڭا ۇعىم رەتىندە قالىپتاسقانىمەن, بۇل نارسە قازاق قوعامىندا ەرتەدەن بولعان. السىزگە قولۇشىن سوزۋ, جاسى ۇلكەن ادامعا كومەكتەسۋ, جەتىم-جەسىرگە قامقور بولۋ – دۇرىس قاعيدالاردى ۇستا­نا­تىن كەز كەلگەن قوعامنىڭ اجىراماس بولىگى. تەك وسى نارسەنى جۇيەگە سالىپ, زاڭدىق تۇرعىدا رەتتەپ, ماق­ساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايشىق­تاپ, جاڭا ءبىر دەڭگەيگە كوتەردى.

«ەلىمىزدەگى ەرىكتىلەر قوزعا­لى­سىن دامىتۋ ءبىر كۇننىڭ ماسەلەسى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءبىز ادامداردىڭ ۆولونتەرلىك تۋرالى تۇسىنى­­گىن وزگەرتۋگە تىرىسامىز. جالپى قايى­رىم­دىلىق بىزگە جات ۇعىم ەمەس. ءبىز ونى بۇرىن اسار دەپ بىلدىك. قازىر زاماناۋي اتاۋلارى پايدا بولعانىمەن, ماعىناسى وزگەرگەن جوق», دەيدى تاتيانا.

وزگە ەلدەردە دامىعان قوزعا­لىس رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەر­سە, ەلىمىزدە ۆولونتەرلىكتى دامى­تۋ­دىڭ كەلەسى كەزەڭىن قولعا الدىق. «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» ۇيى­مى باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, ۆولونتەر جىلى كەنەتتەن پايدا بولعان جوق. بۇل – ەلىمىزدە اتالعان قوزعالىستى قالىپتاستىرۋدا جانە دامىتۋدا ايانباي قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ 20 جىلدىق ەڭبە­گىنىڭ جەمىسى. العاشقى قادام رەتىندە مەملەكەت تاراپىنان ستۋدەنتتەردى تۇراقتى تۇردە ەرىكتى بولۋعا تالپىندىرۋعا قوسىمشا اقى تولەنەتىن بولادى. الايدا بۇل نارسە جاپپاي ستيپەندياعا قوسىمعا اقشا تابۋ ناۋقانىنا ۇلاسىپ كەتپەي مە ەكەن؟ ۋنيۆەرسيتەتتەگى بەلسەندى جۇمىس سەكىلدى ەرىكتى بولۋ وقۋ پروتسەسىنە كەدەرگى بولماي ما؟ سۇراقتار كوپ. باستىسى قايىرىمدىلىق جاساعانىن جار سالىپ ايتپايتىن حالىقتىڭ جاس ۇرپاعى يگى ءىس اتقارعان ەسەبىمەن الەۋمەتتىك جەلىنى جاۋلاپ الماسا يگى.