بانكتەر ارتىق اقشانى جاسىرىپ وتىر ما؟

جىل باسىندا بانك سەكتو­رىنىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 25 ترلن 241 ملرد تەڭگە بولعان ەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 1 تامىزداعى كورسەتكىش بويىنشا بانك سەكتورىنىڭ جالپى اكتيۆى بار بولعانى 6,1 ملرد تەڭگەگە ارتىپ, 25 ترلن 247,1 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 

«اكتيۆتەردىڭ قۇرىلىمىندا ەڭ كوپ ۇلەس نەسيەگە – 49,6 پايى­ز, با­عالى قاعازدار پورتفەلىنە – 20,1 پايىز, قولما-قول اقشا, اففينيرلەنگەن باعالى مەتالدار مەن كوررەسپوندەنتتىك شوتتارعا – 13,3 پايىز تيەسىلى», دەپ حابارلادى باس بانك. ايتا كەتەرلىگى, جىل باسىندا بانكتەردىڭ جالپى اكتيۆىندەگى نەسيەنىڭ ۇلەسى 50,7 پايىز بولعان ەدى. سول سەكىلدى قولما-قول اقشا, اففينيرلەنگەن باعالى مەتالدار مەن كوررەسپوندەنتتىك شوتتاردىڭ ۇلەسى جىل باسىنان بەرى ازايسا, باعالى قاعازدار پورتفەلىنىڭ ۇلەسى وسكەنى بايقالادى.

جاپپاي نەسيەلەندىرۋ تىعىرىققا تىرەدى

بانكتەردىڭ اكتيۆىندەگى نەسيە ۇلەسىنىڭ ازايۋى نەسيە نارىعىنىڭ تارىلۋىنان دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ماسەلەن, جىل باسىندا بانكتەر ەكونوميكانى 13 ترلن 91,8 ملرد تەڭگەگە نەسيەلەندىرسە, تامىزداعى جاعداي بويىنشا كورسەتكىش شامامەن  38,2 ملرد تەڭگەگە ازايىپ, 13 ترلن 53,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

سونىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ العان قارىزى جىل باسىندا 7 ترلن 789 ملرد تەڭگە بولسا, جاز­دىڭ سوڭىندا كورسەتكىش 7 ترلن تەڭگەدەن ءسال عانا استى. ال قاراپايىم حالىقتىڭ قارىزى كەرىسىنشە جىل باسىنداعى 5,3 ترلن تەڭگەدەن 6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – قارجى ينس­تيتۋت­تارىنىڭ نەسيە تۇرىندە بەرگەن قاراجاتى ەكونوميكانى ىنتا­لاندىرۋدىڭ ورنىنا, ەلدە الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى تۋىن­داتۋعا ىقپال ەتەدى دەگەن ءسوز.

بانكتەر نەسيەسىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى حالىق دەسەك, ولار­دىڭ قارىزدى نەگىزىنەن تەڭگەمەن الاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۇلت­­تىق ۆاليۋتامەن بەرىلگەن قا­رىز جىل باسىندا شامامەن 10 ترلن تەڭگە بولسا, قازىر 10,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ەسەسىنە, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلگەن نەسيە شامامەن 3 ترلن تەڭگەدەن 2,4 ترلن تەڭگەگە ازايدى.

بانكتەردىڭ بيزنەستى قارجى­لان­دىرۋعا ق ۇلىقسىزدىعى مەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە باسىم­دىق بەرۋى الەۋمەتتىك پروبلەما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بانك سەكتورىنىڭ وزىنە زيانىن تيگىز­بەي قويمادى. قاراپايىم حالىققا جاپپاي نەسيە بەرۋ «ناشار نەسيەلەردىڭ» ۇلەسىن ارتتىرىپ جىبەردى. جىل باسىندا مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن قارىز كولەمى نەسيە نارىعىنىڭ 7,4 پايىزىن قۇراپ, 1 ترلن تەڭگە بولعان ەدى. قازىر بۇل كورسەتكىش 1,3 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل نەسيە نارىعىنىڭ 9,9 پايىزى. سالا ماماندارى «ناشار نەسيە» ۇلەسى 10 پايىزدان اسقاندا نارىقتا داعدارىس بولادى دەيتىنىن ەسكەرسەك, بانك سەكتورى ءوزىن-ءوزى توقىراتۋعا ءسال قالدى. ابىروي بولعاندا, پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتىڭ بورىشتىق جۇكتەمەلەرىن ازايتۋ تۋرالى جارلىعى شى­عىپ, كوپ­تەگەن قارجى ينستيتۋتى قايتپاي قالۋى مۇمكىن قارىز­دارىن قايتارىپ الدى. 

بيزنەستى قارجىلاندىرۋ كو­لەمى ايتارلىقتاي ازايىپ كەت­كەنىمەن, كورپوراتيۆتى نەسيە­نىڭ ىشىندە شاعىن بيزنەستى قارجى­لاندىرۋى قارقىن الىپ كەلە جات­قانداي كورىنەدى. جىل باسىندا بيزنەسكە بەرىلگەن قارىزدىڭ 17 پايىزى شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسىنە تيسە, قازىر كورسەتكىش 18 پايىزعا ءوستى. الايدا پايىزدىق ۇلەسى وسكەنىمەن, شاعىن بيزنەستى قارجىلاندىرۋ كولەمى دە جالپى ۇردىستەن اسا الماي, جىل باسىنان بەرى ازايعانى انىق.

بانكتەردى حالىقتىڭ دەپوزيتى قۇتقارىپ تۇر

بانكتەردىڭ توقىراۋى ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ كور­سەت­كىشىنىڭ تومەندەۋىمەن عانا شەكتەلىپ وتىرعان جوق. رەزي­دەنت­تەردىڭ قارجى ينستيتۋت­تارىنا دەگەن سەنىمى ازايىپ, ەكونو­ميكاداعى ارتىق قاراجات ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ەمەس, وزگە دەپوزيتتىك ۇيىمدارعا سالىنىپ جاتىر. ماسەلەن, جىل باسىندا بانك سەكتورىنىڭ جيىن­تىق مىندەتتەمەلەرى 22 ترلن 223,4 ملرد تەڭگە بولسا, تامىزدا بۇل كورسەتكىش 22 ترلن 61,4 ملرد تەڭگەگە قۇلدىرادى. بانك مىندەت­تەمەلەرىنىڭ 76-77 پايىزى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ سالعان اقشاسىنان تۇرادى دەسەك, سالىنعان قاراجات ازايىپ كەتتى دەگەن ءسوز. 

ەكىنشىدەن, جىل باسىندا بانك­تەر مەن وزگە دە قارجى ۇيىم­دارىنا سالىنعان دەپوزيت كولەمى 18 ترلن 553,2 ملرد تەڭگە بولسا, جازدىڭ سوڭعى ايىندا كورسەتكىش 17 ترلن  611,7 ملرد تەڭگەگە تو­مەن­­دەدى. دەپوزيتتىڭ ازايۋىنىڭ ەكى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. حالىق ءبىر كەزدەرى جيناعان اقشاسىن جۇمساي باستادى ما؟ الدە بانكتەرگە دەگەن سەنىمى ازايىپ, اقشاسىن «جاستىعىنىڭ استىندا» ساقتاۋعا كوشتى مە؟ ول جاعى بەلگىسىز.

ءبىر انىعى, نەسيە نارىعىنداعى سەكىلدى, مۇندا دا بانكتەردى نەگى­زىنەن قاراپايىم حالىق «اسىراپ» وتىر. بيزنەس نىساندارىنىڭ بانكتەردە ساقتاعان اقشاسى جىل باسىندا 9,9 ترلن تەڭگە بولسا, جازدىڭ سوڭىندا 9 ترلن تەڭگەگە تومەندەگەنى انىقتالدى. ەسەسىنە قاراپايىم حالىقتىڭ جيناعى جىل باسىنان بەرى 8 ترلن 611,9 ملرد تەڭگەدەن 8 ترلن 656,8 ملرد تەڭگەگە ءوستى.

ەلدە نەسيەلىك داعدارىس بولىپ جاتقاندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تابىستارىن قايتادان نارىققا شىعارىپ, ەكونوميكادا اينالدىرماي, كەرىسىنشە بىرتىندەپ وزدەرىنىڭ كاپيتالدارىن تولىقتىرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ويتكەنى جىل باسىنان بەرى بانكتەردىڭ جيىنتىق مەنشىكتى كاپيتالى ايتارلىقتاي وسكەن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­دىڭ مەنشىكتى كاپيتالى جىل باسىندا 1 ترلن 286,6 ملرد بولسا, جارتى جىلدا كورسەتكىش ەكى جا­رىم-ءۇش ەسەگە دەيىن ارتىپ, 3 ترلن 184,9 ملرد تەڭگەگە جەت­كەنى وسىنى اڭعارتادى. بۇدان شى­عا­تىن قورىتىندى, بانكتەر ەكو­نو­­ميكاعا ۇزاق مەرزىمدى قارجى ءبو­لۋ­دىڭ ورنىنا, وزدەرى «سەمىرىپ» جاتىر.

ەكونوميكاعا جانى اشىمايدى دەپ بانكتەردى دە ايىپ­تاۋعا بولمايتىن شىعار. ويت­كەنى ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى ۋا­قىت­تاعى باستامالارىنىڭ ەش­­قاي­سىسى بانكتەردىڭ پايدا­سىنا شەشىلمەگەنى انىق. دول­لارسىزداندىرۋ ساياساتى ءىرى بيز­نەستىڭ بانكتەردەن اقشالارىن الىپ, شەتەلگە اكەتۋىنە تۇرتكى بولدى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تەڭگەنىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن 9 پا­يىزعا دەيىن ءتۇسىرىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن قىسقا مەرزىمگە جەڭىلدەتكەن باس بانك وتكەن ايدا مولشەرلەمەنى قايتا كوتەرىپ تاستاعانى بەلگىلى. مۇنىڭ ءبارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن ارزان اقشا تابۋدى قيىنداتا ءتۇستى. ناتيجەسىندە بانكتەر ەندى وزدەرىنە عانا سەنەتىن بولدى.