اۋىل شارۋاشىلىعىن ۋاقىت تالابىنا ساي وركەندەتۋ جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تابىستى سالاسىنا اينالدىرۋ ماسەلەسىنە ۇدايى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى ەل حالقىنا ارناعان جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىنە جاھاندىق سۇرانىس ۇدايى ءوسىپ وتىرعانىن, وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلىپ, اگروونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى ايقىندالعان بولاتىن.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى پەتروپاۆل قالاسىندا اۋىلدى جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا وتكىزگەن كەڭەستە دە اگرارلىق سەكتور قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى بۋىنى ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتىن العا قويدى.
ۇكىمەت قابىلداعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا نارىقتا سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعان, سونداي-اق ساپاسى جاعىنان باسەكەلەستىككە قابىلەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ورايدا مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىنىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ سۋبەكتىسىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ كەزىندە جۇمسالعان شىعىننىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ورنىن تولتىرۋ بويىنشا سۋبسيديالاۋ» باعدارلاماسىنىڭ بار ەكەنىن اگروونەركاسىپ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن وسى سالامەن اينالىسۋشىلار بىلۋلەرى كەرەك. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قاجەتتى كاپيتال سوماسىن ۇنەمدەۋ, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ اقتالۋىنا قول جەتكىزۋ, سونداي-اق باسىم باعىتتاردا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا تاۋارلاردىڭ, جۇمىستاردىڭ جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
ءبىز مال شارۋاشىلىعى نەگىزگى كاسىبى مەن كۇنكورىسىنە اينالىپ وتىرعان اۋىل ادامدارى اراسىندا ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەردى كەڭىنەن تۇسىندىرۋگە, ايتۋعا مىندەتتىمىز. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىن ويلاعاندا قازاقستاننىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلۋى كەرەك. مالدىڭ قاي ءتۇرىن قاي وڭىردە ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى بار؟ ويتكەنى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا التى اي قىس تۇسەتىن بولسا, بۇل وڭىرلەردە مال شارۋاشىلىعىنىڭ قاي سالاسى ءتيىمدى؟ قىسى جىلىلاۋ, قارى ازداۋ ورتالىق جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە مالدىڭ قاي ءتۇرى پايدالى بولا الادى؟ مىنە, بۇل ماسەلەلەر الداعى ۋاقىتتا تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى جاعداي دەپ بىلگەنىمىز ابزال.
قازىر الەم بويىنشا ورگانيكالىق تازا ونىمدەردىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىر. قازاقستاندا ەكولوگيالىق تازا مال ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى. بۇل ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا «ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدە دە سۇرانىسقا يە ورگانيكالىق جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىك بار», دەپ ورىندى اتاپ كورسەتتى. ءبىز مۇنى اگرارلىق سالانىڭ الدىنا قويىلعان مىندەت دەپ تۇسىنۋگە ءتيىسپىز.
وسىعان وراي جايىلىم جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى ويلاستىرىپ, ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ونى زاڭدى تۇرعىدان شەشۋ ماقساتىندا 2016 جىلدىڭ 20 اقپانىندا پارلامەنت «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ قابىلداعان بولاتىن. بۇل زاڭ ارقىلى ەندىگى ارادا جايىلىمداردى وڭتايلى پايدالانۋ, سونىڭ ىشىندە جايىلىم القاپتارىنا دەگەن تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ۇستاۋعا جاعداي جاساۋ, جايىلىم ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ, جايىلىمداردىڭ توزۋىن بولدىرماۋعا بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرۋعا بولادى. تەك ەندى وسى زاڭدى پايدالانا ءبىلۋ قاجەت.
دانا بابالارىمىز جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە الدىنداعى مالى ءۇشىن كوشىپ-قونا ءجۇرىپ جايىلىمدى جەرلەردى وتە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. تەك جايىلىمدا جۇرگەن مال عانا كەڭ دالادا ءوزىنىڭ ورگانيزمىنە قاجەتتى شوپتەردى تاڭداپ, وتتاي الادى. ادام بالاسى مەن جانۋارلار الەمىنە ەكولوگيانىڭ اسەرى حالىققا بەلگىلى. ال جايىلىمدا جۇرگەن مال ادام بالاسى پايدالاناتىن مال ونىمدەرىنىڭ بىردەن-ءبىر سۇزگىشى دەسەك بولادى. ويتكەنى ورگانيزمگە زيان ەكولوگيالىق ەلەمەنتتەر مەن زاتتار ەڭ الدىمەن توپىراققا سىڭەدى, ودان مال ازىعى – شوپكە اسەرىن تيگىزەدى, ال جايىلىم شوبىندەگى زياندى حيميالىق ەلەمەنتتەر مال ورگانيزمىندە سۇزىلەدى دە جايىلىم مالىنان ەكولوگيالىق تازا ءونىم الىنادى.
قازاقستاندا ەكولوگيالىق تازا مال ءونىمىن ءوندىرۋ ءۇشىن جايىلىم جەتكىلىكتى. قازىر جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ گەندىك قورىن ساقتاپ قالۋ جاھاندىق وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. بۇل جاعداي بولاشاقتا ادام بالاسىنىڭ دەنساۋلىعىنا, ءتىپتى تۇتاس ادامزات تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن عالامدىق وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ بارا جاتقانى جايلى دابىل دا قاعىلۋدا. ءبىز دە وسى قاتەرگە قازىردەن ازىرلەنىپ, جاھاندىق قۇبىلىسقا قارسى تۇرارلىقتاي جاعدايدا بولۋعا ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن قازاقستانداعى مالدىڭ اسىل تۇقىمدارىن ساقتاۋ مەن قورعاۋ جانە تۇقىمىن ۇنەمى اسىلداندىرىپ وتىرۋعا مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراۋ قاجەت.
قازىر قازاقستاندا قوي ءوسىرۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى سالاسى بولىپ وتىر. بۇل سالانىڭ بولاشاعى زور. ويتكەنى يران, تاعى باسقا تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىمىز نىعايعان سايىن, ولاردىڭ بىزدەن قوي ەتىن ساتىپ الۋعا دەگەن سۇرانىستارى بار ەكەندىكتەرى بايقالىپ وتىر. ال ەلىمىزدە قوي شارۋاشىلىعى مەن ونىڭ ەتىن ءوندىرۋدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرە الساق, ءبىزدىڭ ونىمگە باعا جەتپەيتىن بولادى. قازاقستاننىڭ كەڭ بايتاق جەرىندەگى ءشول مەن شولەيتتى ايماقتارى قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە اسا ءتيىمدى. اسىرەسە از شىعىن جۇمساپ, ارزان ءارى ساپالى, شەتەلدىك رىنوكتاعى باعاسى جوعارى ەت وندىرۋگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلعانىمىز ءجون.
قوي شارۋاشىلىعىمەن دۇنيە جۇزىندە 150-دەن استام مەملەكەت اينالىسادى. ولاردا 570-تەن اسا قوي تۇقىمى وسىرىلۋدە. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا قازىر قازاقستانداعى قوي سانى 19 ميلليونعا جەتىپ وتىر.
بىزدە ەجەلدەن ەتى مول كەلەتىن قۇيرىقتى قوي وسىرۋگە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەنى انىق. قويدىڭ بۇل ءتۇرى نەگىزىنەن جەرگىلىكتى قوي تۇقىمى سانالادى. سۋىققا دا, ىستىققا دا, جاۋىن-شاشىنعا دا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. بىلايشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تەز وزگەرىپ تۇراتىن اۋا رايىنىڭ كەز كەلگەن جاعدايىنا جانە قۋاڭشىلىق جىلدارى جايىلىمنىڭ قۇنارسىزدىعىنا, سۋ مەن جەم-ءشوپتىڭ تاپشىلىعىنا, ءار جەردىڭ ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەرىنە دە تەز بەيىمدەلەدى.
قازاقستاندا جەرگىلىكتى كەتپەن قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قوي تۇقىمىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى 20-دان اسا گەوگرافيالىق ءتۇرى بولعان.
مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ كەزەڭىندە اسا ءمان بەرەتىن ماڭىزدى جاعداي – تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ. كەڭەس داۋىرىندە قازاقستانداعى قوي سانىن 50 ميلليونعا جەتكىزۋ جۇمىستارى كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلدى. ءتىپتى ورتالىقتىڭ قاۋلىسى دا بولدى. سول قاۋلىنى ورىنداۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا بويىنشا وراسان زور كۇش, قارجى جۇمسالدى. ورتا مەكتەپتى بىتىرەتىن جاستارعا اۋەلى قوي شارۋاشىلىعىنا بارۋ مىندەتتەلدى. وسىلايشا بار كۇشتى جۇمىلدىرعاننىڭ وزىندە قوي سانى 36 ميلليوننان اسپادى. بىراق كەيىن سول قويدىڭ ءوزىن ساقتاپ قالا المادىق. بۇعان سول كەزدەگى ەكونوميكالىق احۋال دا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەكىنشى ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي قوي سانى كوبەيگەن سايىن جايىلىم قۇنارسىزدانىپ كەتتى. اتا-بابالارىمىز «قويدىڭ ءوزى ەمەس, تۇياعى وتتايدى» دەگەندى بەكەر ايتپاعان. ويتكەنى قوي تۇياعى تيگەن كەز كەلگەن جەر, كەز كەلگەن جايىلىم تەز تاقىرلانىپ قالادى.
قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءسوز ەتكەن جاعدايدا قاراكول قوي ءوسىرۋ ءىسىن قايتا قولعا الىپ, جانداندىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. قاراكول قويىنىڭ ەلتىرىسىنە سۇرانىس الەمدىك رىنوكتا وسە تۇسكەنىن بايقاۋعا بولادى. قاراكول قويىنىڭ ەلتىرىسى عانا ەمەس, ەتى مەن ءجۇنى, ءسۇتى دە تابىس كوزى بولا الادى. كەزىندە قاراكول قوي شارۋاشىلىعى رەسپۋبليكامىزدىڭ نەگىزىنەن ءشولدى جانە شولەيتتى ايماقتارىندا جاقسى دامىعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءشولدى جانە شولەيتتى جەرلەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانىپ, بۇل ايماقتارداعى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا قاراكول ەلتىرىسىن ءوندىرۋدى قايتا جانداندىرعانىمىز ابزال. قاراكول ەلتىرىسىن وندىرۋشىلەرمەن ءوزىمىزدىڭ ىشكى ىستەر, قورعانىس مينيسترلىكتەرى كەلىسىمشارت جاساسىپ, ەكىجاقتى بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشا وتىرىپ, اسكەري جانە ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە كوگىلدىر ەلتىرىدەن تىگىلگەن قاجەتتى اسكەري كيىمدەر شىعارۋ جاعىن ويلاستىرعان دا ءجون بولار ەدى.
مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەندىگى ءبىر دامىپ وتىرعان سالاسى – ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعى. بۇل سالا رەسپۋبليكامىزدا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدەن سوڭ جانە ءىرى قالالاردىڭ پايدا بولۋى مەن ونداعى حالىق سانىنىڭ جەدەل وسۋىنە بايلانىستى جەتەكشى سالاعا اينالدى. دۇنيە جۇزىندە قازىر ءبىر مىڭنان استام سيىر تۇقىمى بولسا, جالپى ءىرى قارا سانى 1,2 ميلليارد باستى قۇرايدى. ءىرى قارا مالدىڭ ەتتى جانە ءسۇتتى جاڭا تۇقىمدارىن شىعارۋدان الەمنىڭ سەلەكتسيونەر عالىمدارى باسەكەگە تۇسكەن بە دەپ تە قالاسىز. ەڭ جوعارى ءونىمدى ءسۇتتى جانە ەتتى ءىرى قارا تۇقىمدارى نەگىزىنەن ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىندە شوعىرلانعان. بۇل ەلدەردىڭ عالىمدارى دۇنيە جۇزىندەگى مالدىڭ گەندىك رەسۋرستارىن سۇرىپتاپ, اسىل تۇقىمدار شىعارۋدا العا كەتتى.
رەسپۋبليكانىڭ تابيعاتى مەن كليماتتىق جانە ەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە ساي شارۋاشىلىقتاردىڭ سۇرانىستارىنا بايلانىستى وتاندىق سەلەكتسيونەر عالىمدار دا ءىرى قارا مالدىڭ 10 جاڭا تۇقىمىن شىعارعان ەدى. الايدا, رەسپۋبليكامىزداعى ءىرى قارا تۇقىمىن سەلەكتسيالىق جولمەن اسىلداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىرعانىمەن, ونىمدىلىگى بۇگىنگى سۇرانىستى, تالاپتى تولىق قاناعاتتاندىرمايدى. ءتىپتى ءىرى تاۋارلى ءسۇت ءوندىرۋ فەرمالارىندا ءار سيىردان ساۋىلاتىن ءسۇت ورتا ەسەپپەن العاندا جىلىنا 4-5 مىڭ ليتردەن اسپاي وتىر. ال جەرگىلىكتى جەرلەردەگى, ياعني اۋىلداعى حالىقتىڭ قولىنداعى ءىرى قارا تۇقىمىن مۇلدەم جاڭارتىپ, اسىلداندىرۋ قاجەت. ويتكەنى نە ءسۇت, نە ەت بەرىپ جارىتپاي وتىرعان, سانى بار دا, ساپاسى جوق مال ۇستاۋ جەكە شارۋاعا دا, ءىرى شارۋاشىلىقتارعا دا ءتيىمسىز جانە ءونىمى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە المايدى.
سوڭعى جىلدارى جەرگىلىكتى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ باعىتىندا رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى تاراپىنان جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ قولعا الىنا باستادى. بۇل ورايدا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, مال ۇرىعىن دايىنداۋ, ديستريبيۋتەرلىك ورتالىقتار اشۋ, اسىل تۇقىمدى مالعا مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتۋ سياقتى اسا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ارينە بۇل جاقسى باستاما.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا اۋداندارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتتەرى اشىلۋدا. ەندى وسى جۇمىستار ءار ەلدى مەكەندە ۇيىمداستىرىلىپ, تەك قانا جوعارى ءونىمدى اسىل تۇقىمدى بۇقا ۇرىعى پايدالانىلۋى قاجەت.
اۋىلدى جەرلەردە تىرشىلىك ەتىپ جاتقان حالىقتىڭ الاڭسىز مال وسىرۋلەرىنە جاعداي جاساۋدىڭ ءبىر امالى – ولاردىڭ ءوز جەكە شارۋاشىلىقتارىندا وندىرگەن ەت-ءسۇت ونىمدەرىن مەملەكەت تاراپىنان ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋىنا تىعىز بايلانىستى. قازىرگى جاعدايدا اۋىل ادامدارى وزدەرى وندىرگەن مالدارىنىڭ ونىمدەرىن وتكىزە الماي قينالادى. بۇل دەلدالدارعا عانا ءتيىمدى بولىپ وتىر. دەلدالدار دەگەنىڭىز اۋىلداردى ارالاي ءجۇرىپ, مالدى ارزان باعامەن ساتىپ الادى دا, قىمباتقا وتكىزەدى. بۇل بەلگىلى جاعداي.
تاعى ءبىر جاي, مالدى ۆەتەرينارلىق ەمدەۋ مەن ءتۇرلى ىندەتتەردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى ۋاقتىلى جۇرگىزىلمەيدى. بۇعان بىلىكتى مال ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. رەسپۋبليكامىزدا ءتۇرلى مال اۋرۋلارىنا قارسى الدىن الا ەگىلەتىن ۆاكتسينا, ءدارى-دارمەك, سىرعا وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى جانە ۋاقتىلى شەت مەملەكەتتەردەن ساتىپ الۋىنا جاعداي جاسالماۋى دا ورىن الىپ كەلەدى. مال ونىمدەرىنەن الىنعان شيكى زاتتاردى, ەت پەن تەرى, ءجۇندى زامان تالابىنا ساي وڭدەيتىن يننوۆاتسيالىق كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى دا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە تۇساۋ بولىپ تۇرعان جايدىڭ ءبىرى دەپ قاراعان ابزال.
جولداۋدا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا بيىل بولىنگەن 30 ميلليارد تەڭگەگە قوسىمشا, الداعى ءۇش جىلدا تاعى دا 90 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جايى ايتىلدى. اۋىل قارجى تاپشىلىعىن كورىپ كەلدى دەسەك, ەندى وسى بولىنەتىن قىرۋار قارجىنى اۋىلدى وركەندەتۋگە جانە اۋىل شارۋاسىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋعا بارىنشا ادال نيەتپەن جۇمساعانىمىز ابزال. ويتكەنى اۋىلدىڭ مال-جانىن بىرگە ءوسىرىپ, بىرگە وركەندەتۋدىڭ كەزەڭى كەلدى. مۇنى ارقايسىسىمىز بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى پارىز ەكەنىن ۇعىنا بىلەيىك.
اڭسار مۇساحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى