عاسىرلار قويناۋىنان ۋاقىت كومەسكىلەندىرگەن سارتاپ سىردىڭ ۇشتىعىن الدىڭىزعا كولدەنەڭدەپ تارتادى. قولا ءداۋىرىنىڭ كانىگى شەبەرلەرى وزدەرى جۇرەكتى شىمىرلاتا بەرىلىپ ءپىر تۇتقان كەيىپكەرلەردىڭ تۇڭعىش رەت تۇسىنىك-تانىمىن تەربەگەن كەسكىندەرىن تاس بەتىنە بەدەرلەپ قاشاعانى شىعار, ولارعا بار ماحابباتىن سالىپ, ايرىقشا كەلبەت بەرۋى ايتار اڭگىمەنىڭ دالەل-تۇيىنىندەي اسەرگە بولەر. ادامداردىڭ اشىق اسپان استىندا ەركىن جازيرالى شىعارماشىلىقتارىنا بايلانىستىرا وتىرىپ, كۇن عيباداتحاناسىن قۇرۋى تاڭداندىرعان تامعالىنىڭ الەمدىك ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى دە ءوز ەرەكشەلىكتەرىمەن نازار اۋدارتادى. بەدەرلەنۋىنە قاراي ماماندار ولاردى پەلىلەر, ساقتار, ۇيسىندەر, عۇندار قايسىسى ەرەكشە ەكەندىكتەرىن تانىتۋدى ماقسات تۇتقاندىعىن ايتادى. جاۋلاپ الۋشى تايپالار وزدەرىنىڭ بيلىگىن, قارىمىن كورسەتۋ جولىنداعى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارىن باعىندىرۋعا تالپىنىسى ەدى. سول بەيمازا, تىنىشسىز, ۇرەي بيلەگەن كەزەڭدەردىڭ تىنىسىن تامعالىنىڭ تارعىل تاستارى بەتتەرىنە سالعان ورنەكتى سۋرەتتەرى كۋالاندىرىپ سەندىرەدى. ساق سۋرەتشىلەرىنىڭ ادەمى كەسكىندەرى تۇتاس كارتينالارى قولا ءداۋىرى كەزەڭدەرىندەگى پەتروگليفتەر قاتارىنان ورىن تەۋىپ, كەي جەرلەردە ۇستىنە سالىنىپ, كونە تۋىندىنى ايرىقشالاندىرىپ تۇرعانداي كورىنەدى. جابايى جانۋاردى اۋلاۋ, بۇعىلار مەن تاۋ ەشكىلەردى اڭداردىڭ قۋعىنداۋىن كورسەتەتىن جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەر سول ءداۋىردىڭ ەنشىسىنە جاتاتىن. كەزىندە نەگىزگى تاقىرىپتىڭ ۇستىنىنداي بولعان پىرلەردىڭ ميفتىك وبرازىنداعى كەسكىندەر كەيىن شوشاق بورىكتى اتتىلى مەن جاياۋ جاۋىنگەردىڭ, مال باققان بەينەلەرىمەن الماستىرىلدى. ولاردىڭ كەيبىرى قۇرلىقتىڭ بەلدەۋلەرىندە كەزدەسەتىن, ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى بايىرعى كوشپەندىلەردىڭ تاريحي جولىن ايقىنداپ بەرە الادى. العاشقى تۇرىك مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ داۋىرىندە جازۋدىڭ شىعۋى مەن الەمدىك دىندەردىڭ تارالۋ كەزەڭىندە جارتاستاردا بەدەرلەۋ مانەرىنىڭ, بەينەلەۋ ماعىناسىنىڭ ەلەۋلى وزگەرىسكە ءتان بولعانىن بىلەمىز. تامعالىنىڭ اۋماعىن مەكەندەگەن جاڭا تۇرعىندارعا قولا عاسىرىنىڭ تاڭبالارى مەن ساق ءداۋىرىنىڭ كەزىندە قاشالعان پەتروگليفتەر تانىتقان وبرازدار كوڭىلگە قونباعانداي اسەردە قالدىرادى. شاتقالداعى گالەرەيانىڭ نەگىزگى مىندەتى ۇمىت بولا باستاعانىمەن كيەلىلىگى ساقتالدى.
بايىرعى بەدەرلەردى جاڭعىرتۋ «كۇنباستىلار» قاشالعان جارتاستاردى قامتيدى, بۇل جەرلەردە پىرلەردىڭ جاڭا بەينەلەرى پايدا بولا باستادى. ورتاعاسىرلىق كەزەڭنىڭ شەبەرلەرى وزدەرىنە دەيىن تاسقا ويمىشتالعان كورىنىستەردى جويۋعا تىرىسقان جوق, قايتا وڭدەپ, تۇسىنىك-تانىمدارىنا كەلەتىن بەدەرلەرمەن تولىقتىرۋعا تىرىستى. تۇركى عىلىمى دەرەكتەرمەن سالىستىرمالى نەگىزدە انىقتالعان ءار ءداۋىردىڭ قارۋ-جاراقتارى مەن كيىم-كەشەك ۇلگىلەرىنىڭ سيپاتىن پايدالانا وتىرىپ, پەتروگليفتەردىڭ ۋاقىتى جونىندەگى مالىمەتتەر ءوربيدى. جارىق قۇرالدارى رەتىندە قولا ءداۋىرى تايپالارىندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءحۇى-ءحۇ عاسىرلاردا پايدا بولعان ات اربالار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا, ياعني اتقا سالت ءمىنۋدى يگەرگەن كەزدە ءومىر سۇرگەن تۇركى تايپالارىنىڭ كۇرەسكەرلىك كەيپىن اڭعارتسا كەرەك. ساق ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى جان-جانۋارلاردى كەسكىندەۋىمەن وزىندىك مانەرىن سەزىندىرە تۇسەدى. بۇل توپقا كىرەتىن بەدەرلەر جيىنتىعى «اڭ ءستيلى» اتاۋىنا جاتقىزىلىپ ءجۇر. قازاق دالاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن پەتروگليفتەردىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن التاي مەن موڭعوليانىڭ اۋماعىندا كەزدەسەتىن سۋرەتتەر توبى قۇرايدى. بۇدان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىمەن قانشا ارالاسىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ەرەكشە تاريحي قۇندىلىقتى ءار حالىقتىڭ جارتاسقا جازىپ قالدىرعان سىزبا بەدەرلەرى مەن بەلگىلەرى, تاڭبالارى ايقىندايدى. ال ول دەگەنىڭىز, تامعالى شاتقالى – ولار ءۇشىن شاتتىعى مەن مۇڭىن, قايعىسى مەن قۋانىشىن, ءداستۇرى مەن ءدىلىن, جاقسىلىعى مەن قينالىسىنا كۋا بولعان تىرشىلىك مەكەنى, كەلەر ۇرپاققا ايعاقتار قاسيەتتى جەرى. تامعالىعا العاشقى پەتروگليفتەردىڭ تاڭبالانۋى قولا ءداۋىرىنىڭ شەبەرلەرى ەنشىسىنە جاتقىزىلادى. ول كەزەڭدەگى مۇمكىندىكتىڭ مولدىعىن بەدەرلەردىڭ مولدىعى كولەمىنەن اڭعارۋعا بولادى. سۋرەتتەردىڭ ورتاشا ولشەمدەرى 25-30 سانتيمەتر, ال ەندى كەيبىرەۋلەرى 60-70 سانتيمەتردەن 1 مەترگە دەيىن جەتەدى. عيباداتحانانىڭ ءى-V توپتارىنىڭ اۋماعىنا جاتاتىن جارتاستارداعى پەتروگليفتەردىڭ ءبىر-بىرىنە ءادىسى مەن ۇلگىسىنىڭ تىم ۇقساستىعى ءوزارا ۇندەس ءبىر شەبەردىڭ قولىنان شىققانداي اسەر بەرەدى. سونىمەن قاتار جابايى بۇقالار, جىلقىلار مەن قۇلاندار, قاباندار مەن قاسقىرلار ىسپەتتى جانۋارلار بەينەلەرىمەن بىرگە, سول ءداۋىردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرىمەن قاتار سۋرەتشىلەردىڭ وي-قيالىنان تۋعان بەينەلەر دە تاس بەتىنەن ورنەك تابا بەرەدى. ايتالىق, جانۋارلار تەرىسىن جامىلعان ىلمەك قولدى قۇبىجىقتار, شوقپار مەن ايبالتا ۇستاعان باتىر جاۋىنگەرلەر مەن باستارىنىڭ اينالاسىندا ساۋلە شاشقان بەينەلەر... قولا ءداۋىرى تايپالارىنىڭ تابيعات قۇبىلىستارىنا تابىنعان پانتەون عيباداتحاناسىنىڭ ورتالىق, كانوننىڭ ەڭ بيىك ءارى تىك جارتاسىندا كەسكىندەلگەن. ول ءبىر تارتىپتە ارقايسىسى وزىنشە بەينەلەنگەن 7 قۇداي پەرسوناجىنان, استىڭعى بولىگىندە بيلەپ جۇرگەن 10 جاۋىنگەردىڭ كەسكىندەرىنەن تۇرادى. بالكىم, بايىرعى كەزەڭنىڭ تۇسىنىگىندە ادامدار الەم قۇرىلىمىن سونداي تۇسىنىكپەن ۇعىنسا كەرەك, پىرلەر مەن بابالار سالتىن ءوز تانىمىنداي ورنەكتەپ تاسقا قاشاعانى كورىنىپ تۇر-اۋ دەپ ويلايسىز. كونە پەتروگليفتەر بەلگىلى ءبىر باعىتقا ىڭعايلانعان جارتاس بەتىنە ايشىقتالعان. «تامعالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ماديار ءامىرتاي ۇلى ورىنعاليەۆ تاس كىتابىنىڭ ءار بەتىن جاتقا ايتارداي تۇسىندىرەدى. كانوننىڭ كەز كەلگەن جارتاسىنىڭ الدىندا ارنايى ورىندار بار. سول جەردەن قولا ءداۋىرىنىڭ بارلىق سىزباسىن ءبىر مەزەتتە انىقتاپ قاراي الار ەدىڭىز. سۋرەتتەر جالعىز بەينەدەن باستالىپ, ۇلكەن دە كۇردەلى پومەنتولىق كورىنىستەرگە ۇلاسىپ وتىرادى. ءبىر عاجابى, جارتاس بەتىندەگى تاڭبالار انىق اجىراتىلادى. تامعالى گالەرەياسى وزىنە ءبۇتىن كوركەمدىك بايانداۋلاردى سىيدىرعان پەتروگليفتەردەن تۇرادى. ونىڭ ارقايسىسىنا نەگىز بولعان بايىرعى تايپالاردىڭ كونە ميفولوگياسى وسى تاڭبالاردا سىر شەرتكەندەي دەرسىز...
بۇل تاۋدا سۇڭقارسايدىڭ بيىگىنەن ءبارى كورىنەتىن سەكىلدى. اينالاعا تىم بيىكتەن قاراعانداي مارتەبەمىز ءوسىپ قايتتىق. اسپان الاسارىپ كەتكەندەي كورىندى. تىم بيىكتەن ءبىر بۇركىت, وسى تامعالىنىڭ ءار تاسىن جانارىنان تىس قالدىرماي قاداعالاپ, اينالا ۇشىپ جۇرگەندەي بولادى دا تۇرادى.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى,
قاراباستاۋ اۋىلى