قازاق حاندارى ۇستانعان بۇيىمدار قايدا؟

تۇركىستان قالاسىندا قازاق­تىڭ 21 حانى مەن وزگە دە تۇلعالار جەرلەنگەنى تاريحتان بەلگىلى. ازىرەت سۇلتان مازارى جانىندا حان­داردىڭ اسكەري بەكەتى رەتىندە پايدالانىلعان عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.

«قازاق حاندىعىنىڭ كۋاسى بولعان وسى سىندى عيماراتتاردى قال­پىنا كەلتىرۋ ۋاقىت كۇتتىر­مەي­تىن ماسەلە» دەپ ءسوزىن تۇيىن­دەگەن بولاتىن سول كەزدە ق.اي­تاحانوۆ.

سونىمەن, قازاق حاندارى مۇراجايىنىڭ قاجەتتىلىگىن وكى­مەت سەزىندى. تۇركىستان قالا­­سى­نا دەگەن ىقىلاستىڭ دەڭ­گەيىنە قاراپ, ونىڭ قۇرى­لى­سى قارجىدان كەندە بولىپ قال­­مايتىنىن ىشتەي سەزەسىڭ. ءبىز­­­دىڭ بۇگىنگى ايتپا­عى­­مىز, مۇ­را­­جايعا قويىلاتىن جادى­گەرلەر جايىندا بولماق. سەبەبى جا­ڭادان سالىنعالى وتىر­عان مۇرا­جايدى وزگەلەردەن ەرەك­شەلەندىرىپ تۇراتىن فاك­تور دا سول جادىگەرلەرگە قاتىستى بول­ماق. ەگەر, ونى بۇگىنگى ساياسات­پەن قابىستىرساق, ماسەلەنىڭ ءم­ا­نىسىن جەڭىلدەتىپ الامىز. حان­­­دار مۇراجايىنا تەك قازاق حان­دارىنا تيەسىلى بۇيىمدارعا عانا ورىن بەرىلۋى كەرەك. وزگە دۇنيە – ارتىق.

ەندەشە, ەل كولەمىندە, ءتىپ­تى حالىقارالىق دەڭگەيدە حان­داردىڭ ارتىندا قالعان بۇ­يىم­دارعا سۇراۋ سالاتىن كەز كەلدى. سەبەبى قازاق حانىنىڭ الا­قانى­نىڭ ءىزى قالعان كەز كەلگەن بۇيىم قازاقتان وزگە ۇلت ءۇشىن سوقىر تيىندىق دا قۇنى جوق, تەك قانا شاڭ باسىپ تۇرعان مۇراجاي جادىگەرى عانا بولماق. ال ءبىز ءۇشىن ول – تاريح!

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ سىرت ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىل­دەرى ارقىلى شەتەلدەردىڭ مۇرا­جايلارىندا تۇرعان جادىگەر­لەردىڭ كوشىرمەسىن, قاجەت بولسا ءوزىن ەلگە الدىراتىن كەز كەلدى.

ەندى قولىمىزدا نە بار؟

سونى رەت-رەتىمەن بايانداپ شىعايىق. 2007 جىلى ەل ىشىنەن ابىلاي حاننىڭ زەرلى شاپانى تابىلعاندا وعان ەلەڭ ەتپەگەن قازاق بالاسى قالمادى. قازىر ول ەلورداداعى ۇلتتىق مۇراجايدىڭ تورىندە تۇر. سول شامادا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تابىلعان كەنەسارى حاننىڭ قايقى قىلىشى دا قازىر استاناداعى مۇراجايدا. قىلىشتى كەنەسارىنىڭ ۇرپاعى ءازىمحان كەنەسارين تاپسىرعان. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىل­دارداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالىپ, اتىلىپ كەتكەن ءازىمحان اقساقال قۇندى جادىگەردى 1931 جىلى شىمكەنتتەگى مۇراجايعا تاپسىرىپ ۇلگەردى. قىلىشتى تىر­كەۋ كىتاپشاسىندا: «152.8-VI-1931. پوداروك ۆنۋكا ك. كاسىموۆا – ازىمحانا كەنەسارينا. ساب­ليا, پرينادلەجاششايا سۋلتانۋ كەنەسارى كاسىموۆۋ. كريۆايا, س نوجنىمي يز كوجي, رۋكوياتكا يز كوستي. ماتەريال جەلەزو. دلينا لەزۆيا 70 سم. دلينا رۋكوياتكي 15 سم. ستارايا, رجاۆايا» دەپ جازىل­عان. مۇنى قازاقشالاساق, قايقى قىلىشتىڭ قىنابى تەرىدەن جاسالعان. سۇيەكتەن جاسالعان سابىنىڭ ۇزىندىعى – 15 سم, ال تەمىر ءجۇزى – 70 سم. ارينە, ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەپ, جادىگەر توزىڭقىراپ, تات باسقان. جازۋشى, دراماتۋرگ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگە­رى دۋ­مان رامازان مۇنى ءازىم­حان كەنەساريننىڭ قىزى نا­پۋ­­سا اجەمەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن انىقتادى. «كەنەسارى ور­دا­سىنداعى سىيلى ادامدار مەن اسكەر­باسىلار قىزىل قىناپتى قىلىش اسىنعان. ەندەشە, كە­نەسارىنىڭ قىزىل قىناپتى قى­لىش ۇستاۋى تاريحي شىندىققا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەتىن سياقتى.

ابىلاي حاننىڭ قىتاي بي­لەۋشىلەرىمەن اراداعى حاتتا­رىنىڭ تۇپنۇسقاسى بەيجىڭ مۇرا­جايلارىندا ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ كوشىرمەلەرىنىڭ الدى ەلگە جەتتى. سول كوشىرمەلەر دە مۇرا­جايدىڭ تورىنەن ورىن الۋى ءتيىس.

ءبىز, تاريحىن تۇگەندەي الماي جۇرگەن تاعدىرلى ۇلتپىز. ءتىپتى, ارىسىن بىلاي قويعاندا, قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ ومىر­دەگى بەينەسىنىڭ قانداي بول­عانىن بىلمەيمىز.

قازاقتىڭ ەل باستاعان, ءسوز باستاعان كوسەمدەرىنە تيەسىلى جادىگەرلەر قايدا كەتتى دەگەن ماسەلە ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ۇرپاق­تارىمىز ءۇشىن كەرەك. سەبەبى ول ءسوز ۇستاعان, ەل بيلەگەن ارداقتىلارىمىزدىڭ كوزى. ءبىز ونى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ساقتاۋىمىز كەرەك ەدى. ساقتاي المادىق. «ولار قايدا؟ قانداي جولمەن شەتەل اسىپ كەتتى؟» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزى قا­زىپ زەرتتەۋدى قاجەتسىنەتىن تا­قىرىپ. ول ءۇشىن بىرەۋدى كىنالاۋ بۇگىن كەش. بىراق كۇنى ەرتەڭ اشىل­عالى وتىرعان مۇراجايعا نە قويامىز؟

قولدا بار جادىگەرلەردى سانا­ساق, ەكى-ءۇش بۇيىمنان كەيىن ساۋساعىمىز بۇگىلمەي قالادى. ال ونى سۋرەتپەن تاعى تولتىرا المايسىڭ. سول سەبەپتى سۇراۋ سالايىق. قولىمىزعا شىراق الىپ ءجۇرىپ ىزدەيىك. حاندارىمىزدىڭ كوزى تىرىسىندە قولمەن ۇستاعان بۇيىمدارىن ەلگە الدىرايىق.

تۇركىستانداعى تايقازان ەلگە جەتكەندە – تاريحىمىز تۇگەل­دەنگەندەي كۇي كەشتىك. ونىڭ قاق­پاعى سىرت ەلدە قالعانىن كەيىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. ال قازاقتا قازاننىڭ قاقپاعىن اشىق قالدىرۋ جامان ىرىم. ەندەشە, حانداردىڭ ۇستاعان بۇيىمدارىن تۇگەندەۋدى سول قاقپاقتى ەلگە ال­دىرۋدان باستاساق پا دەيمىز. سەبەبى تايقازان 1934 جىلى ەكسپو كورمەسى ءۇشىن ۋاقىتشا رەسەيگە الدىرىلدى دا قالىپ قوي­دى. دەمەك, رەسەي تارابى ونى مەنشىكتەي المايدى. وعان 1934 جىلى قازان­دى ۋاقىتشا الدىرىلعانىن دالەل­دەيتىن قۇ­جات كۋا. سونان سوڭ 2015 جىلى ريم­نەن وتە ەرتە زاماندا ءومىر سۇرگەن سۋرەتشىنىڭ اق بوز اتتى كار­تيناسىن قازاق تاريحىنا قا­تىسى جوق دەپ ەشكىم ايتا الماي­دى.

ەل ىشىندە دە, سىرت ەلدەردە دە قازاق حاندارىنا قاتىستى بۇيىمدار جەتەرلىك. ونى تۇ­گەن­دەۋگە كەيدە نيەت, كەيدە قار­­جى جەتپەي جاتقانى راس. مى­سالى, ابىلايدى حان كوتەرگەن اق كيىزدىڭ قىرىققا بولىنگەن تۋىرلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇر­پاق­تارىنىڭ قولىندا بار دەگەندى ءجيى ەستيمىز. مىسالى, وتكەن جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە باتىس ەلدەرى مۇراجايلارىندا ساقتاۋلى تۇرعان تاۋكە حاننىڭ دۋلىعاسىنا قاتىستى دەرەكتەر پايدا بولدى. بىراق وعان مەملەكەت تاراپىنان دا, تاريحشىلار تاراپىنان دا نازار اۋدارىلمادى. ۇمىت قالدى.

مۇراعات ساياساتىن تاريحتان ءبولىپ-جارۋعا بولمايدى. ول مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇراتىن كۇش بولۋى كەرەك. قازاق تاريحىن حاندار تاريحىنان ءبولىپ-جارىپ قاراۋ ابەستىك بولار ەدى.

سوندىقتان حاندارىمىزدىڭ ارتىندا قالعان بۇيىمداردى ىزدەپ, ەلگە الدىرىپ, حاندار مۇرا­جايىنىڭ ءتورى ارقىلى قو­عام­نىڭ نازارىنا ۇسىنۋ بىزگە سىن بولماق.

...مۇمكىن, قازاق تاريحىنا كەل­گەندە قالعىپ كەتۋگە جول بەرمەيتىن كۇشتى ءبىز سول مۇرا­جايدان, ونىڭ جادىگەر­لەرىنەن تابارمىز.

الماتى