– باۋىرجان نۇربەك ۇلى, ءسىز ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ بولاشاق سۋرەتشى, ءمۇسىنشى جاستارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيسىز. ونەرگە قۇشتارلىق قاي كەزەڭدە دە باسەڭدەگەن ەمەس. وتكەن عاسىرلاردا اتاقتى سۋرەتشىلەردىڭ كوپشىلىگى ارناۋلى ءبىلىم الماي-اق تالانتىمەن تاس جارىپ شىقتى, بۇگىندە ءبىلىمسىز تانىمال بولۋ مۇمكىن بە؟
– قازاق كوركەمسۋرەت ونەرى ءبىزدىڭ دالامىزعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن, قۋدالانعان, ءتۇرلى سەبەپپەن قونىس تاپقان ءتۇرلى ۇلت زيالىلارىنىڭ, بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسىپ, ىرگەسىن كوتەرگەنى بەلگىلى. ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ۋىعىن قاداعان ءا.قاستەەۆتىڭ ءوزى دە وسى ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى. كەيىن رەسەيدەگى بەلگىلى سۋرەت ونەرى كۋرستارىندا وقىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىردى. دۇنيە باعاسىن ارقاشان سالىستىرمالى تۇردە الادى. باسقانى ىسىرىپ قويعاندا, «شىعارمالارى تۇتاس باعالاندى, ۇلتتىق سۋرەت ونەرىنىڭ اتاسى اتاندى» دەگەن ءا.قاستەەۆتىڭ ءوزى باعاسىن «الدى» دەپ تە, «الا المادى» دەپ تە ەكىجاقتى پىكىر ايتۋعا بولادى. ونىڭ اتاعى شىعىپ, الەم تاني باستاعان كەزدە امەريكانىڭ سول كەزدەگى ەڭ ايگىلى سۋرەتشىلەرىنىڭ ءبىرى, شىعارماشىلىعىندا رەاليستىك يدەيانى رومانتيكالىق سيمۆوليزممەن شەبەر ۇيلەستىرە بىلگەن اسا تانىمال روكۋەلل كەنت ءبىزدىڭ ءابىلحان اتامىزدى كورۋ ءۇشىن قۇرلىق اسىپ, قازاقستانعا ارنايى كەلەدى. «امەريكادان روكۋەلل كەنت كەلە جاتىر» دەگەن حابار قۇلاعىنا تيىسىمەن جەرگىلىكتى بيلىك الاشاپقىن بولىپ بار-جوعىن دا بىلمەي كەلگەن قاستەەۆتى قولىنا شام الىپ ىزدەيدى. قازاق سۋرەتشىسىنىڭ تۋىندىلارىن باعالاۋعا ق ۇلىق تانىتپاعان كەڭەستىڭ سىڭارجاق بيلىگىندەگىلەر سوندا نە كورەدى؟ ولاردىڭ الدىندا باسىندا نە باسپاناسى, نە جەكە شەبەرحاناسى جوق, كەنەبى مەن بوياۋىنان باسقا تۇگى دە جوق جۇپىنى قاستەەۆ تۇرادى. سول-اق ەكەن, ءابىلحان اعامىز اياقاستى ءۇيلى بولادى, تابان استىندا شەبەرحاناسى جاساقتالادى. ءسويتىپ وزدەرى باعالاماعانىمەن, وزگە جۇرت قادىرىنە جەتكەن قاستەەۆتى الدارىنا سالىپ امەريكالىق قوناقتى قارسى الادى. مىنە, «باعالاندى» دەگەن قاستەەۆتىڭ ءوزى دە باعاسىن بىردەن الا الماعانى وسىنداي قاراپايىم مىسالداردان بايقالىپ قالادى. شىن تالانتتىڭ ءتۇبى باعالانباي قويمايتىنى شىندىق, بىراق كەنت كەلمەگەندە, قاستەەۆ قاراپايىم تىرشىلىگىن كەشىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟ بۇگىنگى سۋرەتشىلەردىڭ باسىندا دا تۋرا وسى كەپ, «باعالاندى» دەيتىندەرىنىڭ ءوزى باعاسىن تولىق الىپ بولعان جوق, «باعالانبادى» دەگەندەر دە قارا جاياۋ, قۇرالاقان قالىپ جاتقان جوق. بىراق ءبىز ءوزىمىزدى ءبارىبىر الدىڭعى قاتارلى وركەنيەتتى ەلدەرمەن سالىستىرامىز. ولشەمدى دە وسى كوزقاراسپەن مەجەلەيمىز.
– ول مۇمكىن ەمەس قوي. قالاي دەگەنمەن وركەنيەتتى ەلدەردەگى بەينەلەۋ ونەرى بىزدەن بىرنەشە عاسىرعا قارا ءۇزىپ كەتكەن, ول مەجەگە ءبىزدىڭ يىق تەڭەستىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس شىعار؟
– قۇلان تۇزدەگى كوكجيەككە كوز سالماساق, سول جيەكتىڭ بويىندا نە جاتقانىن بىلۋگە ۇمتىلماساق, ءوز قازانىڭدا قايناپ, توقىراۋعا تۇنشىعۋ دەگەن سول ەمەس پە؟ ستۋدەنتتەرىمىزبەن «يمپرەسسيونيزم ىزدەرىمەن» اتتى جوبا بويىنشا قىسقا مەرزىمدى تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا پاريجگە بارعان ساپارىمىزدان ءبىر عانا مىسال ايتايىن. پاريجگە بارعاندار جاقسى بىلەدى, ۋاقىتى تىعىز ادامدار فرانتسۋز استاناسىمەن تانىسىپ, ارالاپ شىعۋ ءۇشىن ولارعا جىلدام شولۋ جاسايتىن اۆتوبۋستار ۇسىنىلادى. سوندا بايقاعانىم, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي ىسپەتتى قالا تۋرالى ەستىگەن اقپاراتىمىز بەن تاريحي مالىمەتتەر تەك قانا سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەن. رەنۋار, رودەن, ەيفەل, جان باپتيست لەپەر, اعايىندى موريستەر, ولاردى ساناپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس, تولىپ جاتىر. ادەبيەتتە كلاسسيكالىق شىعارمالار تۋدىرعان فرانتسۋزدىڭ اقىن-جازۋشىسى دا, ساياساتكەرلەرى دە جەتكىلىكتى, سوعان قاراماستان ۇلتتىق بايلىعى رەتىندە ەڭ الدىمەن ولار سۋرەتشىسى مەن ءمۇسىنشىسىن ۇلىقتاپ وتىر. قىسقاسى, پاريج تۋرالى العان اقپاراتتىڭ 90 پايىزىن سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر قۇرايدى. قاي ەلگە بارسام دا, ءبىرىنشى كەزەكتە سۋرەتشىلەر قۇرمەتتەلىپ جاتادى. ءدال وسى ونەردى اسقاقتاتقان ەلدەردىڭ الەم الدىنداعى ابىروي-بەدەلى دە بيىك.
– بىزدە بەينەلەۋ, كەسكىندەمە, ءمۇسىن ونەرىنىڭ دامۋىنا دەن قويىپ, وعان دەمەۋشىلىك جاسايتىن كاسىپكەرلەر قاتارى كوبەيىپ كەلە مە, الدە ولاردىڭ سانى سول باياعى 5-6 مىرزانىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويدى ما؟
– بەلگىلى ءمۇسىنشى ەسكەن سىرگەباەۆ اعامىزدىڭ سىر عىپ ايتقانى بار ەدى. ء«بىزدىڭ ەلدە ەسكەرتكىشتەر, ءمۇسىن ونەرى تۋىندىلارى سالتاناتپەن اشىلىپ جاتادى. تاپسىرىس بەرۋشى اكىمنىڭ, دەمەۋشىلىك جاساعان كاسىپكەردىڭ, تاس مۇسىنگە قاشالعان قايراتكەردىڭ تۋىس-تۋعانىنىڭ, قاتىسىپ وتىرعان زيالىلاردىڭ اتى تەگىس اتالادى. الايدا سول تۋىندىنىڭ اۆتورىنىڭ اتى اتالمايدى. اتالعان كۇننىڭ وزىندە ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەكتە اسىقپاي, ءتىپتى سالتاناتتى شاراعا ءان ايتۋعا كەلگەن انشىدەن كەيىن اتالساق اتالامىز, ايتپەسە ۇمىت قالىپ تا جاتامىز».
بۇل نە؟ بۇل قوعامنىڭ مۇسىنشىگە, سۋرەتشىگە, جالپى بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن قالىپتاسقان كوزقاراسى. ءپاريجدى ادەيى مىسالعا ايتىپ وتىرمىن. ەۋروپا سۋرەتشىلەرىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەيىكشى. بۇل سۋرەتشىلەردى كىمدەر ءوسىردى؟ بىرەۋىنە كورول, بىرەۋىنە ريم پاپاسى, ەندى بىرىنە جەرگىلىكتى باي-ماناپتار ءار كەزەڭدە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان. سولار تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ونەرىن ءوسىردى.
قازاقستاندا ونەر جوق دەپ ايتا المايمىز. ەلىمىزدە گرافيكا ونەرىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان عاجايىپ سۋرەتشى اعىمسالى دۇزەلحانوۆ ىلگەرىرەكتە قاتەرلى دەرتكە شالدىعىپ, اۋىر ناۋقاستاندى. وتاعا قارجى كەرەك بولىپ جانە ول وتە قىمبات بولعاندىقتان, تۇرىپ جاتقان پاتەرىن ساتۋعا ءماجبۇر بولدى. مىنە, وسىنداي قيىن شاقتا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ ارىپتەسىمىزدىڭ حال-احۋالىن سۇراپ, بىرنەشە جۇمىسىن ساتىپ الىپ, قولۇشىن سوزدى. بۇل – ۇلكەن ونەردى وسىرەتىن قادام. بەينەلەۋ ونەرىمەن اينالىساتىندارعا تاپسىرىس بەرىپ, ءىرى كاسىپ يەلەرى تاراپىنان قولداۋ جاسالماسا, بۇل ونەردىڭ العا باسۋى قيىن. جاس سۋرەتشى تالعات تىلەۋجانوۆتىڭ شىعارماشىلىعى دا ونەردى قولدايتىن كاسىپكەرلەردىڭ ارقاسىندا بيىكتەپ كەلەدى. ونەرلى ازاماتتاردىڭ تالانتىن باعالايتىنداردىڭ قاتارىندا ەدۋارد كازاريان مەن اسقار ەسداۋلەتوۆكە قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ مەتسەناتتىعىن اتاۋعا بولادى. اسا تالانتتى انار ءابجانوۆا دا مەملەكەتتىڭ ءوز قولداۋىمەن لۋۆرعا بارىپ, جەكە كورمەسىن وتكىزىپ قايتتى. جەكەلەگەن سۋرەتشىلەردىڭ باعى جانىپ, ونەرىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك تاپقانىمەن, جالپىلاما سالىستىرعاندا, بەينەلەۋ ونەرى الدىڭعى شەپتە ەمەس, شەتتەۋ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. اراگىدىك قولداۋ مەن باعالاۋ جوق ەمەس – بار, بىراق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بيىكتەي ءتۇسۋى ءۇشىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بولعانى دۇرىس.
– ەل اراسىندا «سۋرەتشى ياكي وتە باي ادام, ياكي وتە كەدەي» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. سۋرەتشىلەردىڭ ومىرگە بەيىمدىرەگى جۇمىسىن باعالاپ ساتا الادى, ال تالانتتار كوپ جاعدايعا تىرشىلىك-تۇرمىسقا يكەمسىزدەۋ كەلەتىندىكتەن, بارلىعى بىردەي مۇنداي مۇمكىندىككە يە ەمەس. سۋرەت ونەرىندەگى جاعداي شىنىمەن وسىلاي ما؟
– ياكي جالبىراپ ءوسىپ كەتكەن شاشى ەكى يىعىن جاۋىپ, اپتالاپ, ايلاپ ۇستارا كورمەيتىن ساقال-مۇرتى قاۋعاداي بولىپ ءوسىپ, ىشىمدىككە سالىنعان سۋرەتشى ەلەستەيدى دەڭىز. بۇل – ستەرەوتيپ. ۆان گوگتىڭ تەو دەگەن اعاسى بولماسا, ۇلى سۋرەتشىنىڭ تۋىندىلارى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتكەن قۇندى مۇرا بولىپ قالار ما ەدى, قالماس پا ەدى؟ ەگەر الەم ۆان گوگتى ۇلى قىلقالام يەسى دەپ تانىسا, ول وسى باۋىرىنىڭ ارقاسى. ۆان گوگتىڭ كۇنكورىسىنە قاجەتتى بۇكىل مۇقتاجدىعىن: ىشەتىن تاماعىنان باستاپ بوياۋ, قالامىنا دەيىن باۋىرى تاۋىپ بەرىپ وتىرعان. ال بۇگىندە فرانتسياعا تابانى تيگەن ءتۋريستىڭ كوپشىلىگى سوناۋ ءبىر قيىر شەتتەگى توبەنىڭ باسىندا جەرلەنگەن ايگىلى ۆان گوگتىڭ زيراتىنا بارىپ گۇل شوعىن قويىپ, تاعزىم ەتۋدى وزىنە پارىز سانايدى. بىراق سۋرەتشى بىتكەننىڭ بارىندە مۇنداي باۋىر قايدان بولسىن؟ ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىندا دا بوياۋدىڭ ءتۇسى مەن كۇشىن بولمىس-بىتىمىمەن سەزىنە الاتىن, الەمدى كورۋى, تانۋى وزگەشە, تالانتتى بولىپ تۋا تۇرا, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىتىن ءىلىپ, ءتىپتى تاعدىر تاۋقىمەتىن كوتەرە الماي جوق بولىپ كەتكەندەرى بار. قولداۋشىسىن تابا الماي, باعاسىن الا الماي قۇردىمعا كەتكەن تاعدىرلاردى كورگەندە ءىشىڭ اشيدى. ءبىز, ارىپتەستەرى, تالانتىن باعالاي العانىمىزبەن, وعان پاتەر الىپ بەرە الامىز با؟ قوعام باعالاۋى كەرەك. سەبەبى سۋرەتشى كەڭ بۇقاراعا تانىلماسا, باعاسىن الا المايدى.
– جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى بەينەلەۋ ءپانىنىڭ وقىتىلۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ بۇگىنگى تالاپكەرلەردىڭ قيالىن ۇشتاپ, قاناتتاندىرۋداعى مەكتەپتىڭ ءرولى قانداي؟
– مەكتەپ وقۋشىسى كەزىمدە ادەبيەت ءپانىن كەرەمەت ءسۇيىپ وقىدىم. سەبەبى ادەبيەت وقۋلىعىن اشىپ قاراساڭ, ءبىر بەتىندە ق.تەلجانوۆتىڭ, ءبىر بەتىندە م.كەنباەۆتىڭ, ك.شاياحمەتوۆتىڭ, باسقا دا بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ كاسىبي جازىلعان كارتينالارى وقۋشىعا ارنالعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماسىنىڭ مازمۇنىن اشىپ, باعدارلاماعا لايىقتالىپ ءار بەرىپ تۇراتىن. سۋرەت ونەرىن باعالاۋ, سۋرەتشىنى قۇرمەتتەۋ مەكتەپتەن باستالاتىن. سۋرەتشىلەر «الىپپەنى», بەينەلەۋ ونەرى, دۇنيەتانۋ, تاعى دا باسقا وقۋلىقتاردى بەزەندىرۋگە بەلسەندى قاتىسىپ وتىراتىن. بۇل ءۇردىس, بالكىم, بۇگىندە ساقتالىپ وتىرعان بولار, بىراق سۋرەتشىلەردىڭ ۇزدىك شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر كوزى رەتىندە اياسىن تارىلتپاعانى دۇرىس. كەيىنگى جىلدارى مەكتەپتەردەگى سۋرەت ساباعى بىرەسە قىسقارتىلادى, بىردە بار بولادى, بىردە جوق بولادى. ال سۋرەت ءپانىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا وقىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى ءتۇزىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە جاس بۋىندى سۋرەتشىلەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن ۇزدىكسىز تانىستىرىپ وتىرسا, قوعامنىڭ ويلى ازاماتتارىنىڭ قاتارى ءوسىپ, سۋرەت ونەرىنە كوزقاراسىنىڭ تۇزەلۋىنە سەپتىگى تيەر ەدى.
نەگىزگى قىزمەتىم ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنداعى كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ديزاين فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولعاندىقتان, جىل سايىن مەكتەپ ءبىتىرۋشى تالاپكەرلەرمەن جولىعىپ جاتامىز. ولاردى شەبەرحانا جۇمىستارىمەن تانىستىرامىز. بىردە ق.تەلجانوۆتىڭ تۇسىنا كەلىپ: «مىنا شىعارمانىڭ اۆتورىن تانيسىڭدار ما؟» دەپ سۇراعانىمدا, جاپاتارماعاي «مەن تانيمىن, مەن بىلەمىن» دەگەن بالانى كورە العام جوق. ىشىنەن ءبىر قىز بالا عانا تانىپ, بەلگىلى سۋرەتشىنىڭ ەسىمىن اتاعان كەزدە, ەلجىرەگەنىم سونداي, جىلاپ جىبەرۋگە شاق قالدىم. ءسوز جوق, بۇل بالالاردىڭ ءبارى دە تالانتتى, ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى, بىراق وتكەنمەن تانىستىعى از. «بولاشاقتا سۋرەتشى بولامىن» دەپ كەلىپ تۇرعان بالالاردىڭ ءتۇرى وسىنداي, ال جالپى قوعامداعى جاستاردىڭ بەينەلەۋ ونەرىمەن تانىستىعى قالاي؟ مىنە, بۇل سۇراق.
– ارت-ديلەر نەمەسە سۋرەتشى پروديۋسەرى دەگەن كاسىپتىڭ يەلەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز شوعىرىن قالىپتاستىرا الدى ما؟
– مەيلى ارت-ديلەر دەلىك, مەيلى پروديۋسەر دەلىك, ولاردى قالاي اتاساق تا, ونەردىڭ قولداۋشىسى بولامىن دەگەندەر بىردەن پايدا تاپقىسى كەلەدى. ال پايدا تاباتىن بىردەن-ءبىر ونەر سالاسى, بۇل – ەسترادا. تەلەديداردى قوسىپ, گازەتتى اشىپ قالساڭىز «بالەننىڭ جۇلدىزىن جاققان مەن» دەگەن سۇحباتتاردان كوز سۇرىنەدى. ال بەينەلەۋ ونەرىندە بىردەن باعاسىن الۋ, سودان كەيىن پايداسىن كورۋ وتە قيىن. ول ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. كەيدە ءوز تالانتىن باعالاي بىلمەيتىن ارىپتەستەرىمە: «سەن – كۇناھارسىڭ. وسىنشا قابىلەتكە يە بولىپ, تەلەگەي-تەڭىز ونەرىڭدى ءارى قاراي تەرەڭدەتە الماعان سەن – كۇناھارسىڭ. شىعارماشىلىعىڭدى ورىستەتپەي, كۇنكورىس ءۇشىن باسقا تابىس كوزىن كۇيتتەپ كەتتىڭ» دەپ قاتتى ايتۋعا ءماجبۇر بولامىن. وزىمشە شامىنا ءتيىپ, نامىسىن قايراپ, كومەكتەسكىم كەلگەن ءتۇرىم. ءۇمىت كۇتكەن ازامات ءوشىپ كەتپەي, ەڭ بولماسا ارت-ديلەرمەن جۇمىس ىستەپ, ونەرىن جالعاستىرسا, ەل تانىپ, باعالانسا ەكەن دەيمىن. بريۋسسەلدە تۇرىپ گالەرەيا ۇستاعان تانىسىم: «سۋرەتشىنىڭ اسپانداعان ناسيحاتى بولسا, كەز كەلگەن جۇمىسىن باعالاتۋعا بولادى», دەيدى. ءبىز كوپ جاعدايدا ءوزىمىزدىڭ ەنجارلىعىمىزدى, مىنەزىمىزدىڭ بوستىعىن الەۋمەتتىك داعدارىسپەن اقتاپ, ءوزىمىزدى جۇباتۋعا تىرىسامىز, بىراق ونەردىڭ دامۋى داعدارىسقا قاراپ تۇرمايدى. ونەردى تۋدىراتىن تالانتتار تولاسسىز كەلە بەرەدى. تەك ولاردىڭ ناسيحاتىن جۇرگىزىپ, جارناماسىن جاساپ, مەملەكەتتىك تاراپتان قولداۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەنايگۇل احانبايقىزى,«Egemen Qazaqstan»