قۋات وندىرۋدە باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاجەت

قازاقستانعا الەمدىك ەنەرگە­تيكالىق احۋالدان تۋىنداعان جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر مەن مۇم­­­كىن­دىكتەردى ەسكەرەتىن ۇزاق مەر­زىم­دى ەنەرگەتيكالىق سترا­تە­گيا قاجەت. بۇل جەردە ەكونومي­كاداعى, دالىرەك ايتقاندا, ەكونومي­كا­لىق دامۋ پروبلەمالارى, وپەرا­تسيالىق شىعىنداردىڭ كوبەيۋى, ينۆەس­تورلاردىڭ ساق­تىعى, ەنەرگيا قورلارىن ساتىپ الۋشىلاردىڭ (باعانى بارىنشا تومەندەتۋ ماق­ساتىنداعى) قىسىمى سالدارى­نان سىرتقى نارىقتاعى باسەكە­لەس­تىكتىڭ كۇ­شەيۋى, وندىرىسكە يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى تارتۋ كەلەشەگى ەسكەرىلۋى ءتيىس.

وتاندىق ەنەرگەتيكانىڭ باس­تى پروبلەماسى – رەتتەۋدىڭ جانە باسقارۋدىڭ ويلاستىرىلعان جۇيە­لىك تەتىكتەرىنىڭ جوقتىعى, سونىڭ سالدارىنان تيىمدىلىگى از قولمەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باسىم بولۋى دەۋگە بولادى.

جاڭا ستراتەگيانىڭ مىندەتى – قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءار سالاسىنىڭ قا­عيدالارىنىڭ نەگىزىندە وز­گەر­مەلى جاعدايلارعا يكەم­دى بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى, ەنەر­گەتي­كالىق دامۋدى مەم­لە­كەت­­تىك رەتتەۋدىڭ تۇ­تاس ينس­تيتۋتسيونالدىق جۇيەسىن قۇرۋ. ەنەر­گەتيكالىق ستراتەگيا قا­زاق­ستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتو­رىنداعى بارلىق مۇددەلى تا­راپ­تار­دىڭ كوڭىلىنەن شىعا­تىنداي ەتىپ قۇرىلۋى كەرەك, سول كەزدە ول جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تولى­عى­مەن شەشىلمەگەن, اتاپ ايت­قاندا, حالىقتى تابيعي گازبەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى 100% قام­تىلماعان. مۇناي ءوندىرۋشى ۇيىم­دار مەن كومپانيالارعا قا­تىستى ايتار بولساق, جوعارىدا ايتىلعانداي, ولار نەگىزىنەن الەم­دىك جانە ايماقتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. 2018 جىلدىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا 90 ملن تون­نا مۇناي ءوندىرىلىپ, 70 ملن توننادان استام مۇناي ەكس­پورت­تالدى. جالپى العاندا رەس­پۋبليكا بويىنشا مۇناي ءون­دىرۋ­دىڭ جانە ساتۋدىڭ نەگىزگى جوس­پارلارى ورىندالىپ جاتىر. تەك ەنەرگيا قورلارىنىڭ الەم­دىك باعاسى تۇراقسىز. بۇل – الەم ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ تۇراق­سىزدىعىنىڭ ناتيجەسى جانە نەگىزگى الەمدىك فاكتورلار اراسىن­دا­عى شيرىققان ساياسي كۇرەستىڭ كورىنىسى.ەنەرگەتيكانىڭ گاز جانە ەلەكتر ءوندىرۋ سالالارىنا توقتال­عىم­ كەلەدى. بۇل ەكى سۋبەكت تۇر­عىن­دارمەن تىكەلەي بايلانىستا بولادى جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينا­لىسادى. وسى سالالاردىڭ ار­قايسىسىنىڭ ءرولى, زاڭنامالىق بازاسى مەن ۇمتىلىستارى kazenergy.com سايتىندا 2017 جىلعى ۇلت­تىق ەنەرگەتيكالىق باياندامادا وتە جاقسى سيپاتتالعان. ەنەر­گەتيكالىق سەكتوردىڭ وسى سۋبەك­تىلەرىندە ستراتەگيالىق دامۋ قۇ­جاتتارى بار. سىرتقى احۋالمەن ءوزارا بايلانىسپاي جاتاتىنى بولماسا, اجەپتاۋىر قۇجات. بۇل كەنەتتەن وزگەرەتىن قولايلى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى سالالاردى دامىتۋ جوس­پار­لارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى.

شەتەلدەر تاجىريبەسىنە زەر سالىپ قارايتىن بولساق, كوپتەگەن ۆەدومستۆو وزدەرىنىڭ دامۋ جوس­­پارلارىن جاساعان كەزدە­ با­­سەكەلەستىككە جول بەرمەۋ ءۇشىن كورشىلەس ۇيىمداردىڭ تۇجى­رىمدامالارى مەن دامۋ سترا­تە­گيالارىن زەردەلەيدى. ماسە­لەن, قازاقستان كليمات جونىن­دەگى پاريج كەلىسىمىنە قول قوي­عاننان كەيىن, رەسپۋبليكا شىعارىن­دىلاردى ازايتۋعا مىن­دەت­تەمە الا­دى. ال ەلەكتر ەنەرگيا­سى كو­بىنەسە كومىر ەسەبىنەن وندى­رىلەدى. نەگىزگى قۇرالدار توزىپ, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جاي-كۇيى كۇيزەلىس سيپاتىندا بولعان كەزدە ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىك ارتادى. جەلىلەر, ينفراقۇرىلىم سوناۋ كەڭەس داۋىرىندە سالىنعان جانە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى, ايت­­پەسە تاسىمالداۋ بارىسىندا شىعىن 50%-دان اسىپ كەتەدى. جوعارىدا ايتىلعانداردى ەس­كەرە وتىرىپ, جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىق­­تارىنىڭ جانە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرىنىڭ قۋا­تىن ەكولوگيالىق تازا وتىن مەن تابيعي گازعا اۋىستىرۋ ارقى­لى گازبەن جابدىقتاۋدىڭ جوس­پارل­ارى مەن نەگىزگى سىزباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. وسى­لاي­شا, گاز جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارى اراسىندا ىشكى ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا كونۆەرگەنتسيا بايقالادى. بۇل ءۇشىن كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەر جانە جاڭا سىن-تەگەۋرىندەردى كورە ءبىلۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا سالا­سىنىڭ وكىلدەرى كوپ دۇنيەگە ۋادە بەرىپ جاتادى. الايدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ جاڭا ءوندىرىس كو­لەمى دە وندىرىلمەيدى, جوسپاردا ايتىلعانداي جاڭا ەنەرگەتيكالىق نىساندار دا اشىلمايدى. سايىپ كەلگەندە, پىكىرتالاستار شەكسىز بەدەلقۇمارلىققا باعىتتالعان. شىنايى اۋقىمدى ستراتەگيا­نى قۇرۋ ءۇشىن پىكىرتالاس پارامەتر­لەرىن كەڭەيتىپ, قالىپتاسىپ قال­عان مۇددەلەرگە قارسى تۇرۋ كەرەك.

ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كومىر­دەن تابيعي گازعا كوشۋ يدەياسى تىڭ جاڭالىق ەمەس. دەگەنمەن, وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قۇبىرلار جە­لىسىن جۇرگىزۋگە اۋقىمدى ين­ۆەستيتسيالار قاجەت بولادى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت بۇل قۇبىر­لاردى گازبەن تولتىرۋى ءتيىس. «قازترانسگاز» ۇلتتىق وپەرا­تورىنىڭ گاز وندىرۋمەن اسا كوپ اينالىسپايتىنى بەلگىلى. مىسالى, ول «قازمۇنايگازدىڭ» مۇناي وندىرگەنى سياقتى جۇ­مىس ىستەمەيدى. ونىڭ قىزمەتى – نەگىزىنەن قازاقستان اۋما­عى ارقىلى گاز تاسىمالداۋدى­ جۇ­زەگە اسىرۋ. سوندىق­تان «قاز­مۇ­نايگاز» «قازترانسگاز­دىڭ»­ قۇرىلتايشىسى ەكەندىگىن ەسكەر­سەك, مۇناي سالاسى تاياۋ بولا­شاقتا اۋقىمدى ىزدەستىرۋ جۇ­مىستارىنا جانە گاز وندىرۋ­گە كومەكتەسۋى ءتيىس. بۇل جەردە ەنەر­گەتيكانىڭ ءوزارا تاۋەل­­دىلىگى ايقىن كورىنەدى. گەو­لوگيانى قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسى تۋرالى كوپ جازىلدى دا. ەندەشە باسەكە­لەس­تىككە سالىنىپ, ەلىمىز­دىڭ ۇلت­تىق قورلارىن شاشا بەرمەي, ناقتى ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيانى ازىرلەيتىن ۋاقىت كەلدى.

جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ تۇجى­رىمداماسىنا سايكەس, ترەند پەن ۆەكتور دا الەمدە سىنالعان ءار­تۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. جاسىل ەنەرگەتيكا مەن ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانىڭ ىن­تىماقتاستىق گيدريدى از زەرتتەل­گەن. بۇل سالا مەملەكەتتىڭ قول­داۋىن­سىز جۇزەگە اسا المايدى. قازىرگى كەزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىمەن اينالىسۋ سانگە اي­نالعانىنا قاراماستان, ءداستۇرلى ەنەر­گەتيكا سەكتورلارىنىڭ پايدالى جاقتارىنا پراكتيكالىق تۇر­عىدان قارايتىن ۋاقىت كەلدى.

حالىقتىڭ ءارتۇرلى تەحني­كالىق جاڭالىقتارعا ۇلكەن قىزى­عۋ­شىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق­ستان ازاماتتارى دا بۇل باعىتتا ءوز ۇلەستەرىن قوسادى. بۇل ءارتۇرلى ماركالى ەلەكتروموبيلدەر ساتىپ الۋ بويىنشا كورىنىس تابادى. بۇل باعىتتا جەرگىلىكتى بيلىك تە قالىسپاي, ەلەكتر جەتەگىمەن جۇمىس ىستەيتىن اۆتوبۋستار مەن قوعامدىق كولىكتەر ساتىپ الادى. مۇنىڭ ءبارى تاياۋ بولاشاقتا ورىن الادى دەپ جورامالدانىپ وتىر. ەىدۇ ەلدەرىندە جاسىل ەكونوميكا ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلكەن پىكىرتالاستار بولىپ, شەشىمدەر ىزدەستىرىلۋدە. ال بىزدە مۇنداي ارەكەت جەتە زەردەلەنبەگەن. توزىعى جەتكەن ەلەكتر جە­لى­لەرىنە تۇسەتىن اۋىر جۇكتەمە, اسىرەسە كەشكى ۋاقىتتاردا ۇنەمى جارىقتىڭ ءوشىپ قالۋىنا جانە اپات­تاردىڭ جاپپاي ورىن الۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. قازاقستان وسىنداي ستسەناريلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وزىق جاعدايدا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

باسەكەلەس تۇجىرىمدا­مالار­دى بولدىرماۋ ءۇشىن جانە ەنەرگەتيكا سالاسىندا كونۆەرگەنتسيالىق اسەر ەتۋ ءۇشىن, سونداي-اق جۇرگىزى­لەتىن ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى كەڭى­نەن ماقۇلداۋ ءۇشىن كەلەسى جاعدايلار جاسالۋى ءتيىس: قازاقستاننىڭ ەنەر­گەتيكا سۋبەك­تىلەرىنىڭ قول­دا­نىس­تاعى سترا­تەگيالارىن جەكە زەرتتەۋ, اشىق پىكىرتالاستار ار­قىلى ىنتىماقتاستىق جولدارىن تابۋ; ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, جۇرگىزىلىپ جاتقان ەنەر­گەتيكالىق ساياسات تۋرالى حالىققا بارىن­شا اشىق ءتۇسىندىرۋ; دامۋ باعدارلامالارىن مۇقيات زەردەلەۋ, كەمشىلىكتەر نەمەسە شامادان تىس وڭتايلى پارامەترلەر انىقتالعان جاعدايدا, بولمىس­تى ەسكەرە وتىرىپ وزگەر­تۋلەر ەنگىزۋ; ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەلەرىن رەسپۋبليكادا جۇ­مىس ىستەيتىن ترانسۇلتتىق ەنەر­گەتيكالىق الىپتاردىڭ جوسپارلارىنا ءۇمىت ارتپاي-اق دەربەس شەشۋ, بالكىم ولاردىڭ ستراتەگيالارىنا ىقپال ەتە وتىرىپ ۇلتتىق مۇددەلەرگە ساي شەشۋ; ساراپشىلار پۋلىن جاساۋ.

قازىر اقيقاتتان الىس ۇسىنىس بەرەتىن كاسىبي ەمەس ارەكەت­تەر كوبەيىپ كەتتى. ەنەرگەتيكا سالاسى­نىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تۇ­سىنبەيتىندەر ۇزاق مەرزىمدى مىن­­­دەتتەردى جەدەل شەشۋ جونىندە وڭدى-سولدى كەڭەس بەرەدى. ناتيجە­سىندە, ەنەرگەتيكالىق بيلىك ەش­كىمدى ەلەمەيتىن بولدى. سونداي-اق كەيبىر ۇيىمدار مونوپوليالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ جۇمىستارى مەن تۇجىرىمدارىندا سىني پايىمداۋ جوق, بۇل اقيقاتقا ساي ەمەس كورىنىسكە اكەلىپ سوعادى. سونىمەن قاتار كوپە-كورىنەۋ ورىندالمايتىن جوبالاردا شى­نايىلىقتى, ۇستامدىلىقتى جاق­تاۋشىلار پى­كىرتالاستارعا قا­تىسپايدى, الايدا ولار بۇل تۇر­عىدا شەشۋشى ءرول اتقارار ەدى.

ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قا­ۋىپ­­­سىزدىگىن شەشۋ جولدارىنىڭ باعىتى ايقىن. ەنەرگەتيكا سالا­سىن­داعى قازىرگى احۋال تۋرالى كەشەندى تۇسىنىك بولسا, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىرۋعا بولادى. ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ەكو­نوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى ءالى دە ەنەرگەتيكا بولاتىنى انىق. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ جانە ونىڭ اي­ماق­تاعى ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىزگە بەرىلگەن نەگىزگى رەسۋرس­تار­دى بارىنشا ءتيىمدى پايدا­لانۋ قيسىندى بولماق.

الماc ابىلداەۆ, «قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەكتىلەرى» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى