جاسىل ەكونوميكا: قازاقستاننىڭ الەۋەتى قانداي؟

بۇل دەرەكتى ەلوردادا ەكىن­شى مارتە وتكىزىلگەن جاسىل ءوسىم فورۋمىندا احقو-نىڭ باسقا­رۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ كەل­تىردى. ول كەلەر جىلى بىرقاتار جاڭا كومپانيالارمەن ەسەلە­نەتىنىن جەتكىزدى. بىلتىر قارجى ورتا­لىعىنىڭ بيرجاسىندا «جا­سىل» ينۆەستيتسيا قاعيداتى بەكى­تىلدى. جۇيەلى جۇمىستىڭ جولعا قويىلۋىمەن احقو-نىڭ بەدەلى ارتا تۇسكەنىن ايتتى.

– بەدەلدى قارجى ورتالىق­تارىنىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعى 51-ورىنعا كوتەرىلدى. ال شىعىس ەۋروپا جانە ورتا­لىق ازيادا ءبىزدىڭ ورتالىق كوش­تىڭ باسىندا. وسىلايشا نۇر-سۇلتان شا­ھارىندا ورنالاسقان احقو الەم­دىك قارجى جۇيەسىنىڭ كارتاسىندا تانى­مالدىلىققا يە بولدى. 2017 جىلى ەۋرو­پا قايتا قۇ­رۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىر­لە­­سىپ قازاقستانعا ارنالعان «جا­سىل» قارجى جۇيەسىنىڭ تۇجى­رىمداماسىن قا­بىل­دادىق. 2018 جىلى «جاسىل» قارجى بويىن­شا احقو كەڭەسى قۇرىلدى. ونىڭ مۇشەلەرى تۇراقتى قار­جى­لان­دى­رۋ ءىسىنىڭ ماماندارى, ۇل­كەن جيىر­مالىقتىڭ دەڭ­گەيىندە مويىن­دال­عان ساراپشىلار بۇ­گىندە حا­لىق­ارا­لىق ساراپشى­لارمەن بىرگە ورتالىقتىڭ زاڭ­ناماسى اياسىندا «جاسىل» قار­جىلاندىرۋعا بايلا­نىس­تى رەت­تەۋشى بازانى قۇرۋعا باعىت­تال­­عان جۇمىس قولعا الىندى. سو­نىمەن قاتار «جاسىل» قار­جى­­­لان­دىرۋعا بايلانىستى زاڭ­دى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەو­لو­گيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيس­ترلىگىمەن دە بەلسەندى جۇ­مىس جۇر­گىزىلىپ جاتىر. جاڭا ەكو­لوگيالىق كودەكستىڭ جوباسى پار­لامەنتتە وڭ قابىلدانىپ, ونىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدە «جا­سىل» قار­­جىلاندىرۋمەن بايلانىس­تى كوپ­تە­گەن يننوۆاتسيالىق جا­ڭا­لىقتار ەنگىزىلەدى دەگەن ۇمىت­تە­مىن, – دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.

ۋاقىت وتكەن سايىن جاھاندىق كليمات ماسەلەسى ۋشىعىپ بارا جات­قانى ءمالىم. وسى رەتتە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ بۇل زامان­نىڭ بۇيرىعى دەپ ەسەپتەيدى بۋتان كورولدىگىنىڭ ەكس-پرەمەر-ءمي­نيسترى تسەرينگ توبگاي.

– ۋاقىت سوزدىرماي بار­لىق مەم­­لەكەتتەر «جاسىل» ەكونو­مي­كاعا كوشكەنى ابزال. دۇ­نيە جۇزىندەگى كليماتتىڭ كۇرت وز­­گەرۋى تۋرالى دالەل كەل­تى­رۋ­دىڭ ءوزى ار­تىق. ونى بارشامىز سەزىپ كەلەمىز. بۇ­گىندە سىناپ باعاناسى الەم بويىنشا 1 گرادۋسقا جوعارىلادى. داۋسىز, بۇل الاڭداتارلىق جاعداي. تە­ڭىزگە شىعۋعا مۇمكىندىگى جوق ەلدەردە اۋا رايى 1,5 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلىپ جاتىر. بۇل ما­­مان­­داردىڭ ايتقانى. مۇز­دىق­تار­دىڭ ەرۋى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتە­رىلۋىنە الىپ كەلەدى. بۇعان گرەن­لان­دياداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ناقتى دالەل. وسىعان بايلانىستى بولاشاق ۇرپاقتىڭ ماسە­لەسىن قازىر­دەن باستاپ ويلان­عانىمىز دۇرىس, – دەدى تس.توبگاي.

الەمدەگى جىلىنۋ ماسەلەسىنە قازاق­ستان دا بەيجاي قاراپ وتىر­عان جوق. بۇل ورايدا ەلىمىز­دەگى جاعدايدى رەفورمالىق دەڭ­گەيدە رەتتەۋدىڭ قارەكەتىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيس­ترلىگى قولعا الماق. ۆەدومستۆو باسشى­سى ماع­زۇم مىرزاعاليەۆ «جاسىل» قار­­جى­لان­دىرۋ, جاسىل تەحنولوگيانى جاپپاي دامىتۋ قۇقىقتىق شەشىمسىز قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى. سول سەبەپتى جىل سو­ڭىن­دا پارلامەنت مىنبەرىندە تال­­قىلاناتىن ەكو­لو­گيا­­لىق كودەكس سالاداعى تۇيتكىلدى پرو­بلە­مالاردىڭ شەشىل­ۋى­نە سەپ بولادى دەپ سەندىردى.

– بيىلعى جىلدىڭ اياعىندا زاڭ جوباسى پارلامەنتتە تال­قى­لانادى. بۇل رەفور­مادا «جاسىل» قارجىلاندىرۋ, «جا­سىل» جوبالار ۇعىمدارى ەنگى­زىل­دى. قازاقستان «جاسىل» ينۆەس­تيتسيا تارتۋ بويىنشا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دا­مۋ بانكى, دۇنيەجۇزىلىك بانك سىندى ۇيىمدارمەن ارىپ­تەستىكتى جالعاستىرۋعا نيەتتى. الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرسەك, ەكولو­گيا­لىق ماسەلەلەردى شەشۋدە قار­جى تارتۋ قالىپتى ءۇردىس. قازاق­ستان بالاما شەشىمدەردى قاراستىرىپ, بۇل باعىتتا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسىن جانداندىرماق, – دەدى م.مىرزاعاليەۆ.

احقو «جاسىل» قارجى­لان­دى­رۋ يندۋسترياسىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا مەملە­كەتتىك جانە كۆازي­مەملەكەتتىك ورگان­دار­مەن ارىپ­تەستىك بايلانىستى ورناتقان. بۇل ارىپتەستىك اتالعان نارىقتا ال­عاش­قى قۇندى قاعازداردى شى­عارۋعا نەگىزدەلىپتى.

– يسلامدىق قارجىلاندىرۋ نارىعىن دامىتۋ ءۇشىن قۇندى «جاسىل» قاعازداردى, سونداي-اق «جاسىل» سۋكۋكتى شىعارۋ ءىسى قولعا الىندى. بۇعان قوسا نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىم­دىكتە­رىمەن «جاسىل» جوبالار پۋلىن قالىپ­تاستىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگى­زىلۋدە, – دەدى ق.كەلىمبەتوۆ.

ايتا كەتەيىك, جاسىل ءوسىم فورۋمىنا 300-دەن استام وتاندىق جانە الەمدىك قارجىگەرلەر, ەكو­­نو­ميستەر, ساياساتكەرلەر جانە بيزنەس وكىلدەرى جينالدى. بيىل­­عى فورۋمنىڭ جۇمىسى «جاسىل» تاكسونوميا, زياندى شى­عا­رىندىلار جا­نە جاسىل قارجىلاندىرۋ اياسىندا ءوربىدى.

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون, تمد ەلدەرى اراسىندا قازاقستان «جاسىل» ەكونوميكاعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوشتى. Climate Bonds Initiative كوم­پانياسىنىڭ دەرەگىنشە, 2019 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا «جاسىل» قۇندى قاعاز­داردىڭ كولەمى 118 ملرد اقش دول­لارىن قۇراعان. بۇل الەمدىك نا­رىق ك­اپيتالىنىڭ 1%-نا جۋىق­تايدى. سوعان قا­راماستان, پارنيك گازىنىڭ جىل سايىنعى مولشەرى ازايماي تۇر.